1917 жылғы Корнилов көтерілісі

Кіріспе

1917 жылы Ресейдегі әскери төңкеріс әрекеті

Корнилов ісі, немесе Корниловтың төңкерісі – Ресей армиясының бас қолбасшысы генерал Лавр Корниловтың 1917 жылдың 10-13 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 28-31 тамыз) Александр Керенский басқаратын Ресейдің Уақытша үкіметіне және Петроград әскер мен жұмысшылар депутаттары кеңесіне қарсы жасаған әскери төңкеріс әрекеті. Корнилов ісінің нақты мән-жайлары мен себептеріне қатысты мәліметтер барлық тараптардың шатасуы салдарынан толыққанды расталмаған. Осыған байланысты көптеген тарихшылар түрлі тарихи деректерді жинастырып, біріктіруге тура келді.

Өмірбаян

1917 жылғы 8–16 наурыздағы ақпан революциясынан кейін Ресей монархиясы биліктен құлдырап, оның орнына түрлі либералдық және солшыл саяси партиялардан құралған Уақытша үкімет келді. Оның мүшелерінің кейбіреулері бұрын Думада, ал қалғандары Петроград кеңесінде өкілдік еткен. Алайда, Ресей халқының арасындағы Уақытша үкіметке деген бастапқы қолдау тез суып, наразылық күшейді. Бұл, негізінен, Ресейдің Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын жалғастыруы және соғыстың Ресей қоғамына тигізген экономикалық салдарынан туындады. Ресей халқының наразылығы 1917 жылғы 15 шілдеде Керенский шабуылымен (ескі стиль бойынша 1 шілде) шарына жетті. Керенский шабуылының мақсаты – әскерлердің рухын көтеріп, Ресейдің соғысқа қатысуына қолдауды қайта жандандыру болатын. Бірақ шабуыл күтілген нәтижені бермеді. Әскер мен жұмысшылар Ресейдің соғыстағы қатысуына наразылық білдірді, бұл шілде күндері көтерілісіне әкеп соқты. Шілде күндері 16–20 шілдеде (ескі стиль бойынша 3–7 шілде) Ресейдің Петроград қаласында Уақытша үкіметке қарсы көтеріліс болып өтті. Шілде күндері өткен демонстрациялар Ресей халқының наразылығын басаңдатпады және сол жаздағы жалғасқан тәртіпсіздіктер қатаң тәртіп орнату және күшті, біртұтас үкімет құру туралы талаптарды күшейтті. Уақытша үкіметте Ресейдің кәсіпкерлері мен өнеркәсіпшілерінің арасында да алаңдаушылық артты. Тәртіпті қалпына келтіруді қолдау тіпті Уақытша үкімет мүшелерінің арасында да күшті болды. Шілде күндерінен кейін Александр Керенский Уақытша үкіметтің премьер-министрі болды және дереу Корниловты Ресей армиясының бас қолбасшысы етіп тағайындады. Корниловтың және Ресей армиясы офицерлерінің көмегімен ол үкіметтің біртұтас формасын құруды үміттенеді. Офицерлер өз әскерлері арасындағы тәртіпсіздіктің Ресей армиясының соғыстағы нашар өнімділігіне себеп болды деп қорқып, майдан желісінде өлім жазасын қайта енгізуді және 1917 жылғы 1 наурыздағы Петроград кеңесінің №1 бұйрығынан кейін құрылған әртүрлі әскер комитеттерін таратуды талап етті. Офицерлер, әсіресе Корнилов, Ресейдегі революцияның, әсіресе большевиктерге қатысты кез келген белгісін тоқтатуға ниеттенді. Корнилов бас қолбасшы болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай революциялық қауіпті жою үшін әскерін Петроградқа шоғырландырды.

Following the February Revolution of 8–16 March 1917 (O. S. 23 February – 3 March), the Russian monarchy fell from power, replaced by a Provisional Government whose members came from various liberal and left wing political parties, some previously represented in the Duma, and others in the Petrograd Soviet. However, the initial wave of support for the Provisional Government amongst the Russian people soon subsided and unrest grew, a result mainly of Russia's continued participation in the First World War and the economic effects of the fighting on Russian society. The unrest felt by the Russian people reached a peak with the Kerensky Offensive on 15 July 1917 (O. S. 1 July). Kerensky's offensive was meant to boost the morale of the troops and reignite support for Russia's participation in the war. The offensive ended up having the opposite effect. Troops and workers became frustrated with Russia's continued involvement, which led to the July Days revolt. The July Days took place in the Russian capital of Petrograd from 16 to 20 July (O. S. 3 to 7 July) and was a rebellion against the Provisional Government. The demonstrations during the July Days did not alleviate the frustrations of the Russian people and continued unrest throughout that summer sparked calls for more discipline and a stronger, more unified government. Unease also escalated amongst Russia's businessmen and industrialists in the Provisional Government. Support for the restoration of order was strong even amongst the members of the Provisional Government. Immediately following the July Days, Aleksander Kerensky became prime minister of the Provisional Government and swiftly appointed Kornilov the commander in chief of the Russian Army. With the help of officers of the Russian Army, Kornilov amongst them, he hoped to deliver a more unified form of government. The officers feared that ill discipline amongst their troops accounted for the continued poor performance of the Russian Army in the war. They demanded the reintroduction of the death penalty on the front line as well as the abolition of the various soldiers' committees that had sprung up in the months following the Petrograd Soviet's Order Number 1 on 1 March 1917 (O. S. 14 March). The officers, especially Kornilov, wanted to put an end to any signs of revolution in Russia, particularly in regard to the Bolsheviks. Kornilov mobilized his troops to Petrograd to address the revolutionary threat shortly after he was appointed commander in chief.

Қарым-қатынас

Бұл оқиғаның қалай болғаны және қалай жүзеге асырылғаны туралы көптеген қарама-қайшы пікірлер болғанымен, бір ортақ факт – «Петроградтағы бейбітшілікті қалпына келтіру» үшін Корнилов Петроградқа әскер күшін жіберіп, Кеңесті таратуға дайындалып жатқандығы еді. Корнилов мұны жеңіске жеткен соң әскери диктатура орнату мақсатымен жасады ма, әлде Керенскийдің бұйрығымен әрекет етті ме, ол әлі де белгісіз. Бірақ Керенский Корниловтың әскерімен Петроградқа кіргеніне қатысты алаңдады және оған рұқсат бермеймін деп шешті. Осыны болдырмау үшін Керенский 1917 жылдың 10 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 27 тамыз) Корниловқа телеграмма жіберіп, оны қызметтен босатып, Петроградқа қайтуын бұйырды. Бірақ телеграмма Корниловтың Петроградқа жолуын тоқтатпады, керісінше, оның әскерінің жылдамдауына себеп болды. Себебі Корнилов хабарламаны оқығаннан кейін Петроградтың большевиктердің бақылауына өткенін ойлады. Корниловқа британдық әскери атташе, Бригадир-генерал Альфред Нокс қолдау көрсетті, ал Керенский Ноксты Корниловты жақтаушы үгіт таратумен айыптады. Сондай-ақ Керенский Лорд Милнердің Корниловты қолдаған хат жазғанын мәлімдеді. Келесі бірнеше күнде Уақытша үкімет шабуылды болдырмау үшін нақты жоспар жасауға тырысқанда, Петроград Кеңесі Корниловтың әскеріне қарсы қорғаныс шараларын қабылдады. Осы шаралардың бірі – 1917 жылдың 11 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 28 тамыз) Контрреволюцияға қарсы күрес комитетінің құрылуы болды. Комитет құрамына жұмысшылар, солдаттар және шаруалардың екі ұлттық советтерінің атқару комитеттері, Петроград Кеңесі, Кәсіподақтардың Бас кеңесі, Социал-революционерлер (С.Р.) және меньшевиктер партияларының өкілдері кірді. Бұл комитеттегі ең белгілі мүшелер – халықтың төменгі топтары арасында зор қолдауға ие болған большевиктер еді. Олардың қатарында бұрын түрмеде отырған, бірақ Петроград Кеңесінің өтінішімен босатылған және Петроградты қорғау ұйымдастыруға көмектесу үшін шақырылған Леон Троцкий сияқты ұйымдастырушылар да болды. Кеңес теміржолшылармен бірлесіп Корнилов әскерінің Петроградқа жолуын қиындастырды, сондай-ақ саботаж жасау және әскерлерді дезертирлікке көндіру үшін әскерге тыңшылар жіберді, барлық күшін Корнилов әскерін тоқтатуға және әлсіретуге жұмсады. Петроградта Кеңес, әсіресе большевиктер кейіннен маңызды болатын себептерге байланысты, Корнилов әскері Петроградқа келген жағдайда қажет болуы мүмкін екенін ескере отырып, оқ-дәрі және қару-жарақпен қамтамасыз етілді. Бірақ бұл қажет болмады, өйткені 1917 жылдың 13 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 30 тамыз) Корниловтың әскері көптеген сарбаздарын жоғалтты және Корнилов қозғалысына қолдау болмағандықтан, оқиға қан төгілмей аяқталды.

While there have been multiple conflicting opinions on the specifics of how this event had come to be, as well as how it was carried out, one common fact was that, to "restore peace in Petrograd", Kornilov had been organizing a force of soldiers to move into Petrograd and eliminate the Soviet. Whether Kornilov had done this as a means of imposing a military dictatorship after his success, or was simply acting under Kerensky's orders, is not clear, but what is definite was that Kerensky had no intention of allowing Kornilov to enter Petrograd with an army, fearing the former possibility. In an effort to avoid this, on 10 September 1917 (O. S. 27 August), Kerensky had sent Kornilov a telegram informing him of his dismissal and ordering him to return to Petrograd. The telegram did not impede Kornilov's progress towards Petrograd as intended, but instead most likely hastened his troops' advance as Kornilov, after reading the message, assumed that Petrograd had fallen under the control of the Bolsheviks. Kornilov had the support of the British military attaché, Brigadier General Alfred Knox, and Kerensky accused Knox of producing pro Kornilov propaganda. Kerensky also claimed Lord Milner wrote him a letter expressing support for Kornilov. Over the course of the next few days, as the Provisional Government tried to come up with a concrete plan to avert the oncoming attack, the Petrograd Soviet had taken measures to defend against Kornilov's advancing troops. One of these measures was the creation of the Committee for Struggle Against Counterrevolution on 11 September 1917 (28 August Old Style). Those participating in the committee were representatives of the two national soviet executive committees of workers and soldiers and of peasants, the Petrograd Soviet, the General Central Council of Trade Unions, and the Social Revolutionary (S. R.) and Menshevik parties. The most notable members of this committee were the Bolsheviks, who had a large support base among the lower class, and included organizers such as Leon Trotsky, who had been previously imprisoned but released at the behest of the Petrograd Soviet to assist in the organization of the defense of Petrograd. The Soviet had performed several acts such as working with rail worker unions to impede Kornilov's army's progress towards Petrograd as well as infiltrating the army for the purpose of sabotage and convincing soldiers within the force to desert, all in an effort to halt and weaken the forces of Kornilov. In Petrograd the Soviet, most notably the Bolsheviks for reasons that were important later on, were given ammunition and arms in the event that Kornilov's troops should arrive at Petrograd and combat be necessary. However this proved unnecessary because by 13 September 1917 (30 August Old Style) Kornilov's army had lost a large number of soldiers and with no more support for Kornilov's movement the affair had come to a bloodless end.

Салдарлар

Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін Корнилов бас қолбасшы лауазымынан алынып, 30 басқа әскери офицермен бірге Быхов бекінісіне қамалды. Генерал Александр Крымов Петроградқа қарай жылжыған күштерге басшылық етті. Крымов қарсыласудан кейін Керенскиймен кездескен соң, жүрегіне оқ жоқтап өзін-өзі өлтірді. 1917 жылдың 14 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 1 қыркүйекте) Уақытша үкімет Ресей Республикасын құрғанын жариялады, бұл ескі монархиялық жүйенің қалдықтарын ресми түрде жойып, Конституциялық жиналысты сайлауға дайындық ретінде уақытша парламент – Уақытша Кеңес құрды. Алайда, Уақытша үкімет сенімін толығымен жоғалтып, көп ұзамай құлады. Ленин 1917 жылдың 7 қарашасындағы (ескі стиль бойынша 25 қазан) Қазан революциясымен билікті басып алғаннан кейін, Корнилов Быхов бекінісінен қашып, Ресей азамат соғысы кезінде большевиктермен күрескен Еріктілер армиясын құрды. 1918 жылдың сәуір айында Екатеринодар қаласынан большевиктерге қарсы шайқаста қаза тапты. Корнилов ісінен ең көп пайда тапқан – большевиктер партиясы болды, олар төңкеріс талпынысынан кейін қолдау мен күш-қуатын қайта арттырды. Керенский бірнеше ай бұрын шілде күндерінде тұтқындалған большевиктерді босатты, онда Владимир Ленин немістердің жалақысымен жұмыс істейді деп айыпталғаннан кейін Финляндияға қашқан болатын. Керенскийдің Петроград Кеңесінен қолдау сұрауы, большевиктердің әскери ұйымын қайта қаруландыруына және Леона Троцкийді қоса алғанда, большевиктердің саяси тұтқындарын босатуға әкелді. Бұл қарулар тамызда Корниловтың әскерлерін тоқтату үшін қажет болмаса да, большевиктер оларды сақтап, өздерінің сәтті Қазан революциясында пайдаланды. Корнилов ісінен кейін Ресей халқының арасында большевиктерге қолдау артты, бұл Уақытша үкіметтің Корниловтың билікке таласу әрекетіне дұрыс жауап бермеуінен туындады. Қазан революциясынан кейін Ленин мен большевиктер билікті басып алды, ал Корнилов қатысқан Уақытша үкімет таратылды. Уақытша үкіметтің қалдықтары Лениннің билікті басып алуына жауап ретінде болған Ресей азамат соғысында маңызды күшке айналды. Офицерлер корпусы Корниловтың бүлігіне қатысудан бас тартса да, Керенскийтің оған тағайындаған жазасына, сондай-ақ солшылдарға ыңғайласуына және көрнекті генералдарды тұтқындауына наразылық білдірді. Бұл кейін Керенскийтің өкінішіне айналды, өйткені әскерилер 1917 жылғы Қазан революциясында большевиктер шабуыл жасаған кезде үкіметті қорғау туралы оның өтінішін орындамады.

After the failed coup, Kornilov was removed from his position as Commander in Chief and incarcerated in the Bykhov Fortress alongside 30 other army officers accused of involvement in the conspiracy. General Aleksandr Krymov commanded the forces that moved towards Petrograd before being stopped. Krymov surrendered and, after meeting with Kerensky, killed himself by shooting himself in the heart. On 14 September 1917 (1 September old style), the Provisional Government proclaimed the establishment of the Russian Republic, formally abolishing what was left of the old monarchical system and creating a Provisional Council as temporary parliament, in preparation to the elections of a Constituent Assembly. However, the Provisional Government had lost all credibility and soon crumbled. Shortly after Lenin seized power with the Bolshevik October Revolution of 7 November 1917 (25 October old style) Kornilov managed to escape from Bykhov Fortress and went on to establish the Volunteer Army, which fought the Bolsheviks during the Russian Civil War. He was killed in battle against Bolshevik forces in the town of Ekaterinodar in April 1918. The biggest beneficiary of the Kornilov affair was the Bolshevik Party, who enjoyed a revival in support and strength in the wake of the attempted coup. Kerensky released Bolsheviks who had been arrested during the July Days a few months earlier, when Vladimir Lenin was accused of being in the pay of the Germans and subsequently fled to Finland. Kerensky's plea to the Petrograd Soviet for support had resulted in the rearmament of the Bolshevik Military Organization and the release of Bolshevik political prisoners, including Leon Trotsky. Though these weapons were not needed to fight off Kornilov's advancing troops in August, they were kept by the Bolsheviks and used in their own successful armed October Revolution. Bolshevik support amongst the Russian public also increased following the Kornilov affair, a consequence of dissatisfaction with the Provisional Government's handling of Kornilov's attempted seizure of power. Following the October Revolution, Lenin and the Bolsheviks seized power and the Provisional Government that Kornilov was a part of ceased to exist. The fragments of the Provisional Government were a pivotal force in the Russian Civil War that occurred in response to Lenin's seizure of power. Despite the officer corps' refusal to participate in Kornilov's mutiny, they were angry with the punishment Kerensky gave him, as well as Kerensky's accommodation of the left and his arrest of prominent generals. This would later come back to haunt Kerensky as the military did not heed his request to defend the government when the Bolsheviks attacked in the October Revolution in 1917.

Тарихнама

Корнилов ісіне қатысты бірнеше түрлі пікірлер бар, олар қарама-қайшы түсіндірмелер ұсынады және тарихшылар арасында пікірталас тудырды. Марк Д. Штайнберг Корнилов ісіне байланысты қарама-қайшы сенімдер мен саяси көзқарастарды көрсетеді. Ол осы оқиғаны «қастандық пен шатастырудың ерекше қоспасы» деп сипаттайды. Әрекет тоқтатылғаннан кейін көптеген азаматтар Корнилов пен Керенский арасында не болғанына күмәнмен қарады. Сол жақтағылар Корниловты қорғап, Керенскийдің билікті иеленуді қасақана жоспарлағанын, бірақ оны халық алдында құтқарушы рөлде көрсету үшін жария түрде сынағанын айтты. Штайнберг оңшылдар Керенскийдің Корниловқа қарсы шыққанына сенгенін де атап көрсетеді. Осылайша, оқиғаға қатысты пікірлер оң және сол саяси партиялар арасындағы жіктерді одан әрі күшейтті. Керенский Корниловтің осы қастандыққа дайындық жұмыстары аяқталған соң көп уақыт өткеннен кейін тартылғанын мәлімдеді. 1966 жылы кеңестік журналист Генрих Боровикпен берген сұхбатында Керенский өзінің теориясын одан әрі дамытып, Уинстон Черчилльдің қастандықта маңызды рөл атқарғанын айтты. Британдық тарихшы Джон Киган Корниловты төңкеріске итермелегендер болғанын, бірақ олардың кім екенін нақты айтпады. Алғашқы тарихшы А.Ж.П. Тейлор Керенский төңкеріске қолдау көрсеткенін, бірақ Корниловтың большевиктерді де, демократияның барлық іздерін де, тіпті Керенскийді де жоюды көздегенін түсінген соң тоқтатқанын сендірді. Америкалық тарихшы Ричард Пайпс өзінің «Ресей революциясы: 1899–1919» атты еңбегінде оқиғаның тағы бір түсіндірмесін ұсынды. Пайпс Корниловтың қастандығы болған жоқ, керісінше, «Керенскийдің қастандығы» болды деп мәлімдеді. Оның пікірінше, генералдың қарсы революцияның көшбасшысы ретінде беделін түсіру мақсатында жасалған бұл қастандық, оны басу арқылы премьер-министрді ең жоғары танымалдық пен билікке жеткізіп, большевиктердің өсіп келе жатқан қатеріне тойтарыс беруге мүмкіндік беретін еді.

Several schools of thought surrounding the Kornilov affair offer contrasting interpretations and have provoked debate among historians. Mark D. Steinberg presents the conflicting beliefs and political opinions on the Kornilov Affair. He elaborates by stating that the event was "a strange mixture of conspiracy and confusion". Once the attempt was halted, many citizens expressed skeptical thoughts regarding what actually happened between Kornilov and Kerensky. On the left side, those who defended Kornilov believed that Kerensky had intentionally planned the seizure of power, but publicly disapproved of it to be the savior figure in the midst of turmoil. Another aspect that Steinberg highlights is that the right believed that Kerensky had turned against Kornilov. Thus, the opinions regarding this affair further perpetuated separation between the right and left political parties. Kerensky posited that Kornilov himself was drawn into this conspiracy long after the preparatory work had been completed. In a 1966 interview with Soviet journalist Genrikh Borovik, Kerensky further elaborated on his theory by stating that Winston Churchill had played a central role in the conspiracy. According to the British historian John Keegan, Kornilov was maneuvered by others into attempting the coup, but he does not say who those others were. An earlier historian, AJP Taylor, believed that Kerensky encouraged the coup until he realized that Kornilov intended to destroy both the Bolsheviks and any trace of democracy including Kerensky himself. The American historian Richard Pipes put forward another interpretation of the event in his work The Russian Revolution: 1899–1919. Pipes argued that, far from there being a Kornilov plot, there was in fact a "'Kerensky plot' engineered to discredit the general as the ringleader of an imaginary but widely anticipated counter revolution, the suppression of which would elevate the Prime Minister to a position of unrivalled popularity and power, enabling him to meet the growing threat from the Bolsheviks."