Кіріспе

Африка – Африка құрлығының солтүстік жағалауында орналасқан римдік провинция. Ол б.з.д. 146 жылы Рим Республикасының Үшінші Пуникалық соғыста Карфагенді бағындыруынан кейін құрылған. Ол қазіргі Тунис, Алжирдің солтүстік-шығысы және Сидра шығанағы бойындағы Батыс Ливияның жағалауын қамтиды. Бұл аумақта бастапқыда және қазірге дейін Мысырдан батысқа қарай Солтүстік Африканың барлық жерінде қоныстанған, латын тілінде маври деп аталатын берберлер тұрады. Б.з.д. 9 ғасырда Батыс Азиядан келген, семиттік тілдерде сөйлейтін финикиялықтар Жерорта теңізінің жағалауында кеме қатынасын жеңілдету үшін елді мекендер салған. 8 ғасырда маңызға ие болған Карфаген осы елді мекендердің арасында ең бастысы болды. Африка Рим империясының батыс бөлігіндегі Италиядан кейінгі ең бай провинциялардың бірі еді. Карфагеннен басқа, провинциядағы ірі елді мекендердің қатарында Хадрумет (қазіргі Суссе, Тунис) – Бизакенаның астанасы, және Гиппо Региус (қазіргі Аннаба, Алжир) бар.

Тарих

Римнің Солтүстік Африкадағы алғашқы провинциясы Рим Республикасы тарапынан б.з.д. 146 жылы, үшінші Пуникалық соғыста Сципион Эмилианның Карфагенді басып алуынан кейін құрылды. "Африка" атауы бербер тіліндегі "афер", "ифри" немесе "Аурига" (аты Афарика деп айтылатын) сөздерінен шыққан болуы мүмкін. 118 жылы Нумидиялық принц Югурта кіші патшалықтарды біріктіруге тырысты. Бірақ, оның қайтысынан кейін Югуртаның көптеген жері бербер Мавританияның клиент патшасы Бокхустың билігіне өтті; және сол кезде Африканың римдік мәдениетке сіңуі толыққанды орын алды. Цезарьдің азаматтық соғысы кезінде Цезарь нумидиялықтардан тартып алынған жерлерде жаңа Африка провинциясын құрды. Алғашқы провинция Africa vetus деп, ал жаңасы nova деп аталды. Бірақ Екінші Триумвират кезінде екі провинция б.з.д. 35 жылы, шекаралық қақтығыстардың салдарынан біріктірілді: провинцияның басшылары б.з.д. 34 және 28 жылдар аралығында үш жеңіске жетті. Африка провинциясының кеңеюі император Август тұсында да жалғасты, соғыс оқиғалары 6 жылы жазылған. 27 жылы Африка Августтың жер бөлісіндегі сенаторлық провинциялардың бірі ретінде бекітілді және ақырында Africa proconsularis деп аталды, себебі оны императордың легаты емес, проконсул басқарды. Диоклетианның әкімшілік реформаларынан кейін ол солтүстікте Африка Zeugitana (проконсул басқарғандықтан Africa Proconsularis атауын сақтады), оңтүстігінде Африка Byzacena (шығыс Тунис аймағына сәйкес), ал одан оңтүстік және оңтүстік-шығыста Африка Tripolitania (оңтүстік Тунис және солтүстік-батыс Ливия аймағына сәйкес) провинцияларына бөлінді, олардың барлығы Africa Dioecesis Africae құрамына кірді. Көне Африка (Africa Vetus), әдетте аталған аймақтарды қамтиды, римдіктер (Плиний) оны Africa propria деп атады, ал астанасы Карфаген болды. Бұл аймақ 5 ғасырға дейін герман тайпаларының қоныс аударуына дейін Рим империясының құрамында болды. 429 жылы вандалдар Испаниядан Солтүстік-Батыс Африкаға өтіп, 439 жылы аймақты басып алды және Сицилия, Корсика, Сардиния және Балеар аралдарын қоса алғанда, өздерінің мемлекетін құрды. Вандалдар елді биледі, бірақ жергілікті берберлердің күшті қарсылығына тап болды. Вандалдар халцедондық римдік африкалықтар мен берберлерді де қуғынға салды, себебі олар ариандық дінді ұстанды (Мысырлық дін қызметкері Арийдің жартылай үштік ілімдері). 5 ғасырдың соңында вандал мемлекеті құлдырап, ішкі аймақтардың көп бөлігін маври және аймақтың басқа бербер тайпаларына қалдырды. 533 жылы император Юстиниан вандалдардың династиялық дауын сылтау ретінде пайдаланып, Африканы қайтару үшін генерал Белисарий басқаратын әскерді жіберді. Қысқа шайқаста Белисарий вандалдарды жеңіп, Карфагенге жеңіспен кірді және провинцияда Рим билігін қайта орнатты. Жаңадан құрылған Рим әкімшілігі Амазиг тайпаларының шабуылдарын тойтарды және кең қамал желісі арқылы билігін ішкі аймаққа қайта кеңейтуге қол жеткізді. Солтүстік-Батыс Африка провинциялары Испаниядағы Рим иеліктерімен бірге Африка преториандық префектурасына біріктірілді, бұл жолы Италия преториандық префектурасынан бөлек, император Морис Африка экзархатына тапсырды. Экзархат гүлденді және 610 жылы император Фокасты Гераклийдің құлатуына себеп болды. Гераклий империя астанасын Константинопольден Карфагенге көшіруді қысқаша қарастырды. 640 жылдан кейін экзархат мұсылмандық жаулап алуды тоқтата алды, бірақ 698 жылы Мысырдан келген мұсылмандық Омейяд әскері Карфагенді басып алды және экзархатты жаулап алды, Солтүстік-Батыс Африкада Рим мен христиан билігін аяқтады.

Римдік африкалықтар

Солтүстік-Батыс Африкадағы римдік әскерінің саны салыстырмалы түрде аз болды, ол Нумидия және екі Мавритания провинциясындағы шамамен 28 000 әскер мен қосымша күштерден тұрды. Біздің заманымыздың 2-шы ғасырынан бастап, бұл гарнизондардың көп бөлігі жергілікті тұрғындармен толықтырылды. Көпұлтты құрамы бар, латын тілінде сөйлейтін халық қалыптасты, олар Солтүстік-Батыс Африка аймағын пуний және бербер тілдерінде сөйлейтін адамдармен бөлісті. Империялық қауіпсіздік күштеріне жергілікті халықтан, оның ішінде берберлерден де адамдар тартыла бастады. Абун Наср "Мағриб тарихы" еңбегінде былай деді: "Римдіктердің берберлерге өз өмір салтын қабылдауды жеңілдеткенінің себебі, олар өздерінің жерін қару күшімен басып алған отарлаушы халық болғанымен, нәсілдік дискриминация көрсетпеді және берберлердің діни культтарына, олардың түпкілікті немесе карфагендіктерден алынғанына қарамастан, ерекше төзімділік танытты. Дегенмен, Африкадағы римдік мәдениеттің таралуы біркелкі болған жоқ. Римдік мәдениетке сіңбеген берберлердің шағын топтары Рим дәуірі бойында, тіпті Тунис пен Нумидияның терең римдік аймақтарындағы ауылдық жерлерде де кездесе берді." Батыс Рим империясының соңында Магрибтің барлық бөлігі толыққанды римдікке айналды, деп Моммсен "Рим империясының провинциялары" еңбегінде жазған. Римдік Африка жоғары дәрежеде өркендеуге ие болды. Бұл өркендеу (және римдік мәдениетке сіңу) тіпті Рим лимес шебінен тыс жерлерде тұратын халықтарға да (негізінен Гарамэнттер мен Гетулилерге) әсер етті, оларға Римнің Сахарадан оңтүстік Африкаға жасаған экспедициялары жетті. Африка қалаларындағы билеуші топтың мүшелерінің Рим азаматтығын ерікті түрде қабылдауы нәтижесінде комедиялық ақын Теренций, Цирталық Фронто риторигі, Адруметтік Сальвий Юлиан заңгері, Мадаурослық Апулей романисті, Лептис Магна императоры Септимий Север, христиандар Тертуллиан және Карфагендік Киприан, Сиккалық Арнобий және оның шәкірті Лактанций, Тагасттың періштелік дәрігері Августин, Вандалдық Карфагеннің эпиграммашысы Люксорий және, мүмкін, биограф Суетоний мен ақын Драконтий сияқты римдік Африкалықтар пайда болды. Пол Маккендрик, "Солтүстік Африканың тастары сөйлейді" (1969), UNC Press, 2000, 326-бет.

Экономика

Көптеген қалалардың гүлденуі ауыл шаруашылығына байланысты болды. Бір бағалау бойынша, Солтүстік-Батыс Африка "империяның астық қоймасы" атанғандықтан, жыл сайын бір миллион тонна астық өндіріп, оның төрттен бірі экспортқа жіберілетін. Бұршақ, өрік, жүзім және басқа да жемістер де өсірілді. 2-ғасырға қарай зәйтүн майы экспорттық тауар ретінде астыққа теңесті. Құлдарды өсіруден, экзотикалық жабайы жануарларды аулаудан және тасымалдаудан басқа, негізгі өндіріс пен экспортқа тоқыма, мәрмәр, шарап, ағаш, мал, африкалық қызыл сырлы керамика және жүн кірді. Рим империясына отарлық қалалардың қосылуы Солтүстік-Батыс Африка сияқты аумақтың кең аумақтарында урбанизацияның беспрецеденттік деңгейін әкелді. Мұндай қарқынды урбанизация қала экономикасына құрылымдық әсер етті, ал римдік қалалардағы қолөнер өндірісі аграрлық өндіріс салаларымен тығыз байланысты болды. Рим халқының саны өскен сайын, Солтүстік-Батыс Африка өнімдеріне деген сұраныс та өсті. Бұл өркендеген сауда Солтүстік-Батыс Африка провинцияларына қарқынды дамып келе жатқан қалаларда қолөнер өндірісін арттыруға мүмкіндік берді, оларды жоғары ұйымдастырылған қалалық орталықтарға айналдырды. Көптеген римдік қалалар тұтынушы және өндіруші қалалардың ерекшеліктерін біріктірді, себебі қолөнер қызметі қалалардың алыс қашықтықтағы сауда желілеріндегі экономикалық рөлімен тікелей байланысты болды. Қала тұрғындары қолөнер және қызмет көрсету салаларында көбірек жұмыс істей бастады, ал ауыл шаруашылығындағы жұмыс азайды, қаланың өмірлік күшінің маңызды бөлігі ауылдық және шетелдік нарықтарда делдалдар арқылы өнімдерді сатудан немесе саудадан түсетін табысқа байланысты болды. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу инфрақұрылымындағы өзгерістер, мысалы, зәйтүн майы мен шарап өндірісі, сауданың дамуымен қалалар мен коммерцияға тікелей әсер етті және қолөнер өндірісінің көлемін арттырды. Бұл өнімдердің көлемі, сапасы және сұранысы Римнің Солтүстік-Батыс Африкасындағы ең жоғары деңгейіне жетті. Б.з.б. 1-ғасырдың шамасында қалыптарды инновациялық қолдану пішіндер мен сәндік стильдің әртүрлілігін арттырды, ал шам жасаушының шеберлігі шамның жалпақ беті немесе дискісі және сыртқы жиегі немесе иығындағы әшекейдің сапасымен көрінді. Өндіріс процесі бірнеше кезеңнен тұрды. Сәндік мотивтер кішкентай жеке қалыптар арқылы жасалып, содан кейін шамның қарапайым үлгісіне қосымша ретінде бекітілді. Содан кейін әшекейленген шам екі гипстен жасалған жарты қалыпты жасау үшін пайдаланылды – төменгі және жоғарғы жарты, содан кейін көптеген даналар жаппай өндірілді. Жарықтардың сәндік мотивтері олардың мақсатына және халықтың талғамына сәйкес болды. Бастапқыда ARS шамдарының дизайны 3-4 ғасырлардағы қарапайым керамикалық шамдардың үлгісін еліктеп, көбінесе иығындағы дөңгелектермен немесе қабырғалы қабырғаларымен жасалған. 5-ғасырдың басына дейін сұраныс шығармашылық процесті ынталандырды және одан да әсем дизайндар пайда болды. ARS-тің жоғары сапалы керамикалық бұйымдарын әзірлеу және кеңінен тарату Солтүстік-Батыс Африканың керамика жасау өнерінің ең ерекше кезеңін белгілейді.