Кіріспе

Актерлер, сыншылар, остроумдар және жазушылар тобы.

Алгонкин дөңгелек үстелі – Нью-Йорк қаласындағы жазушылар, сыншылар, актерлер және остроумдар тобы еді. Бастапқыда бір әзіл үшін жиналған, өздерін «Зұлым шеңбер» деп атаған мүшелері 1919 жылдан 1929 жылға дейін күн сайын «Алгонкин» қонақ үйінде түскі асқа жиналатын. Осы түскі астарда олар қызық әңгімелер, сөз тіркесі мен өткір әзілдер айтысып, олар «Дөңгелек үстелдің» мүшелерінің газет беттері арқылы бүкіл елге таратылды. Түскі астарда да, одан тыс уақытта да бір-бірімен күнделікті байланыста болу «Шеңбер» мүшелерін шығармашылықпен ынтымақтасуға ынталандырды. Дегенмен, бүкіл топ бір рет қана «No Sirree!» атты көрермендерге арналған қойылым жасау үшін бірлесіп жұмыс істеді, бұл «Дөңгелек үстелдің» мүшесі Роберт Бенчлидің Голливудтағы мансабын бастауға көмектесті. Он жылдық бірлескен қызметтері ішінде «Дөңгелек үстел» және оның бірнеше мүшелері әдебиетке қосқан үлесі және өткір әзілдері үшін ұлттық даңққа ие болды. Кейбір замандастары, тіпті кейінірек оның мүшелерінің өзі де бұл топты сынағанмен, оның беделі тарап кеткеннен кейін де ұзақ жылдар бойы сақталды.

Шығу тегі

Дөңгелек үстелге айналатын топ 1919 жылдың маусымында театрлық пресс-агент Джон Питер Тухи жасаған әзілдің нәтижесінде жинала бастады. The New York Times газетінің драма сыншысы Александр Вулкотт Тухидің клиенттерінің бірін (Юджин О'Ниллді) өзінің бағанасында жариялаудан бас тартқаны үшін ашуланған Тухи, Вулкоттты Бірінші дүниежүзілік соғыстан, онда ол "Жұлдыздар мен жолақтар" газетінің тілшісі болғаннан кейін қарсы алу үшін түскі ас ұйымдастырды. Бірақ Тухи осы мүмкіндікті Вулкоттты түрлі жағынан қысымға алу үшін пайдаланды. Вулкотттың әзілге ризашылығы және іс-шараның сәтті өтуі Тухиге қатысушылар тобының күн сайын Алгонкин қонақүйінде түскі асқа жиналуын ұсынды. Топ алғашында Алгонкиннің пергола бөлмесінде (кейіннен Емен бөлмесі деп аталды) ұзын тіктөртбұрышты үстел басында жиналды. Олардың саны артқан сайын, Алгонкин менеджері Франк Кейс оларды Роза бөлмесіне және дөңгелек үстелге көшірді. Бастапқыда топ өзін "Басқарма" деп атады, ал түскі ас жиындары "Басқарма отырыстары" деп аталды. Луиджи есімді официант тағайындалғаннан кейін топ өзін "Луиджи Басқармасы" деп қайта атады. Соңында олар "Жаман қатар" аталды, бірақ "Дөңгелек үстел" атауы Бруклин бүркіті газетінің карикатурашысы Эдмунд Даффи салған карикатурадан кейін, онда топ дөңгелек үстелге отырған және қару-жарақ киген күйде бейнеленген, кеңінен танылды.

Іс-шаралар

Күнделікті түскі астарға қоса, Дөңгелек үстел мүшелері бір-бірімен үнемі жұмыс істеп, қарым-қатынас жасады. Топтың мүшелері ойын-сауыққа, оның ішінде криббеж бен покерге құмар болатын. Топтың өзінің покер клубы – «Танатопсис әдеби және Ішкі тура жол» клубы, олар сенбі күндері қонақ үйде жиналатын. Ойынға тұрақты қатысушылар – Кауфман, Адамс, Брун, Росс және Вуллкотт, ал Дөңгелек үстел мүшелері емес, Герберт Байард Суопе, жібек саудагері Пол Хайд Боннер, нан зауытының мұрагері Рауль Флейшман, актер Харпо Маркс және жазушы Ринг Ларднер кейде қосылып отыратын. Топ сонымен қатар шарадтар (оларды жай ғана «Ойын» деп атаған) және «Мен сізге сөйлем айта аламын» ойынын ойнады, осы ойыннан Дороти Паркердің «Бау-бақша шаруашылығын бастауға болады, бірақ оны ойландыруға болмайды» деген есімді қалдырған сөйлемі туды. Мүшелер жиі Нешобе аралына барып тұратын, бұл бірнеше «Алгонк» иеленген жеке арал, бірақ Вуллкотт оны «игі ниетті тәуекелші» ретінде басқарды, оның өмірбаяуын жазған Сэмюэл Хопкинс Адамс оны Вермонт штатындағы Бомозен көлінің ортасындағы бірнеше акр жерге орналасқан деп сипаттады. Олар сол жерде әдеттегі ойындарына, соның ішінде «Кісі өлтіру» деп аталатын «Кісі өлтіру» ойыны мен крокетке қатысты. Дөңгелек үстел мүшелерінің көптегені әзілқойлар болатын және бір-біріне үнемі әзілдер жасап отыратын. Уақыт өте келе, әзілдер одан да күрделі бола бастады. Харольд Росс пен Джейн Грант бірде Вуллкоттке оның өте бағалы портретімен байланысты бірнеше аптаға созылған есімді әзіл жасады. Олар бірнеше көшірме жасады, әрқайсысы алдыңғысынан сәл қисық болатын, оларды жасырын түрде алмастырып, кейін Вуллкоттқа: «Сенің портретіңмен не болды?» деп сұрайтын, Вуллкотттың қысылып, амалсыздан қалғанша. Соңында олар түпнұсқа портретті қайтарып берді.

Жоқ, мырза!

Дөңгелек үстел мүшелерінің әдеби және театрлық қызметін ескере отырып, олардың өз ревюлерін жазуы және сахнаға қоюы заңды болды. 1922 жылғы сәуір айында бір ғана рет сахналанған No Sirree! – Никита Балиевтің режиссерлік еткен, сол кезде танымал болған «La Chauve Souris» еуропалық гастрольдік ревюінің пародиязы еді. No Sirree! Нейса МакМайн студиясында туды, ол Алгонкиннен тыс Дөңгелек үстел мүшелері үшін бір түрлі салон қызметін атқарды. Қойылымдардың арасында: Вулкотт, Тухи, Кауфман, Коннелли, Адамс және Бенчлидің қатысуымен, скрипкашы Джаша Хайфец сахнадан тыс, сәйкес келмейтін қосымша музыкамен орындалған «Ашылу хоры»; Дороти Паркер жазған және Роберт Шервуд орындаған, «The Everlastin' Ingenue Blues» әнімен бірге Таллула Банкхед, Хелен Хейс, Рут Гиллмор, Ленор Ульрик және Мэри Брэндон қатысқан «He Who Gets Flapped»; «Зоуи, немесе Акинс жүрегінің қарғысы»; Кауфман, Коннелли және Вулкотттың орындауындағы «The Greasy Hag, an O'Neill Play in One Act»; және «Мистер Уимс өтіп барады – А. А. Милн пьесасы». No Sirree! қойылымынан ерекше көзге шыққан жалғыз нәрсе – Роберт Бенчлидің «Қаржы директорының есебі» атты туындысы болды. Бенчлидің шатасқан пародиязы көрермендерге қатты ұнады, сол себепті Ирвинг Берлин 1923 жылы Бенчлиді Берлиннің «Музыкалық қорап» ревюі аясында аптасына 500 доллар төлеп, осы есепті оқуға шақырды. 1928 жылы «Есеп» Fox Film Corporation компаниясының Fox Movietone дыбыстық кино жүйесінде қысқа дыбыстық фильмге айналдырылды. Бұл фильм Бенчлидің Голливудтағы екінші мансабының басталуын білдірді. No Sirree! қойылымының сәтті аяқталуынан кейін Дөңгелек үстел мүшелері оны кәсіби актерлер орындаған материалмен көпшілікке ашық «Зұлым шеңбер» ревюімен қайталауға үміттенді. Кауфман мен Коннелли «The Forty niners» деп аталған ревюді қаржыландырды. Ревю 1922 жылғы қарашада ашылды, бірақ сәтсіз аяқталып, бар болғаны 15 қойылымға созылды.

Құлдырау

Дөңгелек үстелдің мүшелері Нью-Йорк қаласынан тысқары жобаларға қатысқанда, топтың бірте-бірте ыдырауы заңды болды. 1930 жылдардың басына қарай «Зұлым шеңбер» тарап кетті. Эдна Фербер 1932 жылы бір күні түскі асқа Роза бөлмесіне келгенде, топтың әдеттегі үстелін Канзас штатынан келген бір отбасы басып алғанын көргенін айтты. Фрэнк Кейстен топтың неге тарағанын сұрады. Ол иықтарын көтеріп: «Бесінші авеню мен Қырық екінші көшенің су қоймасы не болды? Мұндай нәрселер мәңгілік емес», – деді. Топтың бірқатар мүшелері тарап кеткеніне қарамастан, достықтарын сақтап қалды. Атап айтқанда, Паркер мен Бенчли 1945 жылы қайтыс болғанға дейін тығыз қарым-қатынаста болды, бірақ оның саяси көзқарастары олардың арақатынасын кернеді. Ал басқалары, 1943 жылы Вуллкотттың қайтысынан кейін жиналғанда, топтың өзі түсінгендей, бір-біріне айтар сөздері қалмағанын сезінді.

Қоғамның реакциясы мен мұрасы

Дөңгелек үстелдің бірқатар мүшелері газеттерде тұрақты бағандарға ие болғандықтан, Дөңгелек үстел мүшелерінің әрекеттері мен өткір сөздері ұлттық баспасөзде жарияланды. Бұл Дөңгелек үстел мүшелерін танымал зиялылар ретінде көпшілік назарына түсірді. Олардың замандастарының барлығы да бұл топтың жанкүйерлері болған жоқ. Сыншылары оларды өзара жәрдемдесу, яғни бір-бірінің еңбектерін мақтау және әзілдерін алдын ала дайындау деп айыптады. Мекемеде тұрған Джеймс Турбер топты сынға алып, оларды күрделі әзіл-қалжыңдарға тым берілген деп есептеді. Көптеген адамдар құрмет тұтқан Х.Л. Менкен де оларды сынап, әріптес жазушы Анита Лооске «олардың идеалдары – өте хабардар және артық денгейде әдепсіз актерлерге тән идеалдар еді» деді. 1923 жылғы Гертруд Атертонның «Қара бұқалар» атты бестселлерінде осы топ суреттелген. Ол «Софистикалықтар» деп атаған топты сарказммен сипаттады:

Олар үнді басшысының белгісі жанында жиналатын, ең зиялылары – және өздерінің зиялылығына соншалықты сенімді болғандары, тіпті басқаларын да, өздерін де көндіретін адамдар күн сайын кездесетін. Бұл топта күннің маңызды кітаптары мен бағыттары туралы қызықты әңгімелер көп айтылатын. Олар бағалап, талқылап, қабылдамай, соңында сүйіктілеріне биік мақұлдау мөрлерін қоятын. Дөңгелек үстелдің серіктесі Харпоның ағасы Граучо Маркс зұлым шеңбердің қатыгездігіне көнбеді. Ол «Қабылдау құны – жылан тілі және жартылай жасырылған қанжар» деді. Тіпті Дөңгелек үстелдің кейбір мүшелері де оны кейінірек сынады. Дороти Паркер бұл топты ерекше сынады. Бұл алыптар емес еді. Сол кезде кімдер жазғанын ойлап көріңіз: Ларднер, Фицджеральд, Фолкнер және Хемингуэй. Міне, нағыз алыптар. Дөңгелек үстел – әзілдер айту және бір-біріне қаншалықты жақсы екендерін мақтап көрсетумен айналысқан адамдардың тобы ғана еді. Күлікті күндерге сақтап, оларды айтуға мүмкіндік күткен, әдепсіздердің тобы. Олардың айтқандарында шындық жоқ еді. Бұл өткір әзілдердің заманы болғандықтан, шындыққа мұқтаждық болмады.

Паркердің мұңды бағалауына қарамастан және Дөңгелек үстелдің кейбір мүшелері, мүмкін, қазір «әдеби еңбектері үшін емес, танымал болу үшін танымал» болса да, Дөңгелек үстел мүшелері мен серіктестері әдеби ландшафтқа үлес қосты, соның ішінде Пулитцер сыйлығын жеңіп алған Кауфман, Коннелли және Шервуд (төрт рет жеңіп алған) және серіктес Фербердің еңбектері мен Росс Нью-Йоркерінің мұрасы. Басқалары сахна және экран салаларына елеулі үлес қосты – Талула Бэнкхед пен Ева Ле Галлиен Бродвейдің ұлыларына айналды, ал Харпо мен Бенчли фильмдері бүгінгі күнге дейін танымал. Паркер әлі де өзінің әңгімелері мен әдеби сын-пікірлерімен танымал. Алгонкин дөңгелек үстелі және онда тұрған басқа да әдеби және театр ұлылары Алгонкин қонақ үйіне Нью-Йорк қаласының тарихи ескерткіші мәртебесін алуға көмектесті. Бұл қонақ үй 1987 жылы осы мәртебеге ие болды. 1996 жылы қонақ үй «The Round Table Wits» еңбектеріне негізделген АҚШ кітапханаларының достары тарапынан ұлттық әдебиеттік ескерткіш деп жарияланды. Ұйымның қола тақтасы қонақ үйдің алдына орнатылды. Роза бөлмесі 1998 жылы жаңғырту кезінде Алгонкиннен алынып тасталса да, қонақ үй топқа құрмет көрсету үшін Натали Асенсиостың «Зұлым шеңбер» картинасын тапсырып, іліп қойды, сондай-ақ бастапқы үстелдің көшірмесін жасады. Қонақ үй кейде Оак бөлмесінде «The Talk of the Town» атты түпнұсқа музыкалық қойылымды қояды. Оның соңғы қойылымы 2007 жылдың 11 қыркүйегінде басталып, жыл соңына дейін жалғасты. Мүшелер туралы «The Ten Year Lunch» (1987) фильмі үздік деректі фильм үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. «Миссис Паркер және зұлым шеңбер» (1994) драмалық фильмі Дөңгелек үстелді Дороти Паркердің көзқарасынан көрсетеді.