Кіріспе

Өмір сүру құқығы – адам немесе басқа жануардың өмір сүруге құқылы екендігі және ешқандай бір тұлғаның оны өлтіруіне болмайтындығы туралы сенім. Өмірге құқық тұжырымы, мысалы, өлім жазасы (кейбір адамдар оны адамгершіліксіз деп санайды), аборт (кейбір адамдар ұрықты дамудың бастапқы сатысындағы адам ретінде қарастырады және оның өмірін тоқтатуға болмайды), эвтаназия (табиғи жолдармен емес, өз өмірін аяқтау туралы шешім дұрыс емес деп есептеледі), ет өндірісі мен тұтыну (кейбір адамдар жануарларды ет үшін өсіру мен өлтіруді олардың құқықтарын бұзу деп санайды) және құқық қорғау органдарының жасаған өлтірулері (кейбір адамдар оны адамның өмір сүру құқығын бұзу деп санайды) сияқты мәселелерде пікір қақтығыстарын тудырады. Әртүрлі адамдар өмірге құқық принципінің қай салаларда қолданылуы мүмкін екендігі туралы әртүрлі пікірде болуы мүмкін.

Этика және өмірге құқық

Кейбір утилитариандық этикашылар "өмір сүру құқығы", егер ол бар болса, адам түріне жататындығынан өзге жағдайларға байланысты екенін айтады. Философ Питер Сингер осы пікірдің көрнекті жақтаушысы. Сингер үшін өмір сүру құқығы болашақты жоспарлау және күту қабілетімен негізделген. Бұл тұжырым адам емес жануарларға, мысалы, басқа маймылдарға да қолданылады, бірақ туылмаған балалардың, нәрестелердің және ауыр кемістігі бар адамдардың мұндай қабілеті болмағандықтан, ол аборт, ауырсыздандырылған нәресте өлтіру және эвтаназия белгілі бір ерекше жағдайларда "негізді" болуы мүмкін (бірақ міндетті емес) екенін мәлімдейді, мысалы, өмірі тек қана азаптан тұратын кемістігі бар нәресте жағдайында. Мүгедектер құқығы және мүгедектік туралы зерттеулермен байланысты биоэтиктер Сингердің эпистемологиясы мүгедектіктің қабілеттілікке бағытталған түсініктеріне негізделгенін дәлелдеді.

Құқық қорғау органдарының адам өлтіруі

Заңның орындалуын қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық адам құқықтары стандарттары халықаралық адам құқықтары туралы заңның барлық мемлекеттік органдарға міндетті екенін және аталған мемлекеттік органдар адам құқықтары жөніндегі халықаралық стандарттарды білуі және қолдануға қабілетті болуы тиіс екенін мойындайтын жүйені құрды. Өмір сүру құқығы – бұл планетадағы әрбір адамға берілген ажырамас құқық, алайда, кейбір жағдайларда мемлекеттік органдардан қатаң шаралар қабылдау талап етіледі, бұл құқық қорғау органдары қызметкерлерінің азаматтарды өлтіруіне әкелуі мүмкін. Құқық қорғау органдарының адам өлтіруіне қолайлы жағдайлар Халықаралық құқық қорғау органдарының адам құқықтары стандарттарында қатаң сипатталған. Құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің адам өлтіру әрекеттері полиция қызметкерлерінің адам құқықтары жөніндегі анықтамалығының «Күш қолдану» бөлімінде көрсетілген белгілі бір ережелерді ұстану арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Осы үлгілік саясаттардың бірінде құқық қорғау органдары өздерінің және басқа да бейбіт тұрғындардың қауіпсіздігіне ерекше назар аудара отырып, жағдайды тиімді түрде аяқтауға қажетті күш-жігерді қолданады деп көрсетілген. Құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне жағдайдың қауіпсіз аяқталуын қамтамасыз ету үшін департамент бекіткен әдістерді қолдану құқығы беріледі, сондай-ақ оларға өздерін немесе басқаларды зақымданудан қорғау, қарсылық білдіретін адамдарды бақылауға алу немесе заңсыз оқиғаларды қауіпсіз аяқтау үшін қажетті жағдайларда берілген жабдықтарды пайдалану мүмкіндігі беріледі. «Негізгі қажеттілік» дегенді қалай түсіндіру керектігі туралы ештеңе айтылмаған, бірақ жағдайға қалай қарауға болатынын анықтаудың ақылға қонымды әдісіне сілтеме жасалған. Алайда, Миссури штатының Фергюсон қаласында Даррен Уилсонның Майкл Браунды өлтіруі сияқты оқиғалар, қоғамдық тәртіпсіздікке әкелді, атыс қаруын және өлімге әкелетін күшті қолдану туралы шатасу мен пікірталас бар екендігін көрсетті. «Оқ қаруын қолдану тәртібі» бөлімінде құқық қорғау органдарының қызметкерлері атыс қаруын қолдану кезінде қандай процедураларды орындауы керектігі көрсетілген. Онда олар өздерін құқық қорғау органы ретінде таныстырып, нақты ескерту жасауы және жауап беруге жеткілікті уақыт беруі керек (бұл уақыт агентке немесе басқа да бейбіт адамдарға зиян келтірмейтінін қамтамасыз ету), халықаралық құқық шегінде өлімге әкелетін күш қолданылмас бұрын. Полиция қызметкерлері үшін адам құқықтары жөніндегі анықтамалық құқық қорғау органдарының адам өлтіру күшін қолдануға болатын академиялық жағдайларды көрсетеді, бірақ полиция қызметкерлері өлтірген оқиғалардың нақты жағдайлары да маңызды. Розенфельд әлеуметтік жағдайлардың құқық қорғау органдарының адам өлтіруіне әсер ететінін дәлелдейтін әдебиеттер бар екенін айтады. Розенфельд құқық қорғау органдарының адам өлтіру күшін қолдануын аймақтағы зорлық-зомбылық қылмыстарының деңгейімен, жергілікті тұрғындардың санымен және тиісті қоғамдастықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайымен байланыстыратын көптеген зерттеулер жүргізілгенін айтады. Полиция қызметкерлерінің қалай өлтірілетінін жалпы сипаттау қиын, себебі әлеуметтік жағдайдың әр штатта әр түрлі болуы мүмкін. Перри, Холл және Холл 2014 жылдың соңында Америка Құрама Штаттарында орын алған және кеңінен құжатталған құбылыстарды талқылайды, бұл қарусыз қара нәсілді ер азаматтарға ақ полицейлердің өлімге әкелетін күш қолдануына қатысты. Құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне олармен жұмыс істейтін адамның нәсіліне байланысты өлімге әкелетін күш қолдану мүмкіндігі беретін заңдық артықшылық жоқ, егер сіздің өміріңіз немесе басқалардың өмірі үшін орынды қорқыныш болса, өлімге әкелетін күш қолданудың заңдық артықшылығы бар. Алайда, 2010 және 2012 жылдар аралығында полиция қызметкерлері атып өлтірген федералды деректерді талдау көрсеткендей, қара нәсілді ер азаматтар ақ нәсілді ер азаматтарға қарағанда 21 есе көп қаза табады. Құқық қорғау органдарының адам өлтіру күшін қолдануы АҚШ азаматтарының арасында оларды полиция қорғамайды деген кең таралған сезім тудырды. Сот жүйесі негізінен бұл агенттердің заңның шегінде әрекет еткенін анықтады, себебі атылған адамдардың әрекеттері полиция қызметкерінің өз өмірі мен басқалардың өмірі үшін қорқып жүруге жеткілікті күмәнді деп бағаланды. Копполо Коннектикут заңын зерттеді және құқық қорғау органының адам өлтіру күші жағдайға қарай пропорционалды түрде қажет болды ма, жоқ па, анықтайтын есептің жасалуын талап ететінін хабарлады. Копполо сондай-ақ ақылға қонымды жауап беру тек сізге ұсынылған фактілер өлімге немесе ауыр дене жарақатына әкелуі мүмкін деген орынды сенім болғанда ғана жасалуы керек екенін айтты.

Жануарлар

Питер Сингер "Жануарларды азат ету" еңбегінде жануарларды олардың етін жеу үшін өлтіруді әдепсіздік деп қарастыру қажеттігін және олардың өмір сүру құқығын бұзушылық деп жазады. Ол құқықтар түрге жататындығының орнына, сезіну қабілетіне негізделуі керек деп санайды. Көптеген авторлар жануарлардың адам балалары, егде жастағы адамдар, комадағы жағдайға түскендер және когнитивтік қабілеттері шектеулі адамдармен салыстырылатын моральдық мәртебеге ие болуы керек деген пікірді маргиналдық жағдайларға сілтеме жасап қорғайды. 2020 жылы 1812 ағылшын тілінде жарияланған философтардың арасында жүргізілген сауалнамада 48% жануарларды қалыпты жағдайларда жеуге рұқсат етілгенін айтса, 45% жоқ деді.

Евтаназия

Өз өмірін эвтаназия арқылы аяқтау туралы шешім қабылдауға адамның құқығы бар деп санайтындар, адамдардың таңдау жасау құқығы бар екенін дәлелдейді, ал эвтаназияны заңдастыруға қарсылар, барлық адамның өмір сүруге құқығы бар екенін айтады, оны өмір сүруге міндеттеме деп түсіндіреді. Бұлар көбінесе "өмір құқығын қорғаушылар" деп аталады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясы эвтаназияны қолдану арқылы "өлу құқығының" болу мүмкіндігін қорғап, жеке тұлғаға осы түрдегі өлімді іске асыру жолын таңдау құқығын берді, осының өмірге құқықтың бір бөлігі екенін ескерді.