Кіріспе

Бейсболдағы допты лақтыру – шайқаушының ең жоғары жылдамдығымен жасалатын лақтыру. Жылдам доп – бейсбол және софтболда шайқаушылардың ең көп қолданатын лақтыру түрі. Оның ерекшелігі – жоғары жылдамдығы. "Қуатты шайқаушылар", мысалы, бұрынғы американдық жоғары лигалары Нолан Райан мен Роджер Клеменс, допты ұрып алудан қорғау үшін жылдам доптың жылдамдығына сенеді және (ресми түрде) және (ресми емес) жылдамдықпен жылдам доптарды лақтырады. Жылдам допқа балама ретінде, шайқаушылар баяу лақтырылған доптарға қозғалыс бере алады немесе оларды хоум-плейттің ішкі немесе сыртқы жағына лақтыра алады, онда соққы берушілерге жете алмайды. Жылдам доптар көбінесе артқа айналдырылып лақтырылады, сонда Магнус эффектісі допқа жоғары бағытталған күш түсіреді. Бұл оның күткеннен баяу түсуіне себеп болады және кейде "көтерілетін жылдам доп" деп аталатын оптикалық иллюзия тудырады. Адам бейсбол допын жеткілікті жылдамдықпен және артқа айналдырумен лақтыра алмайды, шар көтеріледі, бірақ соққы берушіге доптың күтпеген құлауының болмауынан көтеріліп бара жатқандай сезіледі. Түзу лақтырылған жылдам допты шарды саусақтарымен тігістің кең бөлігінен ұстау арқылы жасауға болады (ол "төрт тігіспен лақтырылған жылдам доп" деп аталады), сонда көрсеткіш және ортаңғы саусақтар екі тігіске перпендикуляр орналасады. Батып кететін жылдам допты шарды тігістің тар бөлігінен ұстап ("екі тігіспен лақтырылған жылдам доп") лақтыру арқылы жасауға болады, сонда көрсеткіш және ортаңғы саусақтар бір тігіс бойымен орналасады. Жанама қозғалыс төрт тігіспен лақтырылған жылдам допты ортадан сүйіріп лақтыру арқылы қол жеткізіледі ("кесілген жылдам доп"), ал батып кету және жанама бұрылыс бар жылдам допты тігістер бойымен саусақтарды бөлу арқылы лақтыруға болады ("екі саусақты жылдам доп"). Көбінесе жылдам допты лақтырушының "отты лақтырады" немесе "қаймақ қояды" дейді, және тағы да басқа түрліше айтулар бар.

Төрт тігіс жылдам доп

Төрт тігіспен ойналатын жылдам доп – жылдам доптың ең көп таралған түрі. Ойыншы осы допты көбінесе есепті алға жылжыту үшін немесе соққы беру қажет болғанда пайдаланады. Бұл жылдам доптың көлденең қозғалысы минималды болып келеді, негізінен оның жылдамдығына сүйенеді. Ол көбінесе ойыншының ең жылдам добы ретінде қабылданады, тіркелген ең жоғары жылдамдығы 100 миль/сағ. Басты лига бейсболы (MLB) мойындаған ең жылдам доп 2010 жылдың 25 қыркүйегінде Сан-Диегодағы Петко Паркте сол жақтан тастайтын «Цинциннати Редс» командасының ойыншысы Арольдис Чапманмен тіркелді. Оның жылдамдығы сағатына 105,1 мильді құрады. 2011 жылдың 19 сәуірінде Чапман стадион радарын 106 миль/сағ көрсетті (телевизиялық көрсетуде 105 миль/сағ көрсетілді, ал PitchF/X көрсетуі 102,4 миль/сағ болды). Төрт тігіспен жылдам допты лақтырудың екі негізгі әдісі бар. Бірінші және ең дәстүрлі әдіс – аттың жалағының тігіс аймағын немесе тігістердің арасы ең алыс болатын жерді табу. Ойыншы тігістерді денесіне параллель ұстап, бармақтарын (атап айтқанда, көрсеткіш және ортаңғы саусақтарын) тігістерге перпендикуляр орналастырады, ал алақандары өзінен ең алыс тігісте болады. Содан кейін бас бармақ екі саусақтың арасында, доптың астында орналасады. Осы ұстану кезінде бас бармаққа тігіс тимейді. Төрт тігіспен ойналатын жылдам доп ойынның келесі деңгейіне өтудің маңызды факторы саналады. Бейсбол скаутының басты критерийлерінің бірі – ойыншының төрт тігіспен жылдам допты қаншалықты жылдам лақтыратыны. Бейсбол дамып келеді, ал допты лақтыру физикасы туралы зерттеулер жарияланып, танымал бола бастаған сайын, жылдамдықпен жаттығулардың тиімділігі артып келеді. Бұл Басты лигадағы орташа жылдамдықтың уақыт өте келе өзгеруінен көрініп тұр. 2008 жылы MLB-дегі орташа жылдамдық 90,9 миль/сағ болды. Бес жылдан кейін ол 92,0 миль/сағ-қа дейін өсті. Жоғары жаттығулар мен нақтырақ байланыс арқасында доптың жылдамдығы артты. Том Хаус, Эрик Кресси, Кайл Бодди және Рон Вулфорт сияқты мамандар ең жақсы ойыншыны қалыптастыратын факторларды зерттеуге өмірін арнады. Ойыншылардың дене бітімі жақсарып, жылдамдық пен күші артып, салмақ залында және салмақты доптармен жаттығулар жасап, денелерін шыңдайды. Бұл бүгінгі таңда доп тастаушылардың ойынын жылдам және күшті етіп жасады. Жоғары жылдамдықтар ұрыстардың азаюына және басқа да тепе-теңсіздіктерге әкелді. Тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін доп тастау алаңының қашықтығын арттыру және басқа да өзгерістер ұсынылды.

Екі тігіспен жасалған жылдам доп

Екі тігіспен лақтырылған доп, кейде екі тігіс, құйрықты доп, жүгіргіш доп немесе суға батырушы доп деп аталады, ол тура доптың тағы бір түрі. Ол төрт тігіспен лақтырылған допқа қарағанда көбірек қозғалыс жасау үшін жасалған, сондықтан соққышы оны қатты ұра алмайды, бірақ оны игеру және басқару төрт тігіспен лақтырылған допқа қарағанда қиын болуы мүмкін. Траекториядан ауытқуының нәтижесінде екі тігіспен лақтырылған доп кейде қозғалатын доп деп те аталады. Лақтырушы бейсбол добын алып, тігістері ең жақын жерде орналасқан жерін табады, содан кейін сол тігістердің әрқайсысына бас бармақ және ортаңғы саусағын қояды. Суға батырушы доп – бұл екі тігіспен лақтырылған доптан 3-6 дюймге дейін төмен түсетін ұқсас доп; бұл соққышылардың көбінесе жерге соққы етуіне себеп болады, негізінен доптың бұрылыспен төмен қарай қозғалуынан. Әр саусақтың тігіске жапсырмаларынан немесе ұштарынан, саусақтың түйініне дейін тиюі керек. Бас бармақ сол екі саусақтың арасында, доптың астында орналасып, тігістің жылқының жалағы тәрізді иілген бөлігінің ең жоғары нүктесін табуы керек. Бас бармақ сол тігіске бүйірінен, ортасына дейін тиюі керек. Егер ортаңғы саусақ қолданылса, доп шамамен 10 миль/сағат жылдамдықпен қозғалады. Бұл доптың қозғалысы лақтырушы үшін жылдамдыққа, қолдың бұрышына және саусақтың қысым нүктелеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Отставкаға кеткен Грег Маддукс және Педро Мартинес тиімді екі тігіспен лақтырылған доптарымен танымал болды. Тұтқаға және саусақтардың қысымына байланысты, екі тігіспен лақтырылған доп көбінесе жаққа қарай емес, төмен қарай қозғалады. Суға батырушы допты қолданушылар көбінесе жерге соққы етуге себеп болады, өйткені соққышылар доптың кешіккен төмен қарай қозғалысынан оның үстінен өткізіп алады, соның салдарынан допты жерге соғады. Филадельфия Филлиз командасының Роберто Эрнандес, Сент-Луис Кардиналс командасының Джастин Мастерсон, Нью-Йорк Янкиз командасының Дерек Лоу, Сан-Франциско Гигантс командасының Тим Хадсон, Колорадо Рокиз командасының Аарон Кук, Бостон Ред Сокс командасының Клей Бухольц, Филадельфия Филлиз командасының Рой Халладей, Чикаго Уайт Сокс командасының Крис Волстад, Чикаго Кабс командасының Тревор Кахилл және Аризона Даймондбэкс командасының Бронсон Арройо өздерінің суға батырушы доптарымен танымал, және лигада жерге соққы ету мен ұшып кету арақатынасы бойынша үнемі жоғары көрсеткіштерді көрсетті.

Тез көтерілетін доп

Көтерілетін жылдам доп – кейбір соққышылар сезетін эффект, бірақ бейсбол мифы. Кейбір соққышылар "көтеріліп келе жатқан" жылдам допты көргендерін ойлайды, ол қалыпты жылдам доптың траекториясымен басталады, бірақ тақтаға жақындағанда бірнеше сантиметрге көтеріліп, жылдамдығын арттырады. Том Сивер, Джим Палмер, Сэнди Куфакс, Дуайт Гуден, Нолан Райан және Чан Хо Парк осы допты тиімді пайдаланатын басты лақтырушылар ретінде сипатталған. Мұндай лақтыру физикалық тұрғыдан лақтырушылардың қабілетінен тыс, себебі Магнус эффектісі арқылы гравитацияны жеңу үшін өте жоғары кері айналу қажет. Физикалық жағынан мүмкін болмаса да (импульстің сақталуы ауаға қажетті қарсы импульс беру арқылы қамтамасыз етіледі, мысалы, ұшақ қозғалғанда), қажетті айналу мөлшері адам қолының мүмкіндіктерінен асып түседі. Бұл оптикалық иллюзия ретінде түсіндіріледі. Не болуы мүмкін, лақтырушы біріншіде бір жылдамдықпен жылдам допты лақтырады, содан кейін, бірдей қол қимылын пайдаланып, екінші жылдам допты жоғары жылдамдықпен лақтырады. Жоғары жылдамдықты жылдам доп тезірек келіп, жоғары жылдамдығының арқасында аз төмендейді. Жоғары жылдамдықтан туындаған кері айналу төмендеуді одан әрі азайтады. Лақтырылған кезде, соққышы сол жылдамдықтағы жылдам допты күтеді, бірақ ол жылдамырақ және жоғарырақ келеді. Соққышы оны жылдамдықпен көтерілген және жылдамдығы артқан жылдам доп ретінде қабылдайды. Екі тігістен жылдам допқа ауысу бұл эффектіні күшейтеді. Бұл қабылдауды биік бойлы, күшті лақтыратын және биік төбеден (лақтырушының тұғыры алаң деңгейінен 10 дюйм жоғары) допты лақтыратын лақтырушы да тудыруы мүмкін. 60 фут 6 дюйм қашықтықтан лақтырушыны бақылайтын соққышының тереңдік қабылдау қабілетін ескерсек, соққышы лақтырушының мөлшері мен орналасуын шындығындағыдан төмен деп қабылдауы мүмкін. Сондықтан, соққышы үшін үстіне лақтырылған доп соққышының иығының деңгейінде (немесе тіпті бел деңгейінде) шығарылғандай көрінеді, ал доп шындығында лақтырушының қолынан одан бірнеше сантиметр жоғарыдан шығарылады. Бұл қабылдау, доп лақтырушының қолынан шыққан жерден жоғарырақ деңгейде соққышыдан өткенде, жылдам доптың "көтеріліп бара жатқан" қозғалысын күшейтеді. Су астынан лақтыратын лақтырушылар, олардың лақтыру техникасының ерекшелігіне байланысты, көтерілетін жылдам допты лақтыра алады. Олар алаң бетіне жақын жердегі сүйек буналарын қолданып, дерлік төменнен лақтырады, сондықтан соққышы доптың төменгі бастапқы нүктесі мен ұшу траекториясының арқасында жоғары қарай қозғалып бара жатқандай сезінеді. Бұл жылдам допты ұрып-соғушылар көретін дәстүрлі көтерілген жылдам доп емес. Бұл қозғалыс түрі жылдам атқан софтболдағы көтерілген жылдам допқа ұқсас. Сол жақтан лақтыратын Сид Фернандес сәл "су асты" қозғалысымен көтерілген жылдам допты лақтырумен белгілі болған.

Кескіш

Кесу жылдам шары немесе "кесуші" слайдерге ұқсас, бірақ питчер көбінесе төрт тігіспен ұстауға бейім. Питчер төрт тігіспен ұстауды өзгертеді (әдетте бас бармағын ішке қарай, ал екі жоғарғы саусақты сыртқа қарай сәл бұрады) көбірек айналу үшін. Бұл әдетте шарының бірнеше дюймге ішке немесе сыртқа қарай жылжуына себеп болады, бұл әдеттегі слайдерге қарағанда аз және көбінесе кешіккен болады. Кесуші шары күшті төрт тігіспен тастайтын питчерлер үшін тиімді, себебі ұстау және лақтыру амалы дерлік бірдей болып көрінеді. Күтпеген қозғалыс соққышыларды шалдырғыштан тыс соққы жасауға немесе оны мүлдем жіберіп алуға жиі шатастырады. Мариано Ривера, қазіргі кезде отставкаға шыққан «Нью-Йорк Янкис» командасының релифшісі, кесуші шарымен тастағанымен танымал болды. Өзінің қарыштама кезеңінде Ривера шалдырғышпен бірге 96 миль/сағ жылдамдықпен тастай алатын. Ал Лейтер өзінің кесуші шарымен 162 жеңіске жетіп, бір гол соқпады. Рой Халладей кесу жылдам шарын тастады, бірақ оны тым көп пайдалану оның алқызыл бұлшық еттеріне қиындық тудырғанын мәлімдеді. Бұл 2006 жылғы маусымының мерзімінен бұрын аяқталуына себеп болуы мүмкін, себебі ұстау стандартты төрт тігістен гөрі көбірек күш түсіреді. «Янкис» командасының Энди Петтит кесуші шарымен тастайтын тағы бір питчер. 2007 жылдың 3 маусымында «Ред Сокс» командасына қарсы өткен ойында комментатор Джо Морган Петтиттің 87 лақтырымының 83-і кесуші шар екенін бағалады. Джейми Мойер карьерасының соңында салыстырмалы түрде төмен жылдамдыққа байланысты маңызды шарға айналған кесуші шарды қолданды. Көптеген басқа да жоғары лига питчерлері де кесу жылдам шарын қосты, сондай-ақ.

Бөлінген саусақпен жылдам доп

Бөлінген саусақ жылдам шары немесе "сплиттер" – бұл жылдамдық емес, баяулау тарту ретінде қарастырылады. Өзгертуге ұқсас, ол қалыпты жылдам шарымен бірдей қол қимылымен тасталса да, түзетілген ұстанысы оның әрекетін мүлдем өзгеше етеді. Доптың жылдам шарына тән тығыз айналысы болмайды. Доп, шағын доп сияқты құлаудай көрінеді, бірақ ол шағын доптан әлдеқайда жылдам. Допты көрсету және ортаңғы саусақтар жылқының ілгегі тігісінің сыртынан "бөлініп" тығыз ұсталады. Допты босатуды басқару қабілеті осы жанасудан туындайтындықтан, кем дегенде бір саусақтың тігіске тиюі маңызды. Босату жылдам шарымен бірдей. Сплиттер әдетте табаққа жақындағанда төмендейді және оңға немесе солға бұрылады. Форкбол да осыған ұқсас, бірақ ол баяу және саусақтардың бөлінуі күштірек. Бұл тартуды тиімді орындау үшін, ойыншының ұзын, иілгіш саусақтары болуы керек. Жылдамдық пен қозғалыстағы ұқсастықтарға байланысты, кейбір ойыншылардың бөлінген саусақ жылдам шары өзгерту ретінде қате жіберіледі. Бұл тартуды орындау үшін үлкен қолдары болуына көмектеседі. Бейсболда саусақтар қалыптыдан кеңірек жайылып тұрғандықтан, бұл тарту қолдан бастап қолға дейін көбірек күш түсіреді. Механикасы жылдам шарымен бірдей болғанымен, қол мен қолға түсіретін қысымы басқаша. Уақыт өте келе қолға зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан жас ойыншылардың бұл тартуды үйренуі ұсынылмайды. Ересек ойыншылар бұл тартуды орындауға дайын болуы керек, бірақ оны шамамен пайдалану керек. Сплиттер тиімді, өйткені соққышы әдетте қозғалысты кешірек байқайды және доптан өткізіп алады немесе әлсіз соққы береді. Қазіргі уақытта Джонатан Папельбон және Масахиро Танака сияқты ойыншылар бөлінген саусақты қолданады. Брюс Саттер, Майк Скотт, Джон Смолц, Джек Моррис, Казухиро Сасаки, Брайан Харви, Роджер Клеменс, Дэн Харен және Фред Брейнинг сияқты бұрынғы ойыншылар да бөлінген саусақ жылдам шарын қолданғанымен белгілі.

Қисық

Иілген доп - 1930 жылға дейін қарапайым жылдам допты сипаттау үшін қолданылған термин. Бұрылыс допты көбінесе "сыртқы бұрылыс" деп атағандықтан, иілген доп бұрылыс доптың керісі деп ойлауға болады, яғни қазіргі заманғы бұрандалы доп. Алайда, Джон Макгроудың айтуынша, бұл солай емес. Табиғи жолынан ауытқыған барлық доптар қисық деп аталады. Бұрылыс доп, құлау, төменге түсіру және т.б. – кәсіби ойыншы үшін жай ғана қисық доптың түрлері. Біз үшін иілген доп деген жеке түрі жоқ. Біз оны жылдам доп деп атаймыз. Әрине, мен лақтырушының оң қолмен тастайтынын ескеремін. Демек, иілген доп деп аталатын нәрсе – бұл үлкен күшпен табиғи түрде лақтырылған доптан басқа ештеңе емес. Осылай лақтырылған доп белгілі бір деңгейде ішке қарай қисайды.

Бүйірден қолмен жылдам соққы

Бүйірден тасталатын жылдам доп қалыптыдан өзгеше бұрыштан тасталады. Ол төменгі бұрышта орналасып, бүйірден итеріледі, сондықтан "бүйірлік" деп аталады. Оң қол суретшісі болса, доп оңға қарай батып, сол қол суретшісі болса солға қарай батып келеді. Әдетте, ол төрт тігіспен тасталатын жылдам доптан баяу болады.