Кіріспе

Лордтар палатасында отырған епископтар

Рухани Лордтар – Ұлыбритания Лордтар палатасында отыратын Англия шіркеуінің епископтары. Англия шіркеуінің 42 епархиялық епископы мен архиепископының 26-сына дейін Рухани Лордтар ретінде қызмет етеді (ағалық құқығымен отыратын зейнеткер епископтарды қоспағанда). Пресвитериандық Шотландия шіркеуі, сондай-ақ Уэльстегі және Солтүстік Ирландиядағы англикан шіркеулері, енді мемлекеттік шіркеулер саналмағандықтан, өкілдік етілмейді. Рухани Лордтар, олармен бірге Лордтар палатасында отыратын, секулярлық әріптестері – Уақытша Лордтардан ерекшеленеді.

Ренттер мен атақтар

Англия шіркеуінде 42 епархия бар, олардың әрқайсысын епархиялық епископ басқарады. Кентербери архиепискобы мен Йорк архиепискобы, сәйкесінше, Бүкіл Англияның және Англияның приматы ретінде, олардың тиісті шіркеулік провинцияларына бақылау жасайды. Бес "үлкен кафедраның" иелері – Кентербери, Йорк, Лондон, Дарем және Винчестер – әрқашан Рухани Лордтар қатарында болады. Қалған 37 епископтың 21-і, әдетте, Лордтар палатасында отырады. Англия шіркеуінде әйел епископтардың алғашқы тағайындалуынан кейін, бұл ереженің қалыпты жұмыс істеуі 2015 жылғы Лордтардың Рухани (әйелдер) заңымен тоқтатылды. Бұл заң 2025 жылға дейін епархиялық епископ ретінде тағайындалған әрбір әйелдің келесі бос орын туғанда, еңбек өтіліне қарамастан, автоматты түрде Рухани Лорд болатынын қамтамасыз етеді, осылайша Палатада әйел епископтардың өкілдігін арттыруға мүмкіндік береді. Әйтпесе, ақсақалдық ағылшын епархиялық епискобы ретіндегі жалпы қызмет мерзімімен анықталады (яғни, басқа кафедраға ауысу арқылы жоғалмайды). Содор және Мэн епискобы мен Еуропадағы Гибралтар епискобы, олардың епархиялары Англия мен Ұлыбританиядан тыс жерде орналасқандықтан, еңбек өтіліне қарамастан, Лордтар палатасында отырмайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, архиепископтар мен епископтарды сайлау құқығы епархиялық собордың канониктер коллегиясына тиесілі. Бірақ іс жүзінде архиепископ немесе епископты сайлау алдында таңдайды. Премьер-министр Тағайындау комиссиясы ұсынған үміткерлердің ішінде таңдап алады, содан кейін монарх канониктер коллегиясына ұсынылған адамды епископ немесе архиепископ ретінде сайлауды бұйырады. Рухани Лордтардың біреуін Кентербери архиепискобы сот алқасының үйлестірушісі етіп тағайындайды; ол Палатадағы епископтардың жұмысын үйлестіреді. Алан Смит, Сент-Олбанс епискобы, 23 қыркүйек 2022 жылы қазіргі үйлестіруші болып тағайындалды.

Теңдестер мәртебесі

Ежелгі жылдары да епископтардың мәртебесі нақты емес еді. Ричард II патшаның тұсында Кентербери архиепискобы: «Англия патшалығының құқығы мен әдет-ғұрыптары бойынша, Кентербери архиепискобы, сондай-ақ оның суфрагандары, бауырлары және басқа епископтар, аббаттар, приоры және басқа да прелаттар – барлық патша парламенттерінде патшалықтың теңдестері ретінде қатысуға тиіс» деп жариялады. Бірақ Парламент бұл талапты қабылдаған да жоқ, жоқ деген де жоқ. Рухани лордтар бастапқыда өздерін толығымен дүниелік биліктің құзыретінен тыс деп жариялады; Лордтар палатасында сот ісін қарау мәселесі туындамады. Папаның билігі күшті болған кезде, патша прелаттарға қатысты құзыреттілігінің жоқтығын мойындаудан басқа шара көре алмады. Бірақ кейіннен Англияда Папаның билігі азайғанда, Рухани лордтар дүниелік соттардың билігіне бағынды. Генрих VIII тұсында жалпы соттардың құзыреті анық белгіленді, ол өзін Папаның орнына Англия шіркеуінің басшысы деп жариялады, соның нәтижесінде Англиядағы Рим католик шіркеуінің конституциялық билігі тоқтатылды. Лордтар палатасында уақытша теңдес ретінде сотталмағанына қарамастан, Рухани лордтардың шын мәнінде теңдес екені әлі де белгісіз болды. 1688 жылы бұл мәселе Жеті епископтың ісінде көтерілді – Кентербери архиепискобы Уильям Санкрофт; Винчестер епискобы, 3-баронет сэр Джонатан Трелоуни; Бат және Уэллс епискобы Томас Кен; Честер епискобы Джон Лейк; Вустер епискобы Уильям Ллойд; Эли епискобы Фрэнсис Тернер және Питерборо епискобы Томас Уайт. Епископтар жіберген петиция бүлікшіл жала деп айыпталды; епископтар олардың кез келген уақытта Егеменге петиция беруге құқығы бар екенін мәлімдеді, ал айыптау тарапы мұндай құқық Парламент отырысында ғана рұқсат етіледі деп шағымдады (петиция тапсырылған кезде Парламент отырыста болған жоқ). Егер епископтар тек Парламент лордтары болса, теңдес болмаса, Парламент таратылған кезде олардың петиция беру құқығы жойылар еді. Алайда, Парламент сессиясының болуына қарамастан, теңдестер Егеменнің кеңесшілері болды және қазір де солай; сондықтан, егер епископтар шын мәнінде теңдес болса, олар петиция жіберуге құқылы болар еді. Сот епископтарды кінәсіз деп тапқанмен, петицияның жіберілгеніне күмән болған жоқ, сондықтан епископтардың Таж кеңесшілері екендігі қабылданып алынды. Дегенмен, Лордтар палатасының Тұрақты ережелері: «Саммиялау қағазы алған епископтар – теңдес емес, Парламент лордтары» деп белгілейді.

Саны

Англия Парламентінің ерте тарихында рухани иелер, оның ішінде абаттар, уақытша иелерден көп болды. Алайда 1536 – 1540 жылдары король Генрих VIII монастырларды таратып, абаттардың орындарын жойды. Осыдан бастап, Лордтар палатасында рухани иелер азшылық құрады. 21 ескі дін аймағынан (соның ішінде Уэльстегі төртеуінен) өзге, Генрих VIII алты жаңа дін аймағын құрды, олардың бесеуі сақталды (Англия шіркеуінің дін аймақтарының тарихи дамуын қараңыз); 1642 жылы Англия шіркеуінің епископтары шеттетілді, бірақ Стюарттардың қайта орнатуынан кейін олар орындарын қайта алды; содан бастап 19 ғасырдың басына дейін жаңа орын құрылмады және рухани иелердің саны 26-ға тоқталды. Шотландия Парламентіне Шотландия шіркеуінің епископтары, абаттары мен приоры тарихи түрде қатысты. 1560 жылы Шотландия реформациясынан кейін монастырлар қарапайым адамдарға тиесілі болды, сондықтан «абат» және «приор» лауазымдарында отырғандардың барлығы сол кезден бастап қарапайым адамдар болды. Шотландия шіркеуінің епископтары діни сенімдеріне қарамастан, Парламентте отыруын жалғастырды. Рим-католик дін қызметкерлері 1567 жылы шеттетілді, бірақ епископтар 1638 жылға дейін отыруын жалғастырды, содан кейін олар да шеттетілді. Епископтар қайта орнатудан кейін орындарын қайта алды, бірақ 1689 жылы дін аймақтық епископтардың толық жойылуынан және Шотландия шіркеуінің пресвитериандық ретінде бекітілуінен кейін қайтадан шеттетілді. Шотландия шіркеуінде енді епископтар жоқ және бұл шіркеу ешқашан Вестминстердегі Лордтар палатасына дін қызметкерін жіберген емес. Ирландия шіркеуінің епископтары мен архиепископтары Ирландия Лордтар палатасында рухани иелер ретінде отыруға құқылы болды. Олар 1801 жылы Ирландия мен Ұлыбританияның бірігуінен кейін Вестминстер Лордтар палатасында өкілдік алды. Ирландия шіркеуінің дін қызметкерлерінің төртеуі (бір архиепископ және үш епископ) бір уақытта отыратын, ал мүшелер әр парламенттік сессияның соңында кезекпен алмасып отыратын (әдетте бір жылға жуық уақыт алатын). Алайда Ирландия шіркеуі 1871 жылы жойылды және одан кейін рухани иелермен өкілдік етуі тоқтатылды. Содор және Мэн епискобы, Англия шіркеуінің епискобы болғанымен, ешқашан ағылшын рухани иелерінің қатарына енген емес, өйткені Мэн аралы ешқашан Англия Корольдігінің немесе Біріккен Корольдіктің бөлігі болған емес. Лорд-епископ – Тинуальдтағы (әлемдегі ең көне үздіксіз парламент) ең көне лауазым иесі және Тинуальд сотының және аралдың Заң шығарушы кеңесінің экс-официал мүшесі болып қала береді, бірақ бұл жақында (2020 жылдары) кейбір пікірталас тудырды. 19 ғасырдың басында өнеркәсіптік қалалардың халқы өскен кезде Англия шіркеуі Лидс және Манчестер үшін екі жаңа дін аймағын ұсынды, бірақ үкімет рухани иелердің санын арттырудан бас тартты. Шіркеу дін аймақтық епископтардың екі класын қабылдауға құлықсыздық танытты және жаңа дін аймақтары үшін басқа дін аймақтарын біріктіруге шешім қабылдады. 1836 жылы алғашқы жаңа дін аймағы – Рипон құрылды, бірақ ол Бристоль және Глостер дін аймақтарын біріктіру арқылы теңдестірілді. (Содан кейін олар қайтадан бөлінді.) Манчестер дін аймағын құру да жоспарланған, бірақ Санкт-Асаф және Бангор дін аймақтары біріктірілгенше кейінге шегерілді. Олар біріктірілген жоқ, бірақ 1847 жылғы Манчестер дін аймағы заңы Лордтар палатасында 26 епископты сақтаудың баламалы жолын ұсынды: осы күнге дейін сақталған үлкендік бойынша ереже.

2011 жылы Лордтар палатасының реформасы

Коалициялық үкімет ұсынған 2012 жылғы Лордтар палатасы реформасы бойынша, Лордтардың 80% сайлануы және 20% тағайындалуы, немесе 100% сайлануы көзделеді. Алғашқы жағдайда, реформаланған жоғарғы палатада 12 Англия шіркеуінің епископы болар еді. Аталған 12 епископтың ішінде бес "аталған рухани лордтар" (Кентербери және Йорк архиепископтары, сондай-ақ Дарем, Лондон және Винчестер епископтары, олар лауазымы бойынша отыруға құқылы) және тағы жеті "қарапайым рухани лордтар" (шіркеу өзі сайлайтын епархиялық епископтар) болар еді. 26 епископтан 12-ге дейін азайту кезең-кезеңмен жүзеге асырылатын болды: 2015–2020 жылдар аралығында 21 епископқа дейін, ал 2020–2025 жылдар аралығында 16 епископқа дейін сақталған болар еді. Қарапайым рухани лордтардың өкілеттігі әрбір "сайлау циклымен" (яғни бір сайлаудан келесісіне дейінгі аралық) сәйкес келер еді, шіркеу әрбір сайлау циклында қызмет ету үшін жеті адамға дейін тағайындауға құқылы болар еді. Алайда, бұл реформалар кейіннен тоқтатылды.

2015 жылы әйелдерге уақытша артықшылық беру

Лордтар Рухани (әйелдер) туралы 2015 жылғы заңға сәйкес, заң күшіне енгеннен кейін (18 мамыр 2015 – 18 мамыр 2025) он жыл ішінде Лордтар Рухани арасында бос орын туған жағдайда, егер талапкер болса, оны әйел толықтыруға тиіс. Аталған заң Кентербери, Йорк, Лондон, Дарем және Винчестер епископтықтарына қолданылмайды, олардың иелері Лордтар палатасына автоматты түрде кіреді. 2023 жылдың қыркүйек айына қарай, нәтижесінде алты әйел Лорд-спиритуал атанды (олардың бірі зейнетке шықты). (Бұған қоса, Сара Муллалли 2018 жылы Лондон епискобы болып тағайындалған кезде қызметтік міндеті бойынша Лордтарға кірді.)

Сын

Лордтар палатасындағы рухани лордтардың болуы сынға ұшырады, кейбір БАҚ өкілдері мен ұйымдар бұл жүйенің ескі және демократиялық емес екенін айтады. Humanists UK бұл жағдайды "қабыланбас" деп сипаттап, "Ұлыбритания дін өкілдеріне заң шығару органында автоматты түрде отыру құқығын беретін жалғыз батыс демократиясы" екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, "Ұлыбританияның төрт құрамының бірінен діни өкілдік болғанымен, қалған үшеуінен мүлдем жоқ" деген сын да айтылды; ал тағайындау рәсімдері "сырттан жасырылған және кемшіліктері бар" деп сипатталды. 2007 жылы Лондон епископы Ричард Шартр епископтарды қорғап, олардың "көптеген пікірлер мен мекемелермен байланыста екенін" айтып, Британияның [басқа] дін өкілдерінің жетекші мүшелерін де қосуды ұсынды.