Жануарлардың әл-ахуалы және қорғалуы

Кіріспе

Адам емес жануарлардың әл-ауқаты
Жануарларға қатысты қарау

Жануарлардың әл-ауқаты – адам емес жануарлардың денсаулығы мен жайлы жағдайы. Жануарлардың әл-ауқатына қатысты стандарттар әртүрлі жағдайларда өзгеріп отырады, бірақ олар көбінесе жануарлардың әл-ауқатын қорғаушы топтары, заң шығарушылар және ғалымдар тарапынан талқыланады. Жануарлардың әл-ауқатын зерттеу ғылымы жануарлардың ұзақ өмір сүруі, аурулары, иммунитетінің нашарлауы, мінез-құлқы, физиологиясы және көбею қабілеті сияқты өлшемдерді пайдаланады, бірақ олардың қайсысы жануарлардың әл-ауқатын ең жақсы көрсететіні туралы пікірталас бар. Жануарлардың әл-ауқатына құрмет көрсету көбінесе адам емес жануарлардың сезімтал екендігіне және олардың денсаулығына немесе азаптауларына, әсіресе адамдар оларға қамқорлық жасаған кезде, назар аудару қажеттігіне сеніммен байланысты. Бұл мәселелерге жануарларды тамақ үшін қалай сою, ғылыми зерттеулерде оларды қалай пайдалану, оларды қалай ұстау (үй жануарлары ретінде, зоопарктарда, фермаларда, цирктерде және т.б.) және адамның қызметінің жабайы жануарлардың өміріне және денсаулығына қалай әсер ететіні кіреді. Жануарлардың әл-ауқаты тұжырымына екі түрлі сын бар, олар мүлдем қарама-қарсы ұстанымдардан туындайды. Тарих бойындағы кейбір ойшылдардың пікірінше, адамдардың жануарларға ешқандай міндеті жоқ. Екінші ұстаным жануарларды меншік деп қарастыруға болмайды және жануарларды адамдардың пайдалануына жол беруге болмайды деген жануарлар құқығының позициясына негізделген. Осыған байланысты, кейбір жануарлар құқығын қолдаушылар жануарлардың әл-ауқатының жақсаруы жануарларды пайдаланудың жалғасуына және күшеюіне мүмкіндік береді деп санайды. Сондықтан кейбір органдар жануарлардың әл-ауқатын және жануарлардың құқықтарын қарама-қарсы ұстанымдар ретінде қарастырады. Ал басқалары жануарлардың әл-ауқатын жақсартуды жануарлардың құқықтарын қорғауға қадам ретінде қарастырады. Қазіргі заманғы нейробиологтардың басым пікірі, тіпті адамдарда сананың анықтамасымен байланысты философиялық мәселелер болғанымен, сана адам емес жануарларда бар екенін көрсетеді; алайда, кейбіреулер сана ғылыми тұрғыдан шешілмейтін философиялық мәселе екенін әлі де мойындайды. Қызықтысы, жаңа зерттеулер осы мәселені эмпирикалық тұрғыдан тексерудегі кейбір қиындықтарды жеңіп, жануарларда саналы және санасыз қабылдауды ажыратудың жаңа әдісін тапты. Резус маймылдарында жүргізілген зерттеуде зерттеушілер саналы және санасыз сезілген стимулдарға қатысты мүлдем қарама-қарсы мінез-құлық нәтижелерін болжауға бағытталған тәжірибелер жасады. Таң қалдыратыны, маймылдардың мінез-құлқы зерттеуге қатысқан саналы және санасыз адамдардың мінез-құлқымен сәйкес келетін нақты қарама-қарсы белгілерді көрсетті.

Animal welfare is the well being of non human animals. Formal standards of animal welfare vary between contexts, but are debated mostly by animal welfare groups, legislators, and academics. Animal welfare science uses measures such as longevity, disease, immunosuppression, behavior, physiology, and reproduction, although there is debate about which of these best indicate animal welfare. Respect for animal welfare is often based on the belief that nonhuman animals are sentient and that consideration should be given to their well being or suffering, especially when they are under the care of humans. These concerns can include how animals are slaughtered for food, how they are used in scientific research, how they are kept (as pets, in zoos, farms, circuses, etc. ), and how human activities affect the welfare and survival of wild species. There are two forms of criticism of the concept of animal welfare, coming from diametrically opposite positions. One view, held by some thinkers in history, holds that humans have no duties of any kind to animals. The other view is based on the animal rights position that animals should not be regarded as property and any use of animals by humans is unacceptable. Accordingly, some animal rights proponents argue that the perception of better animal welfare facilitates continued and increased exploitation of animals. Some authorities therefore treat animal welfare and animal rights as two opposing positions. Others see animal welfare gains as incremental steps towards animal rights. The predominant view of modern neuroscientists, notwithstanding philosophical problems with the definition of consciousness even in humans, is that consciousness exists in nonhuman animals; however, some still maintain that consciousness is a philosophical question that may never be scientifically resolved. Remarkably, a new study has managed to overcome some of the difficulties in testing this question empirically and devised a unique way to dissociate conscious from nonconscious perception in animals. In this study conducted in rhesus monkeys, the researchers built experiments predicting completely opposite behavioral outcomes to consciously vs. non consciously perceived stimuli. Strikingly, the monkeys' behaviors displayed these exact opposite signatures, just like aware and unaware humans tested in the study.

Тарих, қағидалар және тәжірибе

Жануарларды қорғау заңдары б.з.д. I мыңжылдықта Үндістанда қабылданған. Бірнеше үнді патшалары жануарлар үшін ауруханалар салған, ал император Ашока (б.з.д. 304-232 жж.) аң аулауға және жануарларды союға қарсы бұйрықтар шығарды, бұл ахимсаға сәйкес, зорлық-зомбылықсыздық туралы ілім. Біздің заманымыздың 13-шы ғасырында Шыңғыс хан Моңғолиядағы жануарлар дүниесін көбейту маусымында (наурыз-қазан) қорғады. Батыс әлеміндегі жануарлар туралы ерте заңдарға Ирландия Парламенті (Томас Вентворт) "Тейлмен егістікке қарсы заң және тірі қойлардан жүнді тарту" 1635 ж., Массачусетс колониясы (Натаниел Уорд) "Бруиттік жаратылыстардың бостандығы" 1641 ж. "Массачусетс бостандықтары" 92 және 93-ші тармақтары кіреді. 1776 жылы ағылшын дінбасы Хамфри Приматт "Мейірімділік парызы және жануарларға қатыгездік жасаудың күнәсі туралы" диссертациясын жазды, бұл жануарлардың игілігін қолдау үшін басылған алғашқы кітаптардың бірі болды. Марк Бекофф "Приматтың жануарлардың қамын ойлауды жалпы жұртшылыққа жеткізуде үлкен рөл атқарғанын" атап өтті. 1822 жылдан бастап, Ирландияның парламенттік мүшесі Ричард Мартин "Малға қатыгездікпен қарау туралы 1822 жылғы заңды" Парламент арқылы қабылдады, ол мал, жылқы және қойларды қатыгездіктен қорғауды ұсынды. Мартин 1824 жылы әлемдегі алғашқы жануарларды қорғау ұйымы - Жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау қоғамын (SPCA) құрғандардың бірі болды. 1840 жылы Виктория патшайымы қоғамға қолдауын білдірді, соның нәтижесінде ол RSPCA болып қайта аталды. Қоғам мүшелерінің қайырымдылықтарын пайдаланып, инспекторлар желісін кеңейтті, олардың міндеті зорлық-зомбылық жасаушыларды анықтау, дәлелдер жинау және оларды билік органдарына хабарлау болды. 1837 жылы неміс министрі Альберт Кнапп алғашқы неміс жануарларды қорғау қоғамын құрды. Жануарларды қорғау жөніндегі алғашқы ұлттық заңдардың бірі Ұлыбританияның "Жануарларға қатыгездік жасау туралы 1835 жылғы заңы" болды, одан кейін "Жануарларды қорғау туралы 1911 жылғы заңы" қабылданды. АҚШ-та жануарларды қорғау жөніндегі ұлттық заңға қол қоюға көп уақыт кетті - "Жануарларды қорғау туралы 1966 жылғы заң", бірақ 1828 және 1898 жылдар аралығында бірқатар штаттар қатыгездікке қарсы заңдар қабылдады. Үндістанда жануарлар "Жануарларға қатыгездік жасаудың алдын алу туралы 1960 жылғы заңымен" қорғалады. Жануарлардың әл-ауқатын жақсартуда маңызды прогресс ХХ ғасырдың соңында ғана жасалды. 1965 жылы Ұлыбритания үкіметі профессор Роджер Брамбелл басшылығымен зерттеу тапсырды, бұл зерттеу Рут Харрисонның 1964 жылы жарық көрген "Жануарлар машиналары" кітабында көтерілген мәселелерге жауап ретінде жүргізілді. Брамбеллдің есебіне сүйене отырып, Ұлыбритания үкіметі 1967 жылы шаруа қожалықтарындағы жануарлардың игілігін бақылау жөніндегі консультативтік комитет құрды, ол 1979 жылы шаруа қожалықтарындағы жануарлардың игілігін бақылау жөніндегі кеңеске айналды. Комитет ұсынған алғашқы нұсқаулықта жануарлардың "орынынан тұрып, жата алуы, айналып, өзін-өзі баптауы және аяқтарын соза алуы" тиіс екені айтылды. Бұл нұсқаулықтар кейіннен бес бостандық деп аталып, одан әрі дамытылды. Ұлыбританияда "Жануарлардың қамын ойлау туралы 2006 жылғы заңы" жануарлардың қамын ойлауға қатысты көптеген заңдарды біріктірді. Бірқатар жануарларды қорғау ұйымдары Біріккен Ұлттар Ұйымында жануарларды қорғау жөніндегі жалпыға ортақ декларацияға қол жеткізу үшін күш салуда. Аталған декларация БҰҰ-ны жануарларды ауырсыну мен азапты сезінуге қабілетті жандар ретінде тануға және жануарлардың әл-ауқатының бүкіл әлемдегі елдердің әлеуметтік дамуының маңызды бөлігі екенін мойындауға шақыруды көздейді. UDAW-ға қол жеткізу науқамын Дүниежүзілік жануарларды қорғау ұйымы үйлестіреді, оның құрамында Compassion in World Farming, RSPCA және Humane Society International (HSUS халықаралық бөлімшесі) кіретін негізгі жұмыс тобы бар. БҰҰ-ның 2019 жылғы жаһандық тұрақты даму есебінде жануарлардың әл-ауқаты 2030 жылға дейінгі тұрақты даму күнтәртібіндегі бірнеше маңызды мәселелердің бірі ретінде көрсетілді.

Animal protection laws were enacted as early as the 1st millennium BCE in India. Several Indian kings built hospitals for animals, and emperor Ashoka (304–232 BCE) issued orders against hunting and animal slaughter, in line with ahimsa, the doctrine of non violence. In the 13th century CE, Genghis Khan protected wildlife in Mongolia during the breeding season (March to October). Early legislation in the Western world on behalf of animals includes the Ireland Parliament (Thomas Wentworth) "An Act against Plowing by the Tayle, and pulling the Wooll off living Sheep", 1635, and the Massachusetts Colony (Nathaniel Ward) "Off the Bruite Creatures" Liberty 92 and 93 in the "Massachusetts Body of Liberties" of 1641. In 1776, English clergyman Humphrey Primatt authored A Dissertation on the Duty of Mercy and Sin of Cruelty to Brute Animals, one of the first books published in support of animal welfare. Marc Bekoff has noted that "Primatt was largely responsible for bringing animal welfare to the attention of the general public." Since 1822, when Irish MP Richard Martin brought the "Cruel Treatment of Cattle Act 1822" through Parliament offering protection from cruelty to cattle, horses, and sheep, an animal welfare movement has been active in England. Martin was among the founders of the world's first animal welfare organization, the Society for the Prevention of Cruelty to Animals, or SPCA, in 1824. In 1840, Queen Victoria gave the society her blessing, and it became the RSPCA. The society used members' donations to employ a growing network of inspectors, whose job was to identify abusers, gather evidence, and report them to the authorities. In 1837, the German minister Albert Knapp founded the first German animal welfare society. One of the first national laws to protect animals was the UK "Cruelty to Animals Act 1835" followed by the "Protection of Animals Act 1911". In the US it was many years until there was a national law to protect animals—the "Animal Welfare Act of 1966"—although there were a number of states that passed anti cruelty laws between 1828 and 1898. In India, animals are protected by the "Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960". Significant progress in animal welfare did not take place until the late 20th century. In 1965, the UK government commissioned an investigation—led by professor Roger Brambell—into the welfare of intensively farmed animals, partly in response to concerns raised in Ruth Harrison's 1964 book, Animal Machines. On the basis of Brambell's report, the UK government set up the Farm Animal Welfare Advisory Committee in 1967, which became the Farm Animal Welfare Council in 1979. The committee's first guidelines recommended that animals require the freedom to "stand up, lie down, turn around, groom themselves and stretch their limbs." The guidelines have since been elaborated upon to become known as the Five Freedoms. In the UK, the "Animal Welfare Act 2006" consolidated many different forms of animal welfare legislation. A number of animal welfare organisations are campaigning to achieve a Universal Declaration on Animal Welfare (UDAW) at the United Nations. In principle, the Universal Declaration would call on the United Nations to recognise animals as sentient beings, capable of experiencing pain and suffering, and to recognise that animal welfare is an issue of importance as part of the social development of nations worldwide. The campaign to achieve the UDAW is being coordinated by World Animal Protection, with a core working group including Compassion in World Farming, the RSPCA, and the Humane Society International (the international branch of HSUS). The 2019 UN Global Sustainable Development Report identified animal welfare as one of several key missing issues in the 2030 Agenda for Sustainable Development.

Жануарлардың игілігін зерттеу

Жануарларды қорғау ғылымы – жануарларды ұстау және пайдаланумен байланысты туындайтын сұрақтарға жауап іздейтін, дамып келе жатқан сала. Мысалы, тауықтар клеткаларда ұсталғанда көңілсіздікке шалдыға ма, зертханалардағы жануарлардың психологиялық денсаулығын сақтауға бола ма және зообақтағы жануарлар халықаралық қорғау үшін қажетті тасымалдаудан стресске ұшырай ма? Ирландия шаруашылық жануарлардың әл-ауқатын зерттеуде жетекшілік етеді және жақында «Ферма жануарларының әл-ауқаты жөніндегі зерттеу есебі» жарияланды.

Мал шаруашылығы жануарлары

Мал шаруашылығындағы жануарлардың әл-ауқатын қамтамасыз етудегі маңызды мәселе – жануарларды тығыз жағдайда, көптеп өсіруге негізделген фабрикалық шаруашылық. Бұл жағдайда жануарлардың табиғи мінез-құлықтарына мүмкіндік шектеулі, мысалы, батареялық клеткаларда, бұзаулар мен жүктілікке дайындалған аналықтарды ұстау орындарында, нәтижесінде құйрық шағу, жем тістеу, қауырсын жұлу сияқты бұрмаланған мінез-құлықтар пайда болады. Сонымен қатар, мұрындық кесу, кастрация және құлақтарды тілу сияқты әдеттегі инвазивті процедуралар қолданылады. Шаруашылықтың кең ауқымды әдістері, мысалы, бос бағдарлама, қойларды қамықпен ұстау және жабайы жануарлардың малға шабуылдауы сияқты әл-ауқатқа қатысты мәселелерді де тудыруы мүмкін. Бос бағдарлама шаруашылығында биобезопасдық тәуелі де бар, себебі ол мал мен жабайы жануарлар популяциясы арасындағы байланысты күшейтеді, олар зооноздық ауруларды тасымалдауы мүмкін. Мал шаруашылығындағы жануарлар өндіріс параметріне сәйкес жасанды түрде таңдалады, бұл кейде жануарлардың әл-ауқатына кері әсер етеді. Мысалы, бройлер тауықтар ет мөлшерін арттыру үшін өте ірі еті бар етіп өсіріледі. Жылдам өсуге бейімделген бройлерлерде аяқ деформациясы жиі кездеседі, себебі үлкен кеуде бұлшық еттері дамып келе жатқан аяқ-қолдар мен жамбасқа деформация тудырады, ал құстар артқан дене салмағын көтере алмайды. Соның салдарынан, олар жиі ақсап қалады немесе аяқтары сынғаннан зардап шегеді. Дене салмағының артуы жүрек пен өкпеге де қосымша жүктеме түсіреді, нәтижесінде асцит дамиды. Ұлыбританияда ғана жылына 20 миллионға жуық бройлер мал союға және тасымалдауға байланысты стрестен өледі. Жануарлардың әл-ауқатын бұзу деректері көбінесе қарқынды өсірілетін тауық, шошқа және ірі қара мал түрлерінде байқалады, осыған байланысты зерттеулер мен заңдар қабылданды. Дегенмен, қазіргі таңда қой және ешкі сияқты жартылай қарқынды өсірілетін жануарлардың әл-ауқаты да зерттеліп, маңыздылыққа ие болуде. Мал шаруашылығындағы жануарлардың әл-ауқаты үшін тағы бір маңызды мәселе – сою әдісі, әсіресе, діни сою. Жануарларды өлтіру міндетті түрде азаптаумен қатар жүрмеуі мүмкін, бірақ көпшілік жануарды өлтіру оның әл-ауқатын төмендетеді деп санайды. Бұл жұмыртқа салатын тауық өндірісіндегі еркектерді ұрықтанғаннан кейін бірден сою сияқты ерте сою туралы қосымша алаңдаушылықтарға әкеледі, себебі олардың қажеті жоқ. Бұл саясат басқа мал шаруашылығы салаларында да, мысалы, ешкі және сиыр сүті өндірісінде орын алады, бұл да осындай алаңдаушылықтарды тудырады. Жануарларды қорғау институтының 2023 жылғы есебінде ет және құс өнімдерін сататын компаниялардың жануарларды қорғау туралы мәлімдемелерінің шамамен 85% -ында жеткілікті дәлелдердің жоқтығы анықталды.

A major concern for the welfare of farmed animals is factory farming in which large numbers of animals are reared in confinement at high stocking densities. Issues include the limited opportunities for natural behaviors, for example, in battery cages, veal and gestation crates, instead producing abnormal behaviors such as tail biting, cannibalism, and feather pecking, and routine invasive procedures such as beak trimming, castration, and ear notching. More extensive methods of farming, e. g. free range, can also raise welfare concerns such as the mulesing of sheep and predation of stock by wild animals. Biosecurity is also a risk with free range farming, as it allows for more contact between livestock and wild animal populations, which may carry zoonoses. Farmed animals are artificially selected for production parameters which sometimes impinge on the animals' welfare. For example, broiler chickens are bred to be very large to produce the greatest quantity of meat per animal. Broilers bred for fast growth have a high incidence of leg deformities because the large breast muscles cause distortions of the developing legs and pelvis, and the birds cannot support their increased body weight. As a consequence, they frequently become lame or suffer from broken legs. The increased body weight also puts a strain on their hearts and lungs, and ascites often develop. In the UK alone, up to 20 million broilers each year die from the stress of catching and transporting before reaching the slaughterhouse. Animal welfare violations have been observed more in intensively bred chicken, pig and cattle species, respectively, and studies and laws have been enacted in this regard. However, animal welfare in semi intensive species such as sheep and goats is nowadays being scrutinised and gaining importance. Another concern about the welfare of farmed animals is the method of slaughter, especially ritual slaughter. While the killing of animals need not necessarily involve suffering, the general public considers that killing an animal reduces its welfare. This leads to further concerns about premature slaughtering such as chick culling by the laying hen industry, in which males are slaughtered immediately after hatching because they are superfluous; this policy occurs in other farmed animal industries such as the production of goat and cattle milk, raising the same concerns. A 2023 report by the Animal Welfare Institute found that animal welfare claims by companies selling meat and poultry products lack adequate substantiation in roughly 85% of analyzed cases.

Киттер

Тұтқындағы кит-құстарды көрсету, зерттеу және теңіз операциялары үшін ұстайды. Олардың әл-ауқатын жақсарту үшін адамдар өлі, бірақ аурусыз балықтармен қоректендіреді, жыртқыштардан және жарақаттардан қорғайды, денсаулығын қадағалайды және мінез-құлқының дамуы үшін жағдай жасайды. Кейбіреулері табиғи топырағы және өсімдік жабыны бар лагуналарда ұсталады. Көбінесе оларды тазалау оңай, бірақ табиғи дыбыстарын қайталайтын бетонды резервуарларда сақтайды. Олар өз әлеуметтік топтарын құра алмайды және туысқан кит-құстар көбінесе көрсету және көбейту үшін бөлінеді. Әскери дельфиндер теңіз операциялары мен оқу кезінде еркін жүзеді, ал қалған уақытта қайта қақпаққа оралады. Тұтқындағы кит-құстарға қан сынамаларын беруге, денсаулық тексерулерінен өтуге және үрлегіш тесіктерінен тыныс үлгілерін алуға үйретіледі. Қызметкерлер процедурадан кейін жұқпалы аурудың белгілерін анықтау үшін тұтқындарды бақылай алады. Жабайы кит-құстарды зерттеу оларды табиғи ортада еркін жүріп, дыбыс шығаруға, тірі балықтарды жеуге, жыртқыштарға және жарақаттарға тап болуға, сондай-ақ өз еркімен әлеуметтік топтар құруға мүмкіндік береді. Алайда зерттеушілердің, киттерді бақылаушылардың және басқалардың қайықтарының қозғалтқыштары табиғи ортаға қосымша шу қосып, эхолокациялау және байланысқа кедеріл келтіреді. Электр қозғалтқыштары әлдеқайда тыныш, бірақ зерттеулерде де, киттерді бақылауда да, тіпті позицияны сақтау үшін де кеңінен қолданылмайды, ол көп қуатты қажет етпейді. Ванкувер порты үнсіз пернелер мен корпус конструкциясына ие кемелерге жеңілдіктер ұсынады. Басқа аймақтарда жылдамдық шектеуге алынған. Қайық қозғалтқыштарында қоршалмаған пернелер де бар, олар пернеге жақын келген кит-құстарға ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. АҚШ жағалау күзеті адамдарды қорғау үшін пернелерге қоршау орнату қағидаларын ұсынды, бірақ ешқандай қағиданы қабылдамады. АҚШ Әскери-теңіз күштері Георгиядағы ламантилерді қорғау үшін пернелерге қоршау орнатады. Арналы пернелер 10 түйінге дейін жылдамдықпен тиімдірек қозғалыс қамтамасыз етеді және астындағы және жанындағы жануарларды қорғайды, бірақ арнаға тартылған жануарлардың жарақаттануын болдырмау үшін торлар қажет. Жерсеріктік іздеу құрылғыларын орнату және ластану деңгейін және ДНК-ны өлшеу үшін биопсия алу үшін кит-құстарды ұстап, босату немесе алыстан саптықпен ату қажет. Бір кит саптықпен атылғаннан кейін саңырауқұлақтың жұқпасынан өлді, себебі саптық толық стерильденбеген немесе жараға теңізден жұқпалы ауру кірген. Жабайы кит-құстарды зерттеушілер әлі күнге дейін ұшқышсыз әуе кемелерін пайдалану арқылы тыныс алу үлгілерін алуға қол жеткізе алмады. Жабайы кит-құстарға зиян келтіретін басқа факторлар: коммерциялық кит аулау, аборигендік кит аулау, дрейфтік торлар, кемелердің соқтығысуы, судың ластануы, сонардан және сейсмологиялық зерттеулерден таралатын шу, жыртқыштар, азық-түліктің жоғалуы және аурулар. Жабайы кит-құстардың өмірін жақсартуға бағытталған күш-жігер, зиянды факторларды азайтумен қатар, адам музыкасын ұсынуды да қамтиды. Канадалық ережелер тыныш музыка ойнатуға тыйым салмайды, бірақ "су астында кит әндеріне немесе дауыстарына ұқсайтын" шуларға тыйым салады.

Captive cetaceans are kept for display, research and naval operations. To enhance their welfare, humans feed them fish that are dead but are disease free, protect them from predators and injury, monitor their health, and provide activities for behavioral enrichment. Some are kept in lagoons with natural soil and vegetated sides. Most are in concrete tanks which are easy to clean but echo their natural sounds back to them. They cannot develop their own social groups, and related cetaceans are typically separated for display and breeding. Military dolphins used in naval operations swim free during operations and training and return to pens otherwise. Captive cetaceans are trained to present themselves for blood samples, health exams, and noninvasive breath samples above their blow holes. Staff can monitor the captives afterward for signs of infection from the procedure. Research on wild cetaceans leaves them free to roam and make sounds in their natural habitat, eat live fish, face predators and injury, and form social groups voluntarily. However, boat engines of researchers, whale watchers and others add substantial noise to their natural environment, reducing their ability to echolocate and communicate. Electric engines are far quieter, but are not widely used for either research or whale watching, even for maintaining position, which does not require much power. Vancouver Port offers discounts for ships with quiet propeller and hull designs. Other areas have reduced speeds. Boat engines also have unshielded propellers, which cause serious injuries to cetaceans who come close to the propeller. The US Coast Guard has proposed rules on propeller guards to protect human swimmers, but has not adopted any rules. The US Navy uses propeller guards to protect manatees in Georgia. Ducted propellers provide more efficient drive at speeds up to 10 knots, and protect animals beneath and beside them, but need grilles to prevent injuries to animals drawn into the duct. Attaching satellite trackers and obtaining biopsies to measure pollution loads and DNA involve either capture and release, or shooting the cetaceans from a distance with dart guns. A cetacean was killed by a fungal infection after being darted, due to either an incompletely sterilized dart or an infection from the ocean entering the wound caused by the dart. Researchers on wild cetaceans have not yet been able to use drones to capture noninvasive breath samples. Other harms to wild cetaceans include commercial whaling, aboriginal whaling, drift netting, ship collisions, water pollution, noise from sonar and reflection seismology, predators, loss of prey, and disease. Efforts to enhance the life of wild cetaceans, besides reducing those harms, include offering human music. Canadian rules do not forbid playing quiet music, though they forbid "noise that may resemble whale songs or calls, underwater".

Жабайы жануарлардың әл-ауқаты

Киттерден басқа, басқа да жабайы жануарлардың әл-ауқаты да зерттелді, бірақ шаруашылық жануарларына қарағанда аз көлемде. Жабайы жануарлардың әл-ауқатын зерттеудің екі бағыты бар: тұтқында ұсталатын жабайы жануарлардың әл-ауқаты және табиғи ортада өмір сүретін жануарлардың әл-ауқаты. Біріншісі адамдар пайдалану үшін, мысалы, хайуанаттар бағында немесе цирктерде, немесе оңалту орталықтарында ұсталатын жануарлардың жағдайын қарастырады. Екіншісі, жабайы немесе қалалық аймақтарда өмір сүретін жабайы жануарлардың әл-ауқатына адамның немесе жануарлардың азаптауға себеп болатын табиғи факторлардың қалай әсер ететінін зерттейді. Осы көзқарастардың жақтаушыларының кейбіреуі аяулы консервация және консервациялық әл-ауқат салалары шеңберінде жабайы жануарлардың әл-ауқатын құрметтейтін консервациялық шараларды жүргізуді ұсынады, ал басқалары консервациялық мәселелерге қарамастан, жануарлардың мүддесі үшін жабайы жануарлардың әл-ауқатын жақсартуды жақтайды. 1995 жылы "Әл-ауқат биологиясына қарай: жануарлардың санасы мен азаптарының эволюциялық экономикасы" еңбегінде әл-ауқат экономисі Йю Кванг Нг, жануарлардың әл-ауқатын (таза бақыт немесе ләззат минус азап ретінде анықталған) зерттеу үшін "тірі организмдер мен олардың ортасын" зерттейтін әл-ауқат биологиясын ғылыми сала ретінде ұсынды.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Комиссияның осы саладағы қызметі жануарлардың сезімтал тіршілік иесі екенін мойындаудан басталады. Басты мақсат – жануарлардың болдырмауға болатын ауыртпалықты немесе азапты бастан кешірмеуін қамтамасыз ету, сондай-ақ жануардың иесі немесе күтушісін олардың ең төменгі әл-ауқатын қамтамасыз ету талаптарын сақтауға міндеттеу. Мысалы, 2009 жылы мал сою кезінде жануарлардың азаптарын азайтуға бағытталған заң қабылданды. Ал 2012 жылдың 1 қаңтарында Еуропалық Одақ Кеңесінің 1999/74/ЕҚ Директивасы күшіне енді, осыған байланысты бүкіл Одақ бойынша жұмыртқа табатын тауықтар үшін дәстүрлі батареялық клеткаларды пайдалануға тыйым салынды.

Ұлыбритания

2006 жылғы «Жануарларды қорғау туралы» заң жануарлардың иесі мен күтушісін жануарлардың әл-ауқатының қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жауапты етеді. Оларға мыналар кіреді: қолайлы орта (тұруға арналған жер), қолайлы тамақтану, қалыпты мінез-құлық үлгілерін көрсету мүмкіндігі, басқа жануарлармен бірге немесе олардан бөлек (қажет болған жағдайда) ұстау, сондай-ақ ауырсынудан, жарақаттан, азаптан және аурудан қорғау. Егер біреу жануарға қатыгездік жасаса немесе оның әл-ауқатын қамтамасыз етпесе, ол жануар ұстау құқығынан айырылуы мүмкін, 20 000 фунт стерлингке дейін айыппұл салынуы мүмкін және/немесе ең көп дегенде алты айға бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Ұлыбританияда «реттелетін процедуралар» үшін қолданылатын зерттеу жануарларының әл-ауқаты бұрыннан Ішкі істер министрлігі басқаратын 1986 жылғы «Жануарлар (ғылыми процедуралар) туралы» заңмен (ASPA) қорғалған. Заңда «реттелетін процедуралар» деп «қорғалған жануарларға» «ауырсыну, азап, қайғы-қасірет немесе тұрақты зиян келтіруі мүмкін» жануарлармен жүргізілетін тәжірибелерді айтады. Бастапқыда «қорғалған жануарлар» деп адамнан басқа барлық тірі омыртқалы жануарлар түсінілген, бірақ 1993 жылы енгізілген түзетуге омыртқасыз жануарлардың бір түрі – жалпы қарапайым сегізаяқ қосылды. Приматтар, мысықтар, иттілер және жылқылар осы Заң бойынша басқа омыртқалы жануарларға қарағанда қосымша қорғауға ие. 2013 жылдың қаңтар айында жаңартылған заңнама күшіне енді. Бұл «адамнан басқа барлық тірі омыртқалы жануарлар мен кез келген тірі басқұрлы жануарларды» қорғау үшін кеңейтілді. Балықтар мен қосмекенділер өздігінен тамақтана бастағаннан кейін, ал басқұрлылар жұмыртқадан шыққаннан кейін қорғалады. Сүтқоректілердің, құстардың және бауырымен жорғалаушылардың эмбриондық және ұрықтық формалары жүктіліктің немесе инкубацияның соңғы үштен бірінде қорғалады. «Реттелетін процедуралар» анықтамасы да кеңейтілді: «Егер процедура қорғалған жануарда жүргізілсе және жануарға жақсы ветеринариялық практикаға сәйкес гиподермалық ине енгізуден туындаған ауырсыну, азап, қайғы немесе тұрақты зиян деңгейімен тең немесе одан жоғары болуы мүмкін болса, онда процедура реттеледі». Сондай-ақ, егер бұл жануарға ауырсыну, азап, қайғы немесе тұрақты зиян келтірсе, қорғалатын жануардың гендерін өзгерту де қамтылады. ASPA сонымен қатар жануарларды алу көздері, ұстау жағдайлары, сәйкестендіру әдістері және жануарларды адамгершілікпен өлтіру сияқты мәселелерді де қарастырады. Лицензия алуға үміткерлер мұндай зерттеулерді жануарларды қолданбайтын әдістермен неге жүргізе алмайтынын түсіндіруі керек. Жоба этикалық сараптамадан өтуі керек, оның мақсаты – жануарларға келтірілетін кез келген азаптан артық пайда табуды анықтау.

The Animal Welfare Act 2006 makes owners and keepers responsible for ensuring that the welfare needs of their animals are met. These include the need: for a suitable environment (place to live), for a suitable diet, to exhibit normal behavior patterns, to be housed with, or apart from, other animals (if applicable), and to be protected from pain, injury, suffering and disease. Anyone who is cruel to an animal, or does not provide for its welfare needs, may be banned from owning animals, fined up to £20,000 and/or sent to prison for a maximum of six months. In the UK, the welfare of research animals being used for "regulated procedures" was historically protected by the Animals (Scientific Procedures) Act 1986 (ASPA) which is administrated by the Home Office. The Act defines "regulated procedures" as animal experiments that could potentially cause "pain, suffering, distress or lasting harm" to "protected animals". Initially, "protected animals" encompassed all living vertebrates other than humans, but, in 1993, an amendment added a single invertebrate species, the common octopus. Primates, cats, dogs, and horses have additional protection over other vertebrates under the Act. Revised legislation came into force in January 2013. This has been expanded to protect " all living vertebrates, other than man, and any living cephalopod. Fish and amphibia are protected once they can feed independently and cephalopods at the point when they hatch. Embryonic and foetal forms of mammals, birds and reptiles are protected during the last third of their gestation or incubation period." The definition of regulated procedures was also expanded: "A procedure is regulated if it is carried out on a protected animal and may cause that animal a level of pain, suffering, distress or lasting harm equivalent to, or higher than, that caused by inserting a hypodermic needle according to good veterinary practice." It also includes modifying the genes of a protected animal if this causes the animal pain, suffering, distress, or lasting harm. The ASPA also considers other issues such as animal sources, housing conditions, identification methods, and the humane killing of animals. Those applying for a license must explain why such research cannot be done through non animal methods. The project must also pass an ethical review panel which aims to decide if the potential benefits outweigh any suffering for the animals involved.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында мал сойылған кезде малдың азаптарын азайту мақсатында «Адамгершілікпен сою туралы» федералдық заң қабылданды. 1986 жылғы Джорджия штатының «Жануарларды қорғау туралы» заңы Атланта қаласындағы үй жануарлары сататын дүкендер тізбегінің үй жануарларына қатыгездікпен қарауына жауап ретінде қабылданған штаттық заң болды. Заңға сәйкес, үй жануарлары дүкендері, қоралар, жануарларды ұстау орындары мен жануарларды қорғау орталықтары лицензияланып, реттеледі және күтімнің ең төменгі стандарттары белгіленді. 1990 жылы «Адамгершілік эвтаназия туралы» қосымша ережелер енгізілді, кейін 2000 жылғы «Жануарларды қорғау туралы» заңмен одан әрі кеңейтіліп, күшейтілді. 2002 жылы сайлаушылар Флорида Конституциясына жүкті шошқаларды туу сауытында ұстауға тыйым салатын 10-шы түзетуді (55% қолдаумен, 45% қарсылықпен) қабылдады. 2006 жылы Аризона штатындағы сайлаушылар 204-қадамды 62% қолдаумен қабылдады; бұл заң бозауларды бұзау қораптарында және тұқымдық шошқаларды туу сауытында ұстауға тыйым салады. 2007 жылы Орегон штатының губернаторы шошқаларды туу сауытында ұстауға тыйым салатын заңға қол қойды, ал 2008 жылы Колорадо штатының губернаторы туу сауыты мен бұзау қораптарын кезең-кезеңмен жою туралы заңға қол қойды. Сондай-ақ 2008 жылы Калифорния штаты «Ферма жануарларына қатыгездік жасаудың алдын алу туралы» 2-қадамды қабылдады, ол 2015 жылдан бастап ферма жануарлары үшін жаңа кеңістік талаптарын белгілейді. АҚШ-та федералдық қаржыландырылатын зертханалық зерттеулер үшін омыртқалы жануарларды пайдаланатын әрбір мекемеде институционалдық жануарларды күту және пайдалану комитеті (IACUC) болуы тиіс. Әрбір жергілікті IACUC зерттеу хаттамаларын қарап, мекемедегі жануарларды күту және пайдалануды бағалайды, соның ішінде заңмен талап етілетін объектілерді тексеру нәтижелері де қарастырылады. IACUC комитеті зерттеу жүргізілмен бұрын «жануарлардың әл-ауқатын жақсарту» үшін қабылданған шараларды бағалауы керек. Бұл шаруашылық жануарларына қатысты зерттеулерді де қамтиды. Ұлттық денсаулық сақтау институтының зертханалық жануарларды қорғау жөніндегі кеңсесінің мәлімдемесіне сәйкес, зерттеушілер мүмкіндігінше жануарлардың азабын азайтуға тырысуы керек: «Зерттеулер мен сынақтар кезінде пайдаланылатын жануарлар аурулар, процедуралар және улану салдарынан ауырсыну сезуі мүмкін. Қоғамдық денсаулық сақтау қызметінің (PHS) саясаты мен жануарларды қорғау ережелері (AWR) уақытша немесе жеңіл ауырсынудан немесе қайғыдан басқа жағдайларды тудыратын процедуралар тиісті седация, анальгезия немесе анестезия қолданылып орындалуы керек деп айтады. «Жануарлар туралы ғылым қоғамдары федерациясының зерттеу және оқытудағы ауыл шаруашылығы жануарларын күту және пайдалану жөніндегі нұсқаулығы» – шаруашылық жануарларын зерттеудегі әл-ауқат мәселелерін қарастыратын ресурс. АҚШ-тағы зертханалық жануарлар да «Жануарларды қорғау туралы» заңмен қорғалады. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жануарлар мен өсімдіктер денсаулығын тексеру қызметі (APHIS) «Жануарларды қорғау туралы» заңды орындайды. APHIS жануарларды зерттеу орындарын үнемі тексеріп отырады және есептері онлайн жарияланады. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) мәліметтері бойынша, 2005 жылы АҚШ-та пайдаланылған жануарлардың жалпы саны шамамен 1,2 миллионды құрады, бірақ бұл құрамында зерттеу жануарларының шамамен 90% құрайтын егеуқырлар, тышқандар және құстарды қамтымайды.

In the United States, a federal law called the Humane Slaughter Act was designed to decrease suffering of livestock during slaughter. The Georgia Animal Protection Act of 1986 was a state law enacted in response to the inhumane treatment of companion animals by a pet store chain in Atlanta. The Act provided for the licensing and regulation of pet shops, stables, kennels, and animal shelters, and established, for the first time, minimum standards of care. Additional provisions, called the Humane Euthanasia Act, were added in 1990, and then further expanded and strengthened with the Animal Protection Act of 2000. In 2002, voters passed (by a margin of 55% for and 45% against) Amendment 10 to the Florida Constitution banning the confinement of pregnant pigs in gestation crates. In 2006, Arizona voters passed Proposition 204 with 62% support; the legislation prohibits the confinement of calves in veal crates and breeding sows in gestation crates. In 2007, the Governor of Oregon signed legislation prohibiting the confinement of pigs in gestation crates and in 2008, the Governor of Colorado signed legislation that phased out both gestation crates and veal crates. Also during 2008, California passed Proposition 2, known as the "Prevention of Farm Animal Cruelty Act", which orders new space requirements for farm animals starting in 2015. In the US, every institution that uses vertebrate animals for federally funded laboratory research must have an Institutional Animal Care and Use Committee (IACUC). Each local IACUC reviews research protocols and conducts evaluations of the institution's animal care and use which includes the results of inspections of facilities that are required by law. The IACUC committee must assess the steps taken to "enhance animal well being" before research can take place. This includes research on farm animals. According to the National Institutes of Health Office of Laboratory Animal Welfare, researchers must try to minimize distress in animals whenever possible: "Animals used in research and testing may experience pain from induced diseases, procedures, and toxicity. The Public Health Service (PHS) Policy and Animal Welfare Regulations (AWRs) state that procedures that cause more than momentary or slight pain or distress should be performed with appropriate sedation, analgesia, or anesthesia. The Federation of Animal Science Societies' Guide for the Care and Use of Agricultural Animals in Research and Teaching is a resource addressing welfare concerns in farm animal research. Laboratory animals in the US are also protected under the Animal Welfare Act. The United States Department of Agriculture Animal and Plant Health Inspection Service (APHIS) enforces the Animal Welfare Act. APHIS inspects animal research facilities regularly and reports are published online. According to the U. S. Department of Agriculture (USDA), the total number of animals used in the U. S. in 2005 was almost 1.2 million, but this does not include rats, mice, and birds which are not covered by welfare legislation but make up approximately 90% of research animals.

Санаты

Жануарлардың әл-ауқаты көбінесе адам емес жануарлардың жай-күйіне қатысты пайдалы көзқарас. Ол жануарларға келтірілген зиян мен пайдаланудың құны адамға тиетін пайдадан кем болса, жануарларды пайдалануға болады деп санайды. Бұл көзқарас жай ғана әл-ауқаттылық деп аталады. Әл-ауқаттылық ойдың мысалы – Хью Фэрнли Уиттингсталдың ет манифесті. Оның үшінші тармағы:

Сіз жеген ет қайдан алынған жануарлар туралы ойланыңыз. Олардың қалай ұсталғаны сізді алаңдата ма? Олар жақсы өмір сүрді ме? Оларға қауіпсіз, дұрыс тамақ берілді ме? Оларды құрметтейтін және олармен қарым-қатынас жасауды ұнататын адам күткен бе? Сіз де осыған көз жеткізгіңіз келе ме? Бәлкім, сіз жейтін ет қайдан алынатыны туралы көбірек білуге уақыт келді. Немесе осы мәселелер бойынша сенімділік беретін көзден сатып алуға. Роберт Гарнер әл-ауқаттылық ұстанымды қазіргі қоғамдағы ең көп таралған ұстаным ретінде сипаттайды. Ол философ Роберт Нозиктің осы ұстанымды түсіндіруге жасаған ең жақсы әрекеттерінің бірі екенін айтады:

Жануарларға қатысты келесі (өте қарапайым) ұстанымды қарастырайық. Оны оңай анықтау үшін осы ұстанымды «жануарлар үшін утилитаризм, адамдар үшін кантиандық» деп атаймыз. Ол былай дейді: 1) барлық тірі жандардың бақытын барынша арттыру; 2) адамдарға қатысты не істеуге болатынына қатаң шектеулер қою. Адамдарды басқалардың пайдасы үшін пайдалануға немесе құрбандыққа шалуға болмайды; жануарларды басқа адамдардың немесе жануарлардың пайдасы үшін пайдалануға немесе құрбандыққа шалуға болады, егер бұл пайдалар келтірілген зияннан артық болса ғана. Әл-ауқаттылық көбінесе жануарлардың құқықтары мен жануарларды азат ету ұстанымдарына қарама-қарсы келеді, олар жануарларды адамдар пайдаланбауы керек және оларды адамның меншігі деп санамауы керек дейді. Алайда, әл-ауқаттылық пен жануарларды азат ету екеуі де жануарлардың «субъективті әл-ауқаты бар» деген болжамға негізделген жағдайда ғана мағыналы екені айтылды.

Жаңа әл-ауқат

Жаңа әл-ауқаттылық терминін 1996 жылы Гэри Л. Франсионе енгізді. Жануарларды зерттеу саласында көптеген ғылыми ұйымдар жануарлардың әл-ауқатын жақсарту ғылыми нәтижелерді жақсартады деп санайды. Егер зертханадағы жануар стресске немесе ауыруға ұшыраса, бұл зерттеу нәтижелеріне теріс әсер ете алады. Соңғы онжылдықтарда көптеген аймақтардағы табыс артқандықтан, тұтынушылар жоғары әл-ауқатты жүйелерден өнімдер сатып алуға мүмкіндік алды. Бұл аймақтардағы экономикалық тиімді шаруашылық жүйелеріне көшу жануарлардың әл-ауқатын нашарлатып, тұтынушыларға қаржылық пайда әкелді, бұл екеуі де шаруашылық жануарларының әл-ауқатын арттыруға деген сұранысты күшейтті. 2006 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, ЕО азаматтарының көпшілігі (63%) "жануарларға жағдай жақсырақ өнімдерді сатып алу үшін әдеттегі дүкендерін ауыстыруға белсенді" екенін білдірді. Сонымен қатар, кейбір елдерде жануарлардың әл-ауқаты жөніндегі ғылыми зерттеулердің көлемі де едәуір артты.

Жануарлардың құқықтары

Жануарлар құқықтарын қорғаушылар, мысалы, Гэри Л. Франсионе және Том Риган, жануарлардың әл-ауқатын жақсарту позициясының (жануарлардың жағдайын жақсартуға бағытталған, бірақ жануарларды пайдалануды тоқтатусыз) логикалық тұрғыдан дұрыс еместігін және этикалық жағынан қабылдауға болмайтынын айтады. Философ Стивен Бест "әл-ауқаттылыққа" баса назар аударудың нәтижесінде, адамдар оларға "зиянда келтірмесе" және "қажетсіз зиянды" болдырмау үшін қажеттінің бәрін жасаса, "жануарларды кез келген адам пайдалануын" заңдастырады деп санайды. Әлеуметтанушы Дэвид Ниберт жануарлардың әл-ауқатын жақсарту реформаларының көбінесе бай елдер тарапынан жүзеге асырылатынын, олардың көбінесе "шағын" және "көбінесе жергілікті" сипатқа ие екенін, ал капиталистік-жетекші жануар өнеркәсібінің кеңеюімен салыстырғанда өте аз екенін жазады. CAFO-лардың саны мен оларды толтыруға арналған жануарлардың саны күрт өсіп, жануар өнімдерін тұтынушылардың саны да артып келеді. Дегенмен, PETA сияқты кейбір жануар құқықтарын қорғау ұйымдары жануарларды пайдалану тоқтағанға дейін жануарлардың азабын жеңілдету үшін, қысқа мерзімді жануарлардың әл-ауқатын жақсарту шараларын қолдайды. PETA-ның Ингрид Ньюкирк Wikinews-ке берген сұхбатында жануарлардың әл-ауқаты мен жануарлар құқықтарын қорғаудың екі мәселесі бар екенін айтты. "Егер менде бір нәрсе таңдауға мүмкіндік болса, ол – азапты тоқтату болар еді", - деді Ньюкирк. "Егер сіз жануарлардан нәрселерді алып, оларды күні бойы азап шекпей өлтіре алсаңыз, мен оған келісер едім. Егер сіз оларды өлтірсеңіз немесе олардан терісін немесе жұмыртқаларын ұрласаңыз, жануарлар азап шегуі керек емес дегенге барлығы келісуі керек. Бірақ, оларды солай істеу үшін азаптауға болмайды". Дүниежүзілік жануарларды қорғау ұйымы: бүкіл әлемде жануарларды қорғайды. Дүниежүзілік жануарларды қорғау ұйымының мақсаттарына адамдарға жануарлардың әл-ауқатының маңыздылығын түсінуге көмектесу, елдерді жануарларға мейірімді қарым-қатынас жасауға шақыру және жануарларға жақсы қарау үшін ғылыми негіздерді құру кіреді. Олар Еуропа Кеңесінде кеңесші мәртебесіне ие және ұлттық үкіметтермен, Біріккен Ұлттар Ұйымымен, Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымымен және Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымымен ынтымақтасады.

Animal rights advocates, such as Gary L. Francione and Tom Regan, argue that the animal welfare position (advocating for the betterment of the condition of animals, but without abolishing animal use) is inconsistent in logic and ethically unacceptable. Philosopher Steven Best suggests that an emphasis on "welfarism" has the effect of legitimizing "any human use of animals" so long as humans aren't "cruel" to them and do whatever is necessary to avoid inflicting "unnecessary harm". Sociologist David Nibert writes that animal welfare reforms, usually implemented by wealthier countries, are often "modest" and "mostly localized," and are vastly surpassed by the ongoing expansion of the capitalist–driven animal–industrial complex, with the number of CAFOs and the animals to fill them dramatically increasing, along with growing numbers of humans consuming animal products. However, there are some animal right groups, such as PETA, which support animal welfare measures in the short term to alleviate animal suffering until all animal use is ended. According to PETA's Ingrid Newkirk in an interview with Wikinews, there are two issues in animal welfare and animal rights. "If I only could have one thing, it would be to end suffering", said Newkirk. "If you could take things from animals and kill animals all day long without causing them suffering, then I would take it Everybody should be able to agree that animals should not suffer if you kill them or steal from them by taking the fur off their backs or take their eggs, whatever. But you shouldn't put them through torture to do that." World Animal Protection: Protects animals across the globe. World Animal Protection's objectives include helping people understand the critical importance of good animal welfare, encouraging nations to commit to animal friendly practices, and building the scientific case for the better treatment of animals. They are global in a sense that they have consultative status at the Council of Europe and collaborate with national governments, the United Nations, the Food and Agriculture Organization and the World Organization for Animal Health.