Кіріспе

Ай-күн күнтізбесі

Аттика календары немесе Афина календары – ежелгі Аттикада, афиналық полисінің атамекенінде қолданылған, жаздың ортасымен, Hekatombaion айымен басталатын ай-күн күнтізбесі. Афинаның мәдени маңыздылығына байланысты оны кейде грек күнтізбесі деп атайды, бірақ ол көптеген ежелгі грек күнтізбелерінің бірі ғана. Дәлелдер салыстырмалы түрде көп болғанымен, Аттика календарына қатысты мәліметтер әлі де толық емес және көбінесе даулы. Афинада жақсы белгілі болғандықтан және Аттикадан тыс жерлерде пайдалануы шектеулі болғандықтан, замандас дереккөздердің ешқайсысы осы жүйені толығымен сипаттауға тырыспаған. Сонымен қатар, біздің заманымыздан бұрынғы 5 және 4 ғасырларда да күнтізбе өзгерістерге ұшырады, олардың барлығы толыққанды түсіндірілмеген. Сондықтан, осы күнтізбе туралы кез келген мәлімет – бұл болжамды қайта құрау.

Жергілікті деңгейдегі басымдық

Аттикалық күнтізбесі – тек жергілікті құбылыс болатын, ол афиналықтардың ішкі істерін реттеу үшін қолданылды және сыртқы әлемге көбінесе қатысы болмады. Мысалы, Беотия шекарасының ар жағында айлардың атаулары басқаша болды, тіпті жыл қыс ортасында басталатын. Афинада жыл алты айдан кейін, яғни жаздың ортасынан кейін басталатын. Сонымен қатар, грек айлары жаңа айдың алғашқы көрінуімен басталуға тиіс болған, бірақ бұл жергілікті түрде, белгілі бір дәрежеде өзгерістермен анықталды. Көп жылдар бойы екі қауымдағы айлар шамамен сәйкес келетін, бірақ ай күндерін нақты сәйкестендіруге тырысқандарына ешқандай белгі жоқ, себебі олар мұндай қажеттілік көрмеді. Бұл көршілес күнтізбелер арасындағы айырмашылық, мүмкін, екі қауым арасындағы дәстүрлі антагонизмді көрсетеді. Егер боэотиялықтар Афинада қолданылатын иониялық диалектте сөйлесе, айлардың атаулары үлкен дәрежеде үйлесетін еді. Мысалы, Делос аралында күнтізбе он екі айдың төртеуін Афинамен бөлісетін, бірақ жылдың әртүрлі кезеңдерінде. Бұл арал шамамен 479-314 жылдар аралығында афиналықтардың бақылауында болғанымен, жыл боэотиялықтар сияқты қыс ортасында басталатын.

Интеркаляция

Жыл жазғы күн тоғысынан кейін жаңа айдың алғашқы көрінуімен басталуы тиіс еді. Идеалды жағдайда, күн тоғысы жылдың соңғы айы – Скирофорионның соңына таяу уақытта орын алуы керек еді. Жаңа жыл жаңа айдың алғашқы жарымы көрінген (немесе көрінетін деп есептелген) күнден кейін басталар еді. Дегенмен, осы екі құбылыстың – күн тоғысы мен жаңа айдың – арақатынасы өзгергіш болғандықтан, жаңа жылдың күні (Грегориан күнтізбесімен салыстырғанда) бір айға дейін ығысуы мүмкін еді. Күн және ай жылдарын байланыстыру күнтізбені ай-күн күнтізбесі деп анықтайды. 12 айлық айлар күн жылдарынан шамамен 11 күнге қысқа болғандықтан, таза ай күнтізбесін (мысалы, ислам күнтізбесін) пайдалану айлар мен маусымдар арасындағы байланысты жояды, нәтижесінде айлар маусымдар бойынша кері жылжиды. Афиналықтар жылдың басталуын жазғы күн тоғысымен байланыстыра отырып, айларды маусымдармен белгілі бір икемділікпен байланыстыруға мәжбүр болды. 12 айлық ай мен 1 күннің циклы арасындағы 11 күндік айырмашылықты өтеу үшін, айлар жеткілікті түрде артқа жылғанын анықтағанда (шамамен үш жыл сайын), қосымша ай қосылатын ("интеркаляцияланатын") еді, бұл шамамен 384 күндік жылға (leap year) әкелетін. Қосымша айды бір айдың атын қатарынан екі рет қайталау арқылы жасауға болатын. Алтыншы ай, Посейдон, ең көп кездесетін қосымша ай болып есептеледі; алайда, 1, 2, 7 және 8-ші айлар (Hekatombaiōn, Metageitniōn, Gameliōn және Anthesteriōn) да екі рет қайталанғаны куәландырылған. Он үшінші айды қосу қажеттігін анықтау үшін әртүрлі циклдар қолданылды. Афинада астрономдар Метон мен Евктемон (б.з.д. 432 жылы белсенді болғандары мәлім) 19 жылдық циклды, Метон циклін, ай және күн жылдарын белгілі бір дәлдікпен синхрондау үшін жылдарды интеркаляциялаудың үлгісін жасау үшін пайдаланған болуы мүмкін. Алайда, мұндай жүйенің Афинада қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ, оның күнтізбесі белгілі бір жағдайға қарай басқарылған сияқты көрінеді.

Айлардың атаулары

Бұл күнтізбедегі бірінші қызмет – діни мерекелердің күндерін белгілеу еді. Округтік жәрмеңке сияқты, олар "дін" деген сөзден гөрі әлдеқайда кең ауқымды шараларды қамтыды және қаланың өмірі үшін орталық мәнге ие болды. Афина айлары құдайлар мен мерекелердің аттарымен аталатын. Осы тұрғыда күнтізбе барлық грек ай күнтізбелеріне негіз болған Месопотамия үлгілерінен ерекшеленді. Мысалы, шумерлік және вавилондық прототиптерде айлар сол айда жүзеге асырылған маңызды ауыл шаруашылығы жұмысымен байланысты аталды. Афинаның көптеген мерекелері егіншілік циклының әртүрлі кезеңдерімен байланысты болды, мысалы, егін салу немесе егін жинау мерекелері. Бұл ай және күн күнтізбелерін шамамен үйлестіру қажеттігін күшейтті, бірақ мұндай нәтиже әрқашан қол жеткізілмеді. Дегенмен, егіншілік жылы күнтізбеде басты назарда болған жоқ. Афинадағы 6-шы ай, Посейдон, тікелей Посейдон құдайының атымен аталды. Көбінесе құдай культтік атау түрінде кездеседі. (Культ атауы – құдайға белгілі бір мерекеде табынудың аты немесе ерекшелігі.) Мысалдар: Зевс ("ашулы") атымен аталған Маймактерион және Аполлонның отарлаушыларға көмектесуші ретіндегі атымен аталған Метагейтнион. Барлық айлардың ішінде тек сегізінші ай, Антестерион ғана, сол айда тойланатын маңызды мереке – Антестерияның атымен аталды. Пьянепсия, Таргелия және Скира айларының мерекелері салыстырмалы түрде маңызды болғанымен, қаланың өміріндегі ең ұлы мерекелердің кейбіреулері айдың атында көрсетілмеген. Мысалы, Элафеболионда (9-шы айда) өткен Ұлы Дионисия және Панафинеялар тек жанама түрде ғана Хекатомбайонда (1-ші айда) танылады, ол Панафинеяның соңғы түнінде өткізілген "жүз өгіз" құрбандығы болған гекатомбадан алынған. Көбінесе айдың атын беретін мереке шағын немесе қолданыстан шығып кеткен. Мысалы, екінші ай Метагейтнион Аполлон құдайының культтік атауымен аталған, бірақ осы атаумен аталатын мерекеге ешқандай сілтеме жоқ. 5-ші және 6-шы айлар үшін де осы жағдай орынды. Кіші Азиядағы Иония қалаларының (қазіргі Түркияның батыс жағалауында) күнтізбелері көбінесе Афинамен бірдей ай аттарын бөліседі. Мысалы, Милетте төрт бірдей ай аты қолданылды, атап айтқанда Таргелион, Метагейтнион, Боедромион және Пинепсион, соңғысы тіпті екі қауымда да төртінші ай ретінде бірдей орынды иеленді. Дәстүр бойынша, бұл Иония қалаларын Аттикадан келген отарлаушылар құрған (шамамен б.з.б. 1050 жылы). Осылай болса, афиналық ай аттары жүздеген жылдар бұрынғы мерекелік кестеге сілтеме жасауы мүмкін.

Манипуляция

Аттикалық күнтізбе жер бетінде, ай сайын және жыл сайын саяси немесе әскери мәселелерді ескере отырып анықталды. Оны астроном емес, билер басқарды. Олардың араласуы қаншалықты күшті болғаны туралы пікірлер қарама-қайшы. Кейбір ғалымдар, егер мереке күні жиналыс өткізуге қажетті күнге түйіскен жағдайда, сол күнді қайталап айту арқылы қосымша күн қосуға болатындығын есептейді. Мұндай жағдайлар кейінірек болғанына нақты дәлелдер бар. 271 жылғы Афинада Ұлы Дионисияға дейін Элафеболионның 9 мен 10 арасында төрт күн қосылып, күнтізбе уақытша тоқтатылды. Бұл фестивальдегі трагедия мен комедия қойылымдарына дайындық үшін қосымша уақыт алу мақсатында жасалған болуы мүмкін. Осыған ұқсас оқиға б.з.д. V ғасырда Аргоста да болған: Аргивтер қасиетті Карнейос айында, соғысқа тыйым салынған кезде, жазалау экспедициясын бастағандықтан, күнтізбеге қосымша соғыс күндерін қосуға шешім қабылдады. Бірақ олардың одақтастары бұл ұсынысты қабылдамай, үйлеріне қайтты. 423 жылғы Аристофанның "Бұлттар" комедиясында айдан келген шағым айтылады: афиналықтар айлармен ойнап, "оларды жоғары-төмен қозғалтып", адамның іс-әрекеті мен құдайлардың тәртібін толығымен шатастырған: "Құрбандық шалуға тиіс болсаңдар, оның орнына азаптап, соттайсыңдар". Б.з.д. II ғасырда фестиваль күнтізбесі айдың нақты айналымымен үйлеспегендіктен, ай-күн күні кейде екі түрлі көрсетілген: бірі "құдай бойынша", яғни ай бойынша, екіншісі "архонт бойынша", фестиваль күнтізбесі бойынша.

Маусымдық күнтізбе

Афиналықтардың өмірін реттейтін үшінші күнтізбе күнге немесе маусымға байланысты болатын. Сондықтан, ол егіншілік және теңіз саяхаты сияқты маусымдық іс-әрекеттер үшін өте маңызды еді. Жыл мезгілдерінің жалпы бөлінісінде, ол уақыттың дәл сәттерін анықтау үшін жұлдыздардың шығуы мен батуына сүйенді. Жұлдыздың шығуы – түнде көкжиектің астында болған белгілі бір жұлдыз немесе жұлдыздар шоғыры күн батқаннан кейін алғаш рет пайда болатын күн. Әртүрлі жұлдыздың шығуы әртүрлі шаруалық жұмыстармен байланысты болды, мысалы, қашан егін жинау керектігі: Гесиод «Еңбектер мен күндерде» шаруаға Плеядалар шыққанда егін жинау керектігін айтады (басқа жерлерде бұл көктемнің аяқталуын белгілейтін оқиға ретінде көрсетілген). Мұндай жүйе жалпы грек дәстүрінің бір бөлігі болды, бірақ ол жергілікті география мен жағдайларға бейімделді. Гесиод Арктурдың шығуын қыстың аяқталуын, ал көктемнің басталуын – қарлығаштардың келуін белгілеу үшін пайдаланады. Гректер жыл мезгілдерін жылдың төрт тең бөлігіне бөлген жоқ, керісінше көктем мен күз – жаз бен қыс сияқты басты маусымдардың қысқа қосымшалары болды. Бөлімдерді жұлдыздың шығуы немесе күн мен түннің теңелуіне қатысты пайдалану арқылы ресми түрде белгілеуге болады: мысалы, бір медициналық мәтінде қыс – Плеядалардың батуы мен көктемнің басталуы арасындағы кезең ретінде анықталған. Гесиодтың «Еңбектер мен күндерде» көрсетілген ежелгі дәстүр астрономиялық зерттеулер арқылы парапегма деп аталатын жұлдыздық күнтізбелерді жасауға дейін дамыды. Бұл тас немесе ағаштан жасалған тақташалар еді, олар астрономиялық оқиғалардың тізбегін көрсетті және әрқайсысының жанында тікше салуға арналған тесік болды. Бос тікше тесіктерінің қатары аспанның маңызды оқиғалары арасындағы «бос күндерді» санау үшін қолданылды. Көбінесе қала алаңдарында (агораларда) орнатылған бұл тақташалар жылдың өтуін көпшілыққа көрсетті. Бұл жүйе адамның жылдың өтуін сезінуі үшін маңызды болды, бірақ ол мерекелік немесе мемлекеттік күнтізбелермен көп байланыспады. Олар көбінесе азаматтық сипатта болды және жыл мезгілдерімен үйлесімділігін сақтауды талап етті. Ал маусымдық және жұлдыздық күнтізбе бөгетке ұшырамайтындықтан, Фукидид Арктурдың шығуымен күнді санауға болады, ал әртүрлі қала-мемлекеттердің күнтізбелерінің шатасуына түсудің қажеті болмады.

Кездесулер

Қазіргі күнтізбе, жылды реттеумен қатар, оқиғаларды болашаққа да, өткенге де мерзімдеуге мүмкіндік беретін хронология жүйесінің бір бөлігі болып табылады, сондықтан нақты күнді көрсету үшін күн, ай және жыл пайдаланылады. Ал Афина күнтізбесі жылдардың тізбесін реттеуге қызығушылық танытпады. Басқа грек қалаларындағыдай, жыл сайынғы магистраттардың бірі, Афинада есімді архон аталған, жылды басқа жылдармен салыстыру үшін қолданылды. Жылдардың тізбесі белгілі бір есімдер тізімімен үйлестірілді. Нөмірленген жылды атаудың орнына, қандай да бір оқиға "Х. архон болған кезде" болды деп айту арқылы жылды анықтауға болар еді. Бұл бірнеше буынға дейін жылдарды кері санауға мүмкіндік берді, бірақ қалыпты есептен тыс уақытты (мысалы, "он жылдан кейін" сияқты сөздердегідей) алға санауға жол болмады. Мысалы, ғасыр онжылдықтарға бөлінбеді. Төрт жылдық цикл маңызды болды, ол жылдардың өтуін сезінуге көмектескен болуы мүмкін: Афинада Панафинея мерекесі әр төртінші жылы Ұлы Панафинея ретінде кең ауқымда тойланды, бірақ ол мерзімдеу жүйесінің негізі ретінде қолданылмады. Осылайша, жергілікті және циклдік сипатта болғандықтан, күнтізбе қалалар арасында оқиғаларды түсінікті түрде мерзімдеуге мүмкіндік бермеді. Грек сицилиялық тарихшы Тимей (шамамен б.з.д. 350 жылы туған) тарихи зерттеулер үшін құрал ретінде төрт жылдық Олимпиадаларды пайдаланатын мерзімдеу жүйесін ойлап тапты, бірақ ол, әдетте, жергілікті деңгейде маңызды болмады.