Түрлік дискриминация: философиялық тұжырымдама

Кіріспе

Адам емес жаратылыстарды тек олардың түріне жататындығы негізінде кемсіту. Жалпы ұғым.

Түршілдік (speciesism) – философияда әртүрлі түрлердің жеке тұлғаларына қатысты қолданылатын термин. Бұл терминге қатысты әдебиетте бірнеше анықтама бар. Кейбір дереккөздер түршілдікті жеке тұлғаның түрге жататындығына негізделген кемсітушілік немесе негіссіз қарау деп анықтайды, ал басқалары оны емдеудің әділ немесе әділ еместігіне қарамастан, түрліше қарау деп түсіндіреді. Бұл терминді алғаш қолданған Ричард Райдер оны "өз түрінің мүшелерінің мүддесін бағалап, басқа түрлердің мүшелеріне қарсы көзқарас немесе ықылас" деп сипаттады. Түршілдік нәтижесінде адамдардың адам емес жануарларды пайдалануға құқылы деген сенім қалыптасады, бұл заманауи қоғамда кең таралған құбылыс екенін ғалымдар айтады. Оған өндірістік мал шаруашылығы, мал сою, қанды ойындар (мысалы, бұқа күресі мен родео), жануарлардың терісі мен жүнін алу, жануарлар үстінде тәжірибелер жүргізу, сондай-ақ табиғи процестерден зардап шеккен жануарларға көмектесуден бас тарту және кейбір жануарларды жауапсыз түрлер деп санап, сол негізде оларды өлтіру жатады. Бұл тұжырымдаманың белгілі жақтаушылары – Питер Сингер, Оскар Хорта, Стивен М. Уайз, Гэри Л. Франсионе, Мелани Джой, Дэвид Ниберт, Стивен Бест және Ингрид Ньюкирк. Академиктер арасында түршілдіктің этикасы, моралі және мәні туралы көптеген философиялық пікірталастар жүрді. Карл Коэн, Нел Ноддингс, Бернард Уильямс, Питер Стауденмайер, Кристофер Грау, Дуглас Маклин, Роджер Скрутон, Томас Уэллс және Роберт Нозик бұл терминге немесе оның элементтеріне сын танытты.

Алдыңғы идеялар

Буффон, француз натуралисі, 1753 жылы жарық көрген «Табиғи тарих» еңбегінде «ұйымдастырылуы біздікіндей жануарлардың ұқсас сезімдерді бастан кешіруі күмәнді емес пе» және «осы сезімдердің олардың белсенділігі мен сезімдерінің жетілдігіне пропорционалды болуы керек пе» деген сұрақтар қойды. Осыған қарамастан, ол адамдар мен басқа жануарлар арасында қанағаттандырылмайтын айырмашылық бар екенін айтты. «Лиссабон апаты туралы поэмасында» Вольтер саналы тіршілік иелері, оның ішінде адамдар мен басқа жануарлар арасындағы туыстық байланысты сипаттап: «Барлық саналы тіршілік иелері, бір қатаң заңмен туылған, / Мен сияқты азап шегеді, мен сияқты өледі» деді. 1824 жылы жарық көрген «Адам мен жануарлардың жағдайы туралы моральдық зерттеулер» еңбегінде ағылшын жазушысы және жануарлар құқығын қорғаушы Льюис Гомперц теңдік принципін жақтады және оны адам емес жануарларға қалай қолдануға болатынын егжей-тегжейлі түсіндірді. Ол адамдар мен басқа жануарлардың сезімдері мен қабілеттері өте ұқсас екенін айтып, былай деді: «Бізге әсер ететін нәрселер, көбінесе, оларға да бірдей әсер етеді; және кемінде келесі сезімдер мен құштарлықтар екеуіне де ортақ, атап айтқанда, аштық, құштарлық, бәсекелестік, еркіндікке құштарлық, ойыншылдық, қорқыныш, ұят, ашу және тағы да көптеген сезімдер». Ол сондай-ақ адамдар мен басқа жануарлардың көптеген физиологиялық ерекшеліктері ортақ екенін және бұл «сезімдердің ұқсастығын» білдіреді деп мәлімдеді. Дарвин өзінің 1871 жылғы «Адамның шығу тегі» кітабында былай деді: «Адам мен жоғары сүтқоректілердің ақыл-ой қабілеттері арасында ешқандай негізгі айырмашылық жоқ. Адам мен жоғары жануарлар арасындағы ақыл-ой айырмашылығы, қаншалықты үлкен болса да, әрине, дәрежеде, ал емес түрде. Біз адамның мақтанатын сезімдері мен интуициясы, әр түрлі эмоциялар мен қабілеттері, мысалы, махаббат, есте сақтау, зейін, қызығушылық, еліктеу, ақыл-ой және т.б. төменгі жануарларда бастапқы, тіпті жақсы дамыған күйде кездесуі мүмкін екенін көрдік». Неміс философы Артур Шопенгауэр антропоцентризмді христиандық пен иудаизмнің негізгі кемшілігі деп атады, бұл діндер сезімтал тіршілік иелері үшін үлкен азаптың себебі болды, өйткені олар адамды жануарлар әлемінен бөліп, жануарларды тек нәрселер ретінде қарауға итермелейді. Шопенгауэр брахманизм мен буддизмді адамдар мен басқа жануарлар арасындағы туыстық байланысқа, сондай-ақ олардың арасындағы байланысқа баса назар аударғаны үшін мақтады. 1892 жылы ағылшын жазушысы және жануарлар құқығын қорғаушы Генри С. Солт өзінің «Жануарлардың құқықтары» кітабында адамдар басқа жануарларға әділдік көрсету үшін олардың арасындағы «үлкен алшақтық» туралы түсініктерден арылып, «барлық тіршілік иелерін бір ғаламдық бауырластықта біріктіретін жалпы адамзаттық байланысты» мойындауы керек деп мәлімдеді. Эдвард Пейсон Эванс, американдық ғалым және жануарлар құқығын қорғаушы, 1897 жылы жарық көрген «Эволюциялық этика және жануарлар психологиясы» еңбегінде антропоцентрикалық психология мен этиканы сынға алды, ол «адамды басқа барлық сезімтал тіршілік иелерінен мүлдем өзгеше және ажырамас түрде бөлек жаратылыс ретінде қарастырады, оған ақыл-ойдың жақын болуы немесе моральдық міндеттемелердің байланысы жоқ». Эванс Дарвиннің эволюция теориясы құл болған адамдар мен құлдыққа жатпайтын жануарларға қатысты моральдық міндеттемелерді білдіреді деп, бұл міндеттер құлдарға қатыгездікті азайту керектігін және құлдықты жою керектігін ғана емес, сонымен қатар адам емес жануарларға тек мейірімділікпен қараудан да көп нәрсе қажет екенін білдіреді деп мәлімдеді. оларды қорғау үшін құқықтарды талап етеді және бұзылған жағдайда бұл күшінде болады. 1895 жылы америкалық зоолог, философ және жануарлар құқығын қорғаушы Дж. Говард Мур вегетариандықты барлық жаратылыстардың эволюциялық туыстығының этикалық салдары деп сипаттап, оны «Чарльз Дарвиннің биологиялық ашылуларына сәйкес келетін этиканың кеңейтілуі» деп атады. Ол этика әлі де «дарвиндік жаңылысқа» сүйенетінін, яғни адам емес жануарлар мен әлем адамдар үшін арнайы жаратылған деген сенімге толық сенетінін дәлелдеді. 1906 жылы «Жарамдық туыстық» атты кітабында Мур басқа жануарларға деген «аудандық» көзқарас адамдарды оларға жаман қарауға итермелейді деп мәлімдеді және адамдар мен жануарлар арасындағы этикалық байланысты жоққа шығаруды «адамзаттың қалған бөлігіне тайпа, халық немесе нәсілдің этикалық қатынастарын жоққа шығарумен» салыстырды. Ол адамзаттың антропоцентрикалық көзқарасын сынға алды, ол «адам емес халықтарға қатысты әрекеттерімізді толығымен адамдық тұрғысынан қарастырады. Біз ешқашан құрбандарымыздың орнына қоя алмаймыз». Бұл термин оның жақтастары тарапынан нәсілшілдік пен сексизмге риторикалық және категориялық байланыс жасау үшін қолданылды. Райдер памфлетте былай деді: «[Д]арвиннен бері ғалымдар адам мен басқа жануарлар арасында биологиялық тұрғыдан ешқандай «сиқырлы» ерекшелік жоқ екеніне келісімге келді. Олай болса, біз моральдық жағынан неге оларды толығымен ажыратамыз? Егер барлық организмдер бір физикалық континумда болса, онда біз де бір моральдық континумда болуымыз керек». Ол сол кезде Ұлыбританияда әр жылы 5 000 000 жануар эксперименттерде қолданылып жатқанын және өзіміздің түріміздің пайдасына басқаларды қанау арқылы пайда табуға тырысу «тек «түршілдік» және осылайша, бұл ақылға қонымсыз аргумент емес, эгоистік эмоционалдық аргумент» екенін жазды. Райдер бұл терминді 1971 жылы «Жануарларға жасалған эксперименттер» атты мақаласында, философия факультетінің студенттері Стенли мен Розлинд Годлович және Джон Харрис редакциялаған «Жануарлар, адамдар және мораль» атты жануарлар құқықтары туралы эсселер жинағында қайта қолданды. Райдер былай деп жазды:

Buffon, a French naturalist, writing in Histoire Naturelle, published in 1753, questioned whether it could be doubted that animals "whose organization is similar to ours, must experience similar sensations", and that "those sensations must be proportioned to the activity and perfection of their senses". Despite these assertions, he insisted that there exists a gap between humans and other animals. In the poem "Poème sur le désastre de Lisbonne", Voltaire described a kinship between sentient beings, humans and other animals included, stating: "All sentient things, born by the same stern law, / Suffer like me, and like me also die." In Moral Inquiries on the Situation of Man and of Brutes, published in 1824, the English writer and advocate for animal rights Lewis Gompertz argued for egalitarianism and detailed how it could be applied to nonhuman animals. He asserted that the feelings and sensations experienced by humans and other animals are highly similar, stating: "Things which affect us, generally seem to affect them in the same way; and at least the following sensations and passions are common to both, viz. hunger, desire, emulation, love of liberty, playfulness, fear, shame, anger, and many other affections". He also argued that humans and other animals share many physiological characteristics and that this implied "similitude of sensation". In his 1871 book The Descent of Man, Darwin argued:There is no fundamental difference between man and the higher mammals in their mental faculties [t]he difference in mind between man and the higher animals, great as it is, certainly is one of degree and not of kind. We have seen that the senses and intuitions, the various emotions and faculties, such as love, memory, attention, curiosity, imitation, reason, etc., of which man boasts, may be found in an incipient, or even sometimes in a well developed condition, in the lower animals. German philosopher Arthur Schopenhauer asserted that anthropocentrism was a fundamental defect of Christianity and Judaism, arguing that these religions have been a source of immense suffering for sentient beings because they separate man from the world of animals, leading to the treatment of animals as only things. Schopenhauer praised Brahmanism and Buddhism for their focus on kinship between humans and other animals, as well as their emphasis on the connection between them through metempsychosis. English writer and animal rights advocate Henry S. Salt, in his 1892 book Animals' Rights, argued that for humans to do justice to other animals, they must look beyond the conception of a "great gulf" between them, claiming instead that we should recognize the "common bond of humanity that unites all living beings in one universal brotherhood". Edward Payson Evans, an American scholar and animal rights advocate, in Evolutional Ethics and Animal Psychology, published in 1897, was critical of anthropocentric psychology and ethics, which he argued "treat man as a being essentially different and inseparably set apart from all other sentient creatures, to which he is bound by no ties of mental affinity or moral obligation". Evans argued that Darwin's theory of evolution implied moral obligations towards enslaved humans and nonhuman animals, asserting that these obligations not only implied that cruelty to slaves must be mitigated and that slavery be abolished, but also that nonhuman animals need more than just kind treatment; they require rights to protect them and that would be enforced if violated. Writing in 1895, the American zoologist, philosopher and animal rights advocate J. Howard Moore described vegetarianism as the ethical conclusion of the evolutionary kinship of all creatures, calling it the "expansion of ethics to suit the biological revelations of Charles Darwin". He went on to argue that ethics still relied on a "pre Darwinian delusion" that all nonhuman animals and the world were created specifically for humans. In his 1906 book The Universal Kinship, Moore asserted that a "provincialist" attitude towards other animals leads humans to mistreat them and compared the denial of an ethical connection between humans and animals to the "denial of ethical relations by a tribe, people, or race of human beings to the rest of the human world." He went on to criticize the anthropocentric perspective of humans, who "think of our acts toward non human peoples entirely from the human point of view. We never take the time to put ourselves in the places of our victims." The term was intended by its proponents to create a rhetorical and categorical link to racism and sexism. Ryder stated in the pamphlet that "[s]ince Darwin, scientists have agreed that there is no 'magical' essential difference between humans and other animals, biologically speaking. Why then do we make an almost total distinction morally? If all organisms are on one physical continuum, then we should also be on the same moral continuum." He wrote that, at that time in the United Kingdom, 5,000,000 animals were being used each year in experiments, and that attempting to gain benefits for our own species through the mistreatment of others was "just 'speciesism' and as such it is a selfish emotional argument rather than a reasoned one". Ryder used the term again in an essay, "Experiments on Animals", in Animals, Men and Morals (1971), a collection of essays on animal rights edited by philosophy graduate students Stanley and Roslind Godlovitch and John Harris, who were also members of the Oxford Group. Ryder wrote:

««Нәсіл» және «түр» екі термині де тіршілік иелерін, көбінесе, физикалық пішініне қарай жіктеуде қолданылатын бұрыс терминдер екенін ескерсек, олардың арасында аналогия жасауға болады. Екі ғасыр бұрын көптеген жағдайларда кешірілген нәсілдік дискриминация қазір кеңінен айыпталады. Сол сияқты, біздің саналы санамыз бір күні «түршілдікке» «расизмді» ұнатпайтындықтан жиренуі мүмкін. Екі түрлі преюдистің логикасыздығы бірдей. Егер әдейі түрде әділ емес адамдарға азап шеккізу моральдық тұрғыдан дұрыс емес деп қабылданса, онда басқа түрлердің әділ емес жеке тұлғаларына азап шеккізу де дұрыс емес деп санау логикалық. Осы логиканы қолдану уақыты келді».

Идеяның таралуы

Бұл терминді австралиялық философ Питер Сингер өзінің "Жануарларды азат ету" (1975) атты кітабында танымал етті. Сингер Райдерді Оксфордта философияны оқыған кезінен білген. Ол бұл терминді жасаған Райдерді мақтап, оны кітабының бесінші тарауының тақырыбында қолданды: "Адамның үстемдігі – түршілдіктің қысқаша тарихы", оны "өз түрінің мүшелерінің мүдделеріне және басқа түрлердің мүшелеріне қарсы көзқарас немесе жағдай" деп түсіндірді: Расистер өздерінің мүдделері мен басқа расаның мүдделері арасында қақтығыс туғанда өз расаларының мүшелерінің мүдделеріне басымдық беру арқылы теңдік принципін бұзады. Сексистер өз жынысының мүдделерін жоғары қойып, теңдік принципін бұзады. Сол сияқты, түршілдіктер өз түрінің мүдделеріне басқа түрлердің мүшелерінің үлкен мүдделерін басып тастауға рұқсат етеді. Бұл үрдіс әр жағдайда бірдей. Сингер артықшылықты утилитарлық тұрғысынан, түршілдіктің мүдделерді тең қарастыру принципін бұзатынын жазды, бұл идея Джереми Бентамның принципіне негізделген: "әркім бірге есептеледі, ешкім біреуден артық емес". Сингер адамдар мен адам емес жандар арасында айырмашылықтар болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы азап тарту қабілетіне ие, сондықтан біз осы азапты тең қарастыруымыз керек деді. Осындай жағдайларды әртүрлі қарастыруға мүмкіндік беретін кез келген ұстаным моральдық теория ретінде қабылдануға лайық емес. Бұл термин танымал болды; Сингер бұл сөздің қолайсыз екенін, бірақ одан жақсырақ сөзді ойлап таба алмағанын жазды. 1985 жылы Оксфорд ағылшын сөздігіне еніп, "адамзаттың басымдығы туралы болжамға негізделген адамдардың жануарлар түрлерін кемсітуі немесе пайдалануы" деп анықталды. 1994 жылы Оксфорд философия сөздігі кеңірек анықтама берді: "Расизм мен сексизмге ұқсас, адам түрінен басқа жануарлардың өміріне, қадір-қасиетіне немесе қажеттіліктеріне құрмет көрсетуден бас тартудың дұрыс емес ұстанымы".

The term was popularized by the Australian philosopher Peter Singer in his book Animal Liberation (1975). Singer had known Ryder from his own time as a graduate philosophy student at Oxford. He credited Ryder with having coined the term and used it in the title of his book's fifth chapter: "Man's Dominion a short history of speciesism", defining it as "a prejudice or attitude of bias in favour of the interests of members of one's own species and against those of members of other species":

Racists violate the principle of equality by giving greater weight to the interests of members of their own race when there is a clash between their interests and the interests of those of another race. Sexists violate the principle of equality by favouring the interests of their own sex. Similarly, speciesists allow the interests of their own species to override the greater interests of members of other species. The pattern is identical in each case. Singer stated from a preference utilitarian perspective, writing that speciesism violates the principle of equal consideration of interests, the idea based on Jeremy Bentham's principle: "each to count for one, and none for more than one." Singer stated that, although there may be differences between humans and nonhumans, they share the capacity to suffer, and we must give equal consideration to that suffering. Any position that allows similar cases to be treated in a dissimilar fashion fails to qualify as an acceptable moral theory. The term caught on; Singer wrote that it was an awkward word but that he could not think of a better one. It became an entry in the Oxford English Dictionary in 1985, defined as "discrimination against or exploitation of animal species by human beings, based on an assumption of mankind's superiority." In 1994 the Oxford Dictionary of Philosophy offered a wider definition: "By analogy with racism and sexism, the improper stance of refusing respect to the lives, dignity, or needs of animals of other than the human species."

Анти-викториналық қозғалысы

Француз тіліндегі "Cahiers antispécistes" ("Түршілдікке қарсы жазбалар") журналын 1991 жылы Дэвид Оливье, Ив Боннардель және Франсуаз Бланшон құрды, олар түршілдікке қарсы айтқан алғашқы француз белсенділері болды. Журналдың мақсаты Францияда түршілдікке қарсы идеяларды тарату және жануарлар этикасы тақырыбында, әсіресе жануарларды азат ету мен экология арасындағы ерекшеліктер туралы пікірталасты ынталандыру еді. Эстела Диас пен Оскар Хорта испан тілінде сөйлейтін елдерде, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден өзгеше, түршілдікке қарсы көзқарас жануарларды қорғаудың басты бағыты болғанын айтады. Италияда заманауи түршілдікке қарсы қозғалыста екі түрлі бағыт анықталды: біріншісі радикалды басымдыққа қарсы ұстанымдарға, екіншісі – негізгі неолибералдық ұстанымдарға бағытталған. XXI ғасырда "Ферма жануарларының құқықтары үшін қозғалыс" және "Жануарларды этикалық тұрғыдан қорғау ұйымы" сияқты жануарлар құқықтарын қорғайтын ұйымдар 5 маусымда Түршілдікке қарсы күрес күнін өткізу арқылы осы ұғымды танымал етуге тырысты. Түршілдікті жою күні (WoDES) – тамыз айының соңында жыл сайын өткізілетін ұқсас шара. WoDES 2015 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді.

Әлеуметтік психология және басқа да бейімділіктермен қарым-қатынасы

2019 жылы жарық көрген «Неліктен біз жануарларды жақсы көреміз және пайдаланамыз» кітабында Кристоф Дхонт, Гордон Ходсон, Ана С. Лейте және Алина Салмен түршілдік пен расизм, сексизм сияқты басқа да әлеуметтік көзқарастар арасындағы психологиялық байланысты ашады. Каучич сондай-ақ расизм мен түршілдіктің ұжымдық және жеке еркіндік мәселелерімен байланысты екенін айтады. Басқа зерттеулерде жануарларды пайдалануды қолдайтындар нәсілшіл және сексистік көзқарастарды ұстануға бейім екендігі, теңсіздік пен қанау жүйесін ақтау үшін адамның үстемдігі мен топтық басымдығына сенім білдіретіні көрсетілген. Бұл байланыстың себебі әлеуметтік үстемдік идеологиясы деп саналады. Психологтар түршілдікті нақты психологиялық құрылым немесе көзқарас ретінде қарастырды (философия ретінде емес), осы мақсатта арнайы жасалған Ликерт шкаласын қолданды. Зерттеулер түршілдіктің тұрақты құрылым екенін, жеке тұлғаларға байланысты өзгеретінін және басқа факторлармен байланысты екенін анықтады. Мысалы, түршілдік гомофобиямен және оңшыл авторитарлықпен әлсіз оң байланысқа ие, ал саяси консерватизммен, расизммен және жүйені ақтаумен сәл күшті байланысқа ие. Орташа оң байланыс әлеуметтік үстемдікке бейімділік және сексизммен байқалады. Әлеуметтік үстемдікке бейімділік осы байланыстардың көп бөлігін түсіндіреді; әлеуметтік үстемдікке бейімділікті ескергенде, барлық байланыстар айтарлықтай төмендейді және көптегені статистикалық мағынасын жояды. Түршілдік сондай-ақ жануарларға қатысты адал мінез-құлық деңгейін және тамақ таңдауын болжайды. Қозғалыстың маңызды бөлігі арасында, қай түрлер адамдармен тең қаралуға тиіс немесе қорғалуға тиіс екеніне қатысты нақты анықтама немесе келісім жоқ: сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, буынтық аяқтылар, жәндіктер, бактериялар және т.б. Бұл мәселе Мираллес және авторлардың (2019) зерттеуінен кейін күрделірек болды, олар адамның эмпатиялық және қайырымдылық реакцияларының эволюциялық компонентін және тірі әлеммен эмоционалды қарым-қатынасымызға антропоморфтық механизмдердің әсерін анықтады: организм бізден эволюциялық жағынан неғұрлым алыс болса, біз оны өзімізбен байланыстыру мүмкіндігі төмен және оның тағдырына осыншалықты бейжай қараймыз. Кейбір зерттеушілер түршілдікті әлеуметтік психология тұрғысынан алғанда, преюдис (топ мүшелеріне қатысты кез келген көзқарас, эмоция немесе мінез-құлық, тікелей немесе жанама түрде сол топқа қатысты негативтілік немесе қарсылықты білдіретін) деп қарастыруға болатынын ұсынады, сондықтан қарапайым адамдар оның және басқа да «дәстүрлі» преюдис арасындағы байланысты сезуі мүмкін. Зерттеулер қарапайым адамдар түршіл адамнан расист, сексист немесе гомофобтан көретіндей тұлғалық қасиеттер мен сенімдерді көруге бейім екенін көрсетеді. Алайда, түршілдік пен дәстүрлі емес преюдис, мысалы, семіз адамдарға немесе христиандарға қатысты негативті көзқарас арасында байланыс бар ма, жоқ па, белгісіз. Психологиялық зерттеулер сондай-ақ адамдар «ақыл-ой мен сезім туралы сенімдер ескерілгенде де, белгілі бір түрлердің өкілдерін басқаларынан кем бағалайтынын» көрсетеді.

In the 2019 book Why We Love and Exploit Animals, Kristof Dhont, Gordon Hodson, Ana C. Leite, and Alina Salmen reveal the psychological connections between speciesism and other prejudices such as racism and sexism. Kaučič further argues that racism and speciesism are further connected to issues of freedom, both collective and individual. Other studies suggest that those who support animal exploitation also tend to endorse racist and sexist views, furthering the beliefs in human supremacy and group dominance in order to justify systems of inequality and oppression. It is suggested that the connection rests in the ideology of social dominance. Psychologists have also considered examining speciesism as a specific psychological construct or attitude (as opposed to speciesism as a philosophy), which was achieved using a specifically designed Likert scale. Studies have found that speciesism is a stable construct that differs amongst personalities and correlates with other variables. For example, speciesism has been found to have a weak positive correlation with homophobia and right wing authoritarianism, as well as slightly stronger correlations with political conservatism, racism and system justification. Moderate positive correlations were found with social dominance orientation and sexism. Social dominance orientation was theorised to be underpinning most of the correlations; controlling for social dominance orientation reduces all correlations substantially and renders many statistically insignificant. Speciesism likewise predicts levels of prosociality toward animals and behavioural food choices. There is not yet a clear definition or line agreed upon by a significant segment of the movement as to which species are to be treated equally with humans or in some ways additionally protected: mammals, birds, reptiles, arthropods, insects, bacteria, etc. This question is all the more complex since a study by Miralles et al. (2019) has brought to light the evolutionary component of human empathic and compassionate reactions and the influence of anthropomorphic mechanisms in our affective relationship with the living world as a whole: the more an organism is evolutionarily distant from us, the less we recognize ourselves in it and the less we are moved by its fate. Some researchers have suggested that since speciesism could be considered, in terms of social psychology, a prejudice (defined as "any attitude, emotion, or behaviour toward members of a group, which directly or indirectly implies some negativity or antipathy toward that group"), then laypeople may be aware of a connection between it and other forms of "traditional" prejudice. Research suggests laypeople do indeed tend to infer similar personality traits and beliefs from a speciesist that they would from a racist, sexist or homophobe. However, it is not clear if there is a link between speciesism and non traditional forms of prejudice such as negative attitudes towards the overweight or towards Christians. Psychological studies have furthermore argued that people tend to "morally value individuals of certain species less than others even when beliefs about intelligence and sentience are accounted for."

Жануарлар өсіру өнеркәсібі кешенімен қарым-қатынасы

Пирс Берн түршілдікті жануарлар-өндірістік кешенінің өзара байланысты желілерінің идеологиялық тірегі деп санайды, мысалы, фабрикалық шаруашылықтар, вивисекция, аң аулау және балық аулау, зообақтар мен аквариумдар, жабайы жануарлар саудасы және т.б. Олар сондай-ақ еттің жануарлық шығуын жасырудың капиталистік және неолибералдық режимдердегі жануарлар-өндірістік кешеннің маңызды бөлігі екенін айтады. Кейбір ғалымдар барлық жануар өндірісі түршілдікке қатысты екенін, жануарларды тек экономикалық ресурстарға дейін төмендеткенін айтады. Коэн расизм мен сексизмнің дұрыс емес екенін жазады, себебі жыныстар мен нәсілдер арасында ешқандай маңызды айырмашылықтар жоқ. Адамдар мен жануарлар арасында маңызды айырмашылықтар бар, ол жануарлар Канттың жеке тұлғасының өлшемдеріне сай емес және оларға тиесілі құқықтар жоқ деп санайды. Американдық феминист Нел Ноддингс Сингердің түршілдік тұжырымын тым қарапайым деп сынады, себебі ол расизм мен сексизм тұжырымдары адамдарға қатысты кемсітушілік контексін ескермегендей, түрлік артықшылықтың контексін ескермеді. Питер Стауденмайер түршілдік пен расизм немесе сексизмді салыстырудың мәнсіз екенін айтты: Азаматтық құқықтар қозғалысы мен әйелдер қозғалысының негізгі аналогиясы мәнсіз және тарихи емес. Бұл екі әлеуметтік қозғалысты да өздерінің мүшелері бастады және жетекшілік етті, олардың орнына мейірімді адамдар немесе ақ адамдар әрекет етті. Екі қозғалыстың да негізі - олардан тартып алынған және жоққа шығарылған қоғамға қарсы тұрып, ортақ адамзатты қайтару және бекіту идеясы болды. Ешбір азаматтық құқықтар қорғаушысы немесе феминист "Біз де сезімтал жандармыз!" демеді. Олар: "Біз де толыққанды адамбыз!" деп қарсылық білдірді. Жануарларды азат ету доктринасы осы гуманистік ұмтылысты кеңейтуден гөрі тікелей әлсіретеді. Бернард Уильямс осыған ұқсас аргумент келтірді, ол расизм мен сексизм арасындағы айырмашылықтың нәсілшілдер мен сексистердің басқа нәсіл немесе жынысты адамдардан қандай да бір үлесті қабылдаудан бас тартуы екенін айтты. Ал жануарларға адам қалай қарауы керек деген сұраққа келгенде, Уильямс бұл мәселені тек адамдар ғана талқылай алатынын атап өтті. Уильямс адам болудың нәсілге немесе жынысқа байланысты кемсітушілікке қарсы аргумент ретінде жиі қолданылатынын, ал расизм мен сексизм кемсітушілікке қарсы күресу үшін сирек қолданылатынын байқады. Уильямс сондай-ақ, "Неге 'жеке тұлғалық' деген белгімен топтастырылған әдемі қасиеттер белгілі бір жануарды жою мәселелеріне 'әдепті түрде қатысты', ал адам болу қасиеті жоқ?" деп, "гуманизм" деп атаған "түршілдікке" қарсы шықты. Уильямс бұл адамдарға құнды деп саналатын қасиеттер болғандықтан, бұл адамдардың да адамзатты құнды деп санайтындықтан, түршілдікке кедергі келтірмейді деп жауап береді. Уильямс содан кейін бұл мәселені шешудің жалғыз жолы - бұл қасиеттер "әдеттегіден жақсы" деп айту, бірақ бұл жағдайда, егер адам оларға деген сүйіспеншілігінен басқа себеппен болса, бұл қасиеттер неге жақсы екенін дәлелдеу керек деп айтады. Кристофер Грау Уильямсты қолдап, егер адам рационалдық, сезімталдық және моральдық жауапкершілік сияқты қасиеттерді моральдық мәртебе критерийлері ретінде түрге негізделген моральдық мәртебеге балама ретінде қолданса, онда бұл ерекше қасиеттерді басқалардың орнына неге пайдалану керектігін көрсету керек; оларға ерекше мәртебе беретін бір нәрсе болуы керек. Грау бұл қасиеттер тек қана жақсырақ деп айту үшін оларды осылай деп жариялау үшін бейтарап бақылаушының, "әлемнің сиқырлы суреті" болуын қажет етеді. Осылайша, Грау мұндай қасиеттердің моральдық мәртебе критерийлері ретінде түрдің мүшесі болудан артық дәлел бола алмайтынын айтады. Грау сондай-ақ, егер мұндай бейтарап көзқарас болса да, ол әрқашан түршілдікке қарсы болмауы керек, өйткені бейтарап бақылаушының адамзатты қамқорлауға себептері болуы мүмкін. Грау одан әрі былай дейді: егер бейтарап бақылаушы болса және ол тек қана азапты азайтуды бағаласа, онда ол барлық адамдардың азаптарынан қорқып, адамзат планетасын жоюды одан әрі жалғастыруға мүмкіндік беруден гөрі артық көрер еді. Осылайша, Grau бағаларды бейтарап бақылаушыдан алу идеясын қолдағандар мұндай идеяның қорытындыларын ойластырмаған сияқты. Дуглас Маклин Сингердің маңызды сұрақтар мен қиындықтарды, әсіресе маргиналды жағдайлардан туындаған мәселелерді көтергенін мойындады. Бірақ Маклин түрлі түрлерді адамдық моральға бейімдеуге болатынына күмәнданды, жануарлардың әдетте моральдан босатылғанын байқады; Маклин көптеген адамдардың бір ер адамның әйелді ұрлап өлтіруін тоқтатуға тырысатынын, бірақ бір құстың мармотты аулап өлтіруін таң қылып қарайтынын және араласуға тырысқандарды сынап, моральдың тек адамдық қарым-қатынастарда ғана мағынасы бар екенін, одан алшақтаған сайын оны қолдану қиын болатынын айтты. Британ философы Роджер Скрутон жануарлар құқықтары мен түршілдікке қарсы қозғалыстың пайда болуын "либералдық көзқарастағы ең таңғажайып мәдени өзгеріс" деп санайды, себебі құқықтар мен міндеттер тұжырымы, оның айтуынша, адам жағдайына тән және оны біздің түрімізден тысқары таратудың мәні жоқ. Скрутон жануарлардың құқықтары болса, олардың міндеттері де болуы керек дейді, жануарлар оларды үнемі бұзады, мысалы, заңдарды бұзу немесе басқа жануарларды өлтіру арқылы. Ол түршілдікке қарсы жақтастарды "ғылымға дейінгі" антропоморфизмге айыптайды, олар жануарларға, оның айтуынша, Беатрикс Поттер сияқты қасиеттерді жатқызады, онда "тек адам ғана жаман". Ол, оның айтуынша, фантазия, қашу әлемі. Томас Уэллс Сингердің жануарлардың азаптарын тоқтатуға шақыруы планетадағы барлық жануарларды жай ғана жоюға әкелуі мүмкін екенін айтты, себебі олар енді ешқандай ауыруды сезінбейді. Уэллс сондай-ақ Сингер адамдардың жануарларға келтіретін азапқа назар аударып, жануарлардың өздеріне келтіретін немесе табиғаттың келтіретін азапты елемеу арқылы, азаптың кейбіреуі басқаларынан маңыздырақ екенін көрсетеді, әділеттілікке берілгеніне қарамастан. Уэллс Сингердің моральдық мәртебесіне қатысты өлшемдерінің, азаптау қабілетінің абсолютті санаттар емес, дәреже екенін айтады; Уэллс Сингердің өсімдіктерге олар ешқандай сезімталдыққа ие емес деген себеппен моральдық мәртебе бермейтінін байқайды (олар стимулдарға жауап берсе де), бірақ Уэллс адам емес жануарлардың азапты және азапты сезінуі адамдар сезінетіндей екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ деп мәлімдейді. Роберт Нозик түрлік мүшелік маңызсыз болса, онда жойылып бара жатқан жануарлардың ерекше талабы болмайды дейді. Провиденс денсаулық сақтау этикасы орталығының негізін қалаушы, дін қызметкері Джон Туохи Сингердің түршілдікке қарсы сынның логикасы бұрыс екенін жазады, және АҚШ-тағы жануарлар құқықтары қозғалысы жануарларға тәжірибе жасауды баяулатуға және кейбір жағдайларда жекелеген зерттеулерді тоқтатуға ықпал еткенімен, түрлік теңдікке нақты аргумент келтірген ешкім болған жоқ.

Piers Beirne considers speciesism as the ideological anchor of the intersecting networks of the animal–industrial complex, such as factory farms, vivisection, hunting and fishing, zoos and aquaria, wildlife trade, and so forth. They also argue that the obfuscation of meat's animal origins is a critical part of the animal–industrial complex under capitalist and neoliberal regimes. Some scholars have argued that all kinds of animal production are rooted in speciesism, reducing animals to mere economic resources. Cohen writes that racism and sexism are wrong because there are no relevant differences between the sexes or races. Between people and animals, he states, there are significant differences; his view is that animals do not qualify for Kantian personhood, and as such have no rights. Nel Noddings, the American feminist, has criticized Singer's concept of speciesism for being simplistic, and for failing to take into account the context of species preference, as concepts of racism and sexism have taken into account the context of discrimination against humans. Peter Staudenmaier has stated that comparisons between speciesism and racism or sexism are trivializing:

The central analogy to the civil rights movement and the women's movement is trivializing and ahistorical. Both of those social movements were initiated and driven by members of the dispossessed and excluded groups themselves, not by benevolent men or white people acting on their behalf. Both movements were built precisely around the idea of reclaiming and reasserting a shared humanity in the face of a society that had deprived it and denied it. No civil rights activist or feminist ever argued, "We're sentient beings too!" They argued, "We're fully human too!" Animal liberation doctrine, far from extending this humanist impulse, directly undermines it. A similar argument was made by Bernard Williams, who observed that a difference between speciesism versus racism and sexism is that racists and sexists deny any input from those of a different race or sex when it comes to questioning how they should be treated. Conversely, when it comes to how animals should be treated by humans, Williams observed that it is only possible for humans to discuss that question. Williams observed that being a human being is often used as an argument against discrimination on the grounds of race or sex, whereas racism and sexism are seldom deployed to counter discrimination. Williams also stated in favour of speciesism (which he termed 'humanism'), arguing that "Why are fancy properties which are grouped under the label of personhood "morally relevant" to issues of destroying a certain kind of animal, while the property of being a human being is not?" Williams states that to respond by arguing that it is because these are properties considered valuable by human beings does not undermine speciesism as humans also consider human beings to be valuable, thus justifying speciesism. Williams then states that the only way to resolve this would be by arguing that these properties are "simply better" but in that case, one would need to justify why these properties are better if not because of human attachment to them. Christopher Grau supported Williams, arguing that if one used properties like rationality, sentience and moral agency as criteria for moral status as an alternative to species based moral status, then it would need to be shown why these particular properties are to be used instead of others; there must be something that gives them special status. Grau states that to claim these are simply better properties would require the existence of an impartial observer, an "enchanted picture of the universe", to state them to be so. Thus, Grau states that such properties have no greater justification as criteria for moral status than being a member of a species does. Grau also states that even if such an impartial perspective existed, it still would not necessarily be against speciesism, since it is entirely possible that there could be reasons given by an impartial observer for humans to care about humanity. Grau then further observes that if an impartial observer existed and valued only minimalizing suffering, it would likely be overcome with horror at the suffering of all individuals and would rather have humanity annihilate the planet than allow it to continue. Grau thus concludes that those endorsing the idea of deriving values from an impartial observer do not seem to have seriously considered the conclusions of such an idea. Douglas Maclean agreed that Singer raised important questions and challenges, particularly with his argument from marginal cases. However, Maclean questioned if different species can be fitted with human morality, observing that animals were generally held exempt from morality; Maclean notes that most people would try to stop a man kidnapping and killing a woman but would regard a hawk capturing and killing a marmot with awe and criticise anyone who tried to intervene. Maclean thus suggests that morality only makes sense under human relations, with the further one gets from it, the less it can be applied. The British philosopher Roger Scruton regards the emergence of the animal rights and anti speciesism movement as "the strangest cultural shift within the liberal worldview", because the idea of rights and responsibilities is, he states, distinctive to the human condition, and it makes no sense to spread them beyond our own species. Scruton argues that if animals have rights, then they also have duties, which animals would routinely violate, such as by breaking laws or killing other animals. He accuses anti speciesism advocates of "pre scientific" anthropomorphism, attributing traits to animals that are, he says, Beatrix Potter like, where "only man is vile." It is, he states, a fantasy, a world of escape. Thomas Wells states that Singer's call for ending animal suffering would justify simply exterminating every animal on the planet in order to prevent the numerous ways in which they suffer, as they could no longer feel any pain. Wells also stated that by focusing on the suffering humans inflict on animals and ignoring suffering animals inflict upon themselves or that inflicted by nature, Singer is creating a hierarchy where some suffering is more important than others, despite claiming to be committed to equality of suffering. Wells also states that the capacity to suffer, Singer's criteria for moral status, is one of degree rather than absolute categories; Wells observes that Singer denies moral status to plants on the grounds they cannot subjectively feel anything (even though they react to stimuli), yet Wells alleges there is no indication that nonhuman animals feel pain and suffering the way humans do. Robert Nozick notes that if species membership is irrelevant, then this would mean that endangered animals have no special claim. The Rev. John Tuohey, founder of the Providence Center for Health Care Ethics, writes that the logic behind the anti speciesism critique is flawed, and that, although the animal rights movement in the United States has been influential in slowing animal experimentation, and in some cases halting particular studies, no one has offered a compelling argument for species equality.

Моральдық қауымдастық, маргинальдық жағдайлардан аргумент

Паола Кавальери қазіргі гуманистік парадигма тек адамдар ғана моральдық қоғамдастықтың мүшелері екендігі және барлығы тең қорғауға лайық екендігі туралы жазады. Оның пікірінше, түрге жататындық өзінен-өзі моральдық мәртебе береді. Бұл парадигманың кіріктіретін жағы бар (барлық адамдар тең қорғауға лайық) және шектеулі жағы бар (осындай мәртебе тек адамдарға ғана тән). Адам емес жандар көптеген қоғамдарда қандай да бір моральдық мәртебеге ие болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол Кавальери айтқан "аса шектен шыққан қатыгездікке" қарсы қорғаныспен ғана шектеледі.

"Бір мезгілде емес"

Эволюциялық биолог Ричард Докинс «Соқыр сағаттанушы» (1986), «Ұлы маймыл жобасы» (1993) және «Құдайдың алдауы» (2006) атты еңбектерінде түршілдікке қарсы жазып, эволюциялық теориямен байланысын түсіндірді. Ол бұрынғы нәсілшіл көзқарастар мен болжамдарды қазіргі кездегі түршілдікке қарсы көзқарастарымен салыстырады. «Соқыр сағаттанушы» кітабының «Тіріліктің бірден-бір нағыз ағашы» деген тарауында ол аралық түрлердің жойылуымен ғана емес, сонымен қатар зоологиялық таксономия, адамгершілік этикасы және заң да түсініксіздіктен құтылады деп мәлімдейді. Докинс «үзіліс ақыл» деп атаған нәрсе кең таралғанын, әлемді тек біздің тілімізбен байланысты бірліктерге, ал жануарларды үзіліссіз түрлерге бөлетінін айтады: Зоопарк директорының қажеттіліктен артық шимпанзелерді «жоюға» құқығы бар, бірақ артық күзетші немесе билет сатушыны «жою» туралы кез келген ұсыныс күмәнді ашу-ызамен қарсы алынар еді. Шимпанзе – зоопарктің меншігі. Адамдар қазір ешкімнің меншігі емес, бірақ шимпанзелерді кемсітудің себептері сирек түсіндіріледі және мен олардың қандай да бір қорғанысқа лайықты себептері бар деп күмәнданамын. Міне, христиандық көзқарасымыздың таңғажайып түршілдігі, бір ғана адам зиготасының түсігі (олардың көпшілігі бәрібір өздігінен түсіп қалуға тиіс) көптеген ақылды ересек шимпанзелерді тірідей кесуден гөрі моральдық алаңдаушылық пен ашу-ыза тудыруы мүмкін! Бізге осындай екі стандартты ұстанудың жалғыз себебі – адамдар мен шимпанзелер арасындағы аралықтардың бәрі қайтыс болған. Докинс 2007 жылы The Center for Inquiry орталығында Сингермен болған әңгімесінде ет жеуді жалғастыра ма деген сұраққа жауап берді: «Бұл бірнеше жүз жыл бұрын көптеген адамдардың құлдыққа қатысты ұстанымына ұқсас. Көптеген адамдар құлдыққа моральдық тұрғыдан алаңдаған, бірақ оңтүстіктің бүкіл экономикасы құлдыққа байланысты болғандықтан онымен келіскен».

Richard Dawkins, the evolutionary biologist, wrote against speciesism in The Blind Watchmaker (1986), The Great Ape Project (1993), and The God Delusion (2006), elucidating the connection with evolutionary theory. He compares former racist attitudes and assumptions to their present day speciesist counterparts. In the chapter "The one true tree of life" in The Blind Watchmaker, he states that it is not only zoological taxonomy that is saved from awkward ambiguity by the extinction of intermediate forms but also human ethics and law. Dawkins states that what he calls the "discontinuous mind" is ubiquitous, dividing the world into units that reflect nothing but our use of language, and animals into discontinuous species:

The director of a zoo is entitled to "put down" a chimpanzee that is surplus to requirements, while any suggestion that he might "put down" a redundant keeper or ticket seller would be greeted with howls of incredulous outrage. The chimpanzee is the property of the zoo. Humans are nowadays not supposed to be anybody's property, yet the rationale for discriminating against chimpanzees is seldom spelled out, and I doubt if there is a defensible rationale at all. Such is the breathtaking speciesism of our Christian inspired attitudes, the abortion of a single human zygote (most of them are destined to be spontaneously aborted anyway) can arouse more moral solicitude and righteous indignation than the vivisection of any number of intelligent adult chimpanzees! The only reason we can be comfortable with such a double standard is that the intermediates between humans and chimps are all dead. Dawkins elaborated in a discussion with Singer at The Center for Inquiry in 2007 when asked whether he continues to eat meat: "It's a little bit like the position which many people would have held a couple of hundred years ago over slavery. Where lots of people felt morally uneasy about slavery but went along with it because the whole economy of the South depended upon slavery."

Аң-сезімнің орталықтылығы

"Либертариандық кеңею" – табиғаттың ішкі құндылығының сезімтал тіршілік иелерінен асып түсуі мүмкін деген идея. Бұл жеке құқықтар принципін барлық жануарларға ғана емес, сонымен қатар ағаштар, өсімдіктер және тастар сияқты жүйке жүйесі жоқ заттарға да қолдануға бағытталған. Райдер бұл пікірмен келіспейді, "құндылық сананың немесе санаға ие болу мүмкіндігінің болмауында туындамайды. Осылайша, тастардың, өзендердің және үйлердің өздеріне қатысты мүдделері мен құқықтары жоқ. Әрине, бұл олардың бізге және көптеген басқа да тіршілік иелеріне, оларды мекен ету үшін қажет ететіндерге және оларсыз қиын жағдайға түсетіндерге құнды емес дегенді білдірмейді."

Холокостпен салыстыру

Дэвид Сстибель өзінің "Жануарларға қатысты қарау Холокостпен салыстырыла ма?" атты мақаласында (2006) былай деп мәлімдейді: нацистердің расизмi, ет жеу немесе жануарлардан алынатын өнімдерді пайдаланумен, әсіресе фабрикалық шаруашылықтарда өндірілетін өнімдермен салыстыруға болады, себебі бұл жағдайда түрлерге қатысты дискриминация бар. Израильдік дәрігер Я. Майкл Барилан түршілдік пен нацистік расизмнің бір емес екенін айтады, өйткені нацистік расизм зорлаушыны жоғары қойып, әлсіздерді және зорланғандарды кінәлайды. Ол түршілдікті моральдық емес, топқа жататындықтары негізінде құқықтарды мойындау деп түсіндіреді.

Заң

Америка Құрама Штаттарында жануарларды қорғауға қатысты алғашқы маңызды заң, "Жануарларға қатыгездік жасаудың тиімді алдын алу туралы заң" деп аталды және ол 1867 жылы қабылданды. Ол жануарларға қатыгездік жасауға қатысты қылмылдық іс қозғау және қорғау шараларын қолдану құқығын берді. Бұл заң, кейіннен әр штат бойынша қазіргі заманғы жағдайларға сәйкес қайта қарастырылды, бастапқыда жануарларды қараусыз қалдыру, тастап кету, азаптау, жануарлардың төбелесі, тасымалдау, уақытша ұстау талаптары және лицензиялау стандарттары сияқты мәселелерді қамтыды. Жануарлар құқықтары қозғалысы 1800 жылдардың соңында-ақ басталып кеткенімен, өнеркәсіп өркендеген кезде жануарларға қалай қатысу керектігін анықтаған заңдардың бір бөлігі Ричард Райдер түршілдік ұғымын талқылауға енгізген шаққа дейін қабылданды. Бұл маңызды заңдар жануарларға гуманды қарым-қатынас жасау құқығындағы адам емес жануарларға деген көзқарастың өзгеруіне жол ашты және оған ықпал етті, бұл ұғымды Ричард Д. Райдер мен Питер Сингер 1970 және 1980 жылдары кеңінен танымал етті.

Үлкен маймыл тұлғасы

Ұлы маймылдардың жеке тұлға ретінде танылуы – бұл олардың қасиеттерінің олардың саналылығы мен жеке тұлға ретінде құқықтық танылуы керек деген идея, жануарларға қатыгездік көрсетуге қарсы заңнамадағы топ ретінде ғана қорғаудың орнына. Адам емес приматтарға жеке тұлға мәртебесін беру олардың жекелеген мүдделерін ескеруді қажет етеді.