Кіріспе

Крикеттегі боулинг – соққышы қорғаған қақпаға допты жылжыту әрекеті. Боулингпен айналысатын шебер ойыншы – боулер, ал жақсы соққы беретін боулер – аллраундер деп аталады. Допты боулингпен ойнау, допты лақтырудан қатаң белгіленген биомеханикалық анықтамамен ерекшеленеді, ол шынтақтың созылу бұрышын шектейді. Боулердің шабуылшыға қарай бір рет допты лақтыруы – доп немесе жеткізілім деп аталады. Боулерлер алты доптан тұратын топтармен жеткізілімдерді ойнайды, бұл овер деп аталады. Боулер оверді ойнағаннан кейін, командаласы питчтің екінші жағынан оверді ойнайды. Крикет ережелері допты қалай лақтыру керектігін анықтайды. Егер доп заңсыз лақтырылса, төреші оны "но-болл" деп жариялайды. Егер доп шабуылшыдан тым алыс лақтырылса, шабуылшының дұрыс соққымен ойнауына мүмкіндік болмаса, боулердің жағындағы төреші оны "вайд" деп шешеді. Боулерлердің түрлі-түрлілері бар: жылдам боулерлер, олардың басты қаруы – жылдамдық, ауада немесе секіргенде бағытын өзгертуге тырысатын свинг және тігіс боулерлер, сондай-ақ, түрлі ұшу және айналыс арқылы шабуылшыны алдауға тырысатын баяу боулерлер. Спин боулер әдетте допты өте баяу лақтырады және допқа айналыс береді, осының нәтижесінде доп питчтен секіргенде бұрыштап бұрылады. Команда монетаны ұтып алып, алаңға шығуды таңдағанда, олар "боулге ие болуға" дайын екендерін айтуға болады.

Тарих

Крикеттің алғашқы күндері тек қол астынан лақтылау ғана қолданылатын әдіс болды. Крикеттің шығу тегі туралы көптеген теориялар бар. Бір пікір бойынша, ойын шопандар арасында басталған, олар өздерінің таяқтарымен тасқа немесе жүн шарларына соққы беріп, сонымен бірге қой қорасына қақпаны қорғаған (англосаксондық "cricce" – қисайған таяқ). Екінші теория бойынша, атау Англиядағы «крикет» деп аталатын төмен орындықтан шыққан, ол ойынның алғашқы күндеріндегі ұзын, төмен қақпаға ұқсайтын (алғашқыда фламандтық «krickstoel» – шіркеуде тізе бүгіп отыруға арналған төмен орындық). Сондай-ақ, 1478 жылы Солтүстік-Шығыс Францияда «крикетке» сілтеме жасалып, ойынның Орта ғасырларда Оңтүстік-Шығыс Англияда дамығанын дәлелдейтін мәліметтер бар. 1706 жылы Уильям Голдвин ойынның алғашқы сипаттамасын жариялады. Ол екі команданың алдымен өздерінің қисайған таяқтарын алаңға алып келіп, алаңды таңдап, ережелерді талқылағанын жазды. Олар екі қақпаны екі тіреуге орнатады, әрқайсысының үстіне «сүттей ақ» кепілдік орнатылады; бірінші соққы жасау үшін монета лақтырылып, төреші «ойнау» деп жариялайды және «тері шар» лақтырылады. Олар төрт доптан бір ойын өткізеді, төрешілер өздерінің таяқтарына сүйеніп тұрады (соққылаушылар ұпай жинау үшін оларға тиіп өтуі керек), ал ұпай сақтаушылар дөңгелектің үстінде ойықтар жасайды. Алғашқы жазба «Крикет ережелері» 1744 жылы жасалды. Онда былай делінген: «Мұғалімдер қатысушылардың арасынан екі төрешіні таңдайды, олар барлық дауларды шешуге міндетті. Тіреулердің биіктігі 22 дюйм, ал кепілдіктің ені алты дюйм болуы керек. Доптың салмағы 5-6 унция, ал екі қақпаның арақашықтығы 22 ярд болуы керек». Таяқтың пішіні мен мөлшеріне ешқандай шектеу қойылмаған. 40 ұпай өте үлкен көрсеткіш саналған, себебі боулингшілер қорғанышсыз тізеге тез лақтыратын. Әлемдегі алғашқы крикет клубы 1760 жылдары Гамблдон қаласында құрылды, ал Мэрилебон крикет клубы (MCC) 1787 жылы құрылды. 1760 және 1770 жылдары допты жерге домалатудың орнына, ауаға лақтыру кең таралды. Бұл жаңалық боулингшілерге ұзындық, ауада алдау және жылдамдық мүмкіндіктерін берді. Сонымен қатар, бұрылу мен қисайтудың жаңа мүмкіндіктері ашылды. Осыған жауап ретінде соққылаушылар уақытты дұрыс бағалауға және соққыны дұрыс таңдауға үйренуі керек болды. Бірден туындаған салдары – қисайған таяқты тік таяққа ауыстыру. Мұның бәрі шеберлікке басымдық беріп, қатал жердің және күштің әсерін азайтты. Қазіргі заманғы ойын 1770 жылдары қалыптаса бастады. Доптың салмағы бес жарым және бес пен үш ширек унцияға дейін шектелді, ал таяқтың ені төрт дюймге дейін шектелді. Соңғы шешім Томас «Дэди» Уайт деп аталатын соққылаушының ойынынан кейін қабылданды, ол қақпаның енімен тең таяқпен пайда болды. 1774 жылы алғашқы «алдынан қақпаны бұзу» ережесі жарияланды. Бұл кезде үшінші тіреу де кең таралды. 1780 жылы бірінші сыныптық крикет матчының ұзақтығы әдетте үш күн болды, және осы жылы алғашқы алты тігіспен тігілген крикет доптары жасалды. 1788 жылы MCC ережелердің алғашқы қайта қаралуын жариялады, онда қарсыластың үстіне шабуыл жасауға тыйым салынды, сондай-ақ жағдайды стандарттау үшін алаңды кесуге және жабуға рұқсат берілді. Стандарттауға деген ұмтылыс 18-ші ғасырда крикеттің танымалдылығының үлкен өсуін көрсетті. 1730-1740 жылдар аралығында сол кездегі газеттерде 150 крикет матчы тіркелді. 1750-1760 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 230-ға дейін, ал 1770-1790 жылдар аралығында 500-ден астамға дейін өсті. 19-шы ғасырда бірқатар маңызды өзгерістер болды. 1811 жылы кең лақтыруға тыйым салынды. Доптың айналысы алғаш рет 1838 жылы анықталды (оның салмағы 60 жыл бұрын айтылған). 1841 жылы пробкадан жасалған қорғаныш жапсырмалар пайда болды, ал олар 1848 жылы қорғаныш қолғаптарды енгізу үшін де пайдаланылған вулканизацияланған резеңке ашылғаннан кейін одан әрі дамыды. 1870 жылдары шекаралар енгізілді. Бұрын барлық соққылар орындалуы керек еді; егер доп көпшілікке кірсе, көрермендер оны алу үшін алаңға жол ашатын. Алайда ең үлкен өзгеріс – боулингшінің допты қалай лақтыруында болды. Осы ғасырдың басында барлық боулингшілер әлі де қол астынан лақтыратын. Алайда, Джон Уиллс өзінің әпкесі Кристинамен жаттығуға кіріскеннен кейін «дөңгелек қол» техникасын қолданған алғашқы боулингші болды, өйткені ол кең киіміне байланысты қол астынан лақтыра алмады. Дөңгелек қол әрекеті матчтарда кеңінен қолданылды, бірақ тез арада заңсыз деп танылды және MCC-нің тыйым салуымен, «допты қол астынан лақтыру керек, лақтырмау немесе соққылау керек, допты лақтыру кезінде қолды шынтақтан төмен ұстау керек…». Егер қабылданса, ережеде қолды иекке дейін көтеруге болмайтыны айтылды. Алайда, көтерілген қолдың дұрыстығын арттырып, серпілісті күшейтетіні тез анықталды. Тағы да, басшы орган бұл әдісті тыйым салды. 1835 жылы MCC осы әдісті қабылдағанға дейін ғана ол барлық ойыншылар арасында кең таралды. Осыған дейін қол астынан лақтылау ойыннан дерлік жойылды.

Қазіргі заманғы қол астындағы боулинг

1981 жылы матч барысында жаман атқа ие "қоян астынан лақтыру оқиғасы" болды. Австралиялық лақтырушы Тревор Чаппелл қоян астынан лақтыру әлі де заңды екенін пайдаланып, допты жермен домалатып жіберді. Осылайша ол Жаңа Зеландияның соққышы Брайан МакКечнидің соңғы доптан алты ұпай алып, матчты теңестіру мүмкіндігін жоққа шығарды, себебі соққышы допты алты ұпайға жеткілікті биікке соға алмады. Осы оқиға салдарынан, екі команданың алдын ала келісімі болмаса, барлық деңгейдегі крикетте қоян астынан лақтыруға тыйым салынды, өйткені бұл ойынның әділдігіне қайшы деп есептелді.

Боулингтің әрекеті

Топты боулингке салу, оны жай ғана лақтырудан қатаң белгіленген биомеханикалық анықтамамен ерекшеленеді. Бастапқыда бұл анықтамада, боулинг жасау кезінде шынтақ буыны түзу болмауы керек делінген. Боулингшілер әдетте шынтақтарын толық созып, қолды иық буынының шамасынан тік бұрып, допқа жылдамдық береді, оны доғаның ең жоғарғы нүктесіне жақын босатады. Шынтақтың иілуіне рұқсат жоқ, бірақ шынтақтың кез келген түзде тіктелгені лақтыру болып есептеліп, "но-бол" деп жарияланатын. Бұл тек боулингшінің шынтағы бастапқыда сәл иілген күйде ұсталса ғана мүмкін деп ойылған. 2005 жылы ғылыми-зерттеу комиссиясы бұл анықтаманы физикалық тұрғыдан мүмкін емес деп тапты. Биомеханикалық зерттеулер көрсеткендей, боулингшілердің көпшілігі боулинг жасау кезінде шынтақтарын қандай да бір деңгейде тіктейді, себебі қолды айналдырудың күші шынтақ буынын шамадан тыс тіктеп жібереді. Допты заңсыз лақтырған деп санамас үшін, 15 градусқа дейін тіктеп немесе шамадан тыс тіктеуге рұқсат беретін ереже енгізілді. Бэтсмендер мен боулингшілер көбінесе "мысық пен тышқан" ойынына қатысады, онда боулингші тактикасын өзгертіп, бэтсменді тұзаққа түсіріп, шығарып алуға тырысады, ал бэтсмен де жауап ретінде тактикасын өзгертіп отырады.

Шектелген оверлер

Шектелген оверлердегі крикетте әрбір боулер тастай алатын оверлер саны шектеулі. Бұл сан матчтың ұзақтығына байланысты және әдетте иннингтегі жалпы оверлердің 20% құрайды. Мысалы, 20 оверлік крикетте боулерге әдетте 4 овер, 40 оверлік крикетте 8 овер, ал 50 оверлік крикетте 10 овер лимит белгіленеді. Дегенмен, бірінші сыныпты крикет матчтарында боулер тастай алатын оверлер санының шегі жоқ, бірақ екі оверді қатарынан тастауға рұқсат етілмейді, осылайша әрбір боулер иннингтің жалпы оверлерінің ең көп 50% (плюс 1 овер) тастауы шектеледі. Бұл ереже тест матчтарындағы үзілістерге де (су ішу, түскі және шай үзілістері, күннің аяқталуы және келесі күннің басталуы) қатысты қолданылады. Егер бір матчтың соңында келесі матч басталатын болса, ғана бұл ереже бұзылуы мүмкін.