Кіріспе

Крикетте спин боулингінің түрі. Аяқ айналдырушы (leg spinner) оң қолмен, білекпен айналдырады. Аяқ айналдырушының әдеттегі беруі доп питчке тигенде оңнан солға қарай (боулердің көзқарасынан) айналады. Оң қолды соққышы үшін бұл аяқтан алысқа бұрылады, содан аталған аты – аяқ бұрылысы (leg break). Аяқ айналдырушылар көбінесе аяқ бұрылыстарын жасайды, оларды сызық пен ұзындығын, сондай-ақ берудің бүйірлік және жоғарғы айналуын реттеу арқылы өзгертеді. Аяқ айналдырушылар кейде допты ауада айналдырып, оның траекториясын өзгертеді, соның арқасында желдің және айналып тұрған доптың аэродинамикалық әсерінен доп секіргенге дейін төмендеп, қатал бұрылыс жасайды. Аяқ айналдырушылар басқа да түрлі берулерді жасайды, мысалы, гугли (googly), олардың айналу бағыты басқаша болады. "Аяқ айналысы", "аяқ айналдырушы", "аяқ бұрылысы" және "легги" терминдері әртүрлі дереккөздерде сәл әртүрлі мағыналарда қолданылады. Тест крикеті тарихында екінші және төртінші ең көп викет алған боулерлер – Шейн Уорн мен Анил Кумбле тиісінше аяқ айналдырушылар болды. Аяқ айналысының танымал мысалы – Уорнның "ғасыр допты" (Ball of the Century) беруі.

Тарих

1970 және 1980 жылдары Батыс Индия, кейін Австралия командаларының сәттілігіне байланысты, тек жылдам тастаушыларды пайдалану арқасында лег-спин ойыны жоғалып кетеді деп есептелді. Осы кезеңде Пәкістандық Абдул Кадир әлемдегі ең танымал лег-спин шебері болды және кейде оған "бұл өнерді сақтап қалған" деп құрмет көрсетіледі. Дегенмен, Шейн Уорнның табысы, әсіресе 1993 жылы Майк Гаттингке жасаған ғасырдың добынан бастап, лег-спин крикет жанкүйерлері арасында қайтадан танымал болды және крикет командаларының табысты құрамына енді.

Боулингтің басқа түрлерімен салыстыру

Сол жақтан лақтыратын боулер, оң жақтан лақтыратын боулер сияқты бірдей (айналмалы) қимылмен ойнаса, ол сол жақтан лақтыратын әдеттен тыс спин боулері деп аталады. Доптың өзі кері бағытта айналады. Сол жақтан лақтыратын боулер орындағанда, соққанда оңнан солға қарай айналатын бірдей траектория сол жақтан лақтыратын ортодоксальды спин боулингі деп аталады. Барлық спин боулерлер сияқты, айналмалы боулерлер допты жылдам боулерлерге қарағанда әлдеқайда баяу лақтырады (70–90 км/сағ немесе 45–55 миль/сағ). Ең жылдам айналмалы боулерлер кейде 100 км/сағ (60 миль/сағ) жоғары жылдамдыққа жетеді. Дұрыс лақтыру өте қиын болса да, жақсы айналмалы боулинг оң жақтан лақтыратын соққышыға қарсы ең қауіпті боулинг түрлерінің бірі саналады, себебі доптың ұшуы мен күрт бұрылысы оның қозғалысын оқуды өте қиын етеді, ал оң жақтан лақтыратын соққышыдан бұрылу, оң жақтан лақтыратын соққышыға қарағанда қауіптірек. Кез келген қателік доптың сыртқы жиегінен соғылып, қақпашыға немесе сыртқы алаңдағы ойыншыға ұшып кетуіне әкелуі мүмкін. Басқаша айтқанда, сол аяқ тұғырының сыртына бағытталған доптың бұрылуы соншалықты күшті болуы мүмкін, доп оң жақтан лақтыратын соққышының артына өтіп, қақпаны құлатуы мүмкін – соққышы бұл жағдайда (бейресми түрде) "аяғынан айналып құлаған" деп есептеледі. Сол жақтан лақтыратын соққышы үшін айналмалы боулингке қарсы тұру оңайырақ, себебі доп соққышының денесіне қарай қозғалады, яғни егер соққышы допты жіберіп алса немесе жиегіне тигізсе, оның аяқтары әдетте доптың жолында болады. Бұл боулердің айналмалы доптан соққышыны құлатуын немесе ұстауын қиындатады. Айналмалы боулинг: Кейбір дереккөздер "айналмалы боулинг" терминін "айналмалы доп" терминімен бірдей мағынада қолданады, яғни айналмалы боулердің басқа да лақтырулары "айналмалы боулинг" деп есептелмейді. Дегенмен, басқа дереккөздер "айналмалы боулинг" терминін кеңірек қолданады, айналмалы боулердің барлық лақтыруларын, соның ішінде айналмалы доп емес лақтыруларын да қамтиды. Айналмалы доп: Айналмалы доптың анықтамасында кейбір дереккөздер боулердің айналмалы боулер екенін де қамтиды, яғни тек айналмалы боулерлер ғана айналмалы допты лақтыра алады; барлық айналмалы доптар айналмалы боулерлермен лақтырылады. Басқа дереккөздер айналмалы доптың анықтамасында боулердің айналмалы боулер екенін қамтымайды және айналмалы доп – бұл аяқтан офсайдқа қарай айналатын лақтыру, сондықтан оны басқа боулерлер де лақтыра алады. Бұл жағдайда айналмалы доптарды (тек) көбінесе айналмалы боулерлер лақтырады. Айналмалы боулер: "Айналмалы боулер" термині боулерді немесе айналмалы допты лақтыруды білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Легги: "Легги" термині боулерді немесе айналмалы допты лақтыруды білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.

Техника

Крикет добын қолдың алақанына ұстап, тігісі барлық саусақтың астынан өтетіндей етіп ұстау арқылы аяқ сынығы (leg break) тасталады. Доп босатылғанда, білек солға қарай бұрылып, сақина саусағымен серпіліс жасалады, бұл допты арт жағынан қарағанда сағат тіліне қарсы айналдырады. Аяқ айналысын (leg spin) жасау үшін допты тігісі алақанға параллель орналастырып ұстау керек. Бірінші екі саусақ жайылып, допты ұстап тұрады, ал үшінші және төртінші саусақтар бірігіп, доптың қабырғасына жабысады. Үшінші саусақтың бірінші буыны тігісті ұстауы тиіс. Қабырғаға тиген бас бармақ боулердің қалауынша, бірақ қысым жасаудан аулақ болу керек. Доп тасталғанда, үшінші саусақ айналыстың көп бөлігін жасайды. Допты ұшыру үшін білек кеудеге жақындағанда жоғары көтеріліп, доп босатылғанда оңнан солға қарай күшті қозғалыс жасайды, бұл оған қосымша айналыс береді. Допты биікке лақтыру арқылы оған ұшу қабілеті беріледі. Соққылаушы (batter) доп тасталғанда алақаны оларға қарап тұрған қолын көреді.

Аяқпен айналған боулингтермен басқа да боулингтер

Жоғары дағдылы аяқпен айналатын боулерлер күтпеген әсер ететін доптарды да тастай алады, оның ішінде гугли – ол әдеттегі аяқ бұрылысынан кері бағытта айналады, және топспиннер – ол айналмайды, бірақ күрт төмен түсіп, басқа доптарға қарағанда биік секіреді. Абдул Кадир, Анил Кумбле, Шейн Уорн және Муштак Ахмед сияқты бірнеше аяқ спиннерлері флипперді де меңгерген, ол топспиннер сияқты жерге түскен кезде түзу жүреді, бірақ сырғанамас бұрын ауада иіліп, төмен қалып, көбінесе соққышыны аяғынан викетке немесе боулингке дейін шығарады. Кейбір аяқ спиннерлерінің арсеналындағы тағы бір нұсқасы – слайдер, ол аяқ бұрылысы қолдан сәл жылдам итеріледі, сондықтан ол көп айналмайды, бірақ түзу қозғалады.