Кіріспе
Африка – Африка құрлығының солтүстік жағалауында орналасқан римдік провинция. Ол б.з.д. 146 жылы Рим Республикасының Үшінші Пуникалық соғыста Карфагенді бағындыруынан кейін құрылған. Ол қазіргі Тунис, Алжирдің солтүстік-шығысы және Сидра шығанағы бойындағы Батыс Ливияның жағалауын қамтиды. Бұл аумақта бастапқыда және қазірге дейін Мысырдан батысқа қарай Солтүстік Африканың барлық жерінде қоныстанған, латын тілінде маври деп аталатын берберлер тұрады. Б.з.д. 9 ғасырда Батыс Азиядан келген, семиттік тілдерде сөйлейтін финикиялықтар Жерорта теңізінің жағалауында кеме қатынасын жеңілдету үшін елді мекендер салған. 8 ғасырда маңызға ие болған Карфаген осы елді мекендердің арасында ең бастысы болды. Африка Рим империясының батыс бөлігіндегі Италиядан кейінгі ең бай провинциялардың бірі еді. Карфагеннен басқа, провинциядағы ірі елді мекендердің қатарында Хадрумет (қазіргі Суссе, Тунис) – Бизакенаның астанасы, және Гиппо Региус (қазіргі Аннаба, Алжир) бар.
Africa was a Roman province on the northern coast of the continent of Africa. It was established in 146 BC, following the Roman Republic's conquest of Carthage in the Third Punic War. It roughly comprised the territory of present day Tunisia, the northeast of Algeria, and the coast of western Libya along the Gulf of Sidra. The territory was originally and still is inhabited by Berbers, known in Latin as the Mauri, indigenous to all of North Africa west of Egypt. In the 9th century BC, Semitic speaking Phoenicians from West Asia built settlements along the coast of the Mediterranean Sea to facilitate shipping. Carthage, rising to prominence in the 8th century BC, became the predominant of these. Africa was one of the wealthiest provinces in the western part of the Roman Empire, second only to Italy. In addition to Carthage, other large settlements in the province were Hadrumetum (modern Sousse, Tunisia), the capital of Byzacena, and Hippo Regius (modern Annaba, Algeria).
Тарих
Римнің Солтүстік Африкадағы алғашқы провинциясы Рим Республикасы тарапынан б.з.д. 146 жылы, үшінші Пуникалық соғыста Сципион Эмилианның Карфагенді басып алуынан кейін құрылды. "Африка" атауы бербер тіліндегі "афер", "ифри" немесе "Аурига" (аты Афарика деп айтылатын) сөздерінен шыққан болуы мүмкін. 118 жылы Нумидиялық принц Югурта кіші патшалықтарды біріктіруге тырысты. Бірақ, оның қайтысынан кейін Югуртаның көптеген жері бербер Мавританияның клиент патшасы Бокхустың билігіне өтті; және сол кезде Африканың римдік мәдениетке сіңуі толыққанды орын алды. Цезарьдің азаматтық соғысы кезінде Цезарь нумидиялықтардан тартып алынған жерлерде жаңа Африка провинциясын құрды. Алғашқы провинция Africa vetus деп, ал жаңасы nova деп аталды. Бірақ Екінші Триумвират кезінде екі провинция б.з.д. 35 жылы, шекаралық қақтығыстардың салдарынан біріктірілді: провинцияның басшылары б.з.д. 34 және 28 жылдар аралығында үш жеңіске жетті. Африка провинциясының кеңеюі император Август тұсында да жалғасты, соғыс оқиғалары 6 жылы жазылған. 27 жылы Африка Августтың жер бөлісіндегі сенаторлық провинциялардың бірі ретінде бекітілді және ақырында Africa proconsularis деп аталды, себебі оны императордың легаты емес, проконсул басқарды. Диоклетианның әкімшілік реформаларынан кейін ол солтүстікте Африка Zeugitana (проконсул басқарғандықтан Africa Proconsularis атауын сақтады), оңтүстігінде Африка Byzacena (шығыс Тунис аймағына сәйкес), ал одан оңтүстік және оңтүстік-шығыста Африка Tripolitania (оңтүстік Тунис және солтүстік-батыс Ливия аймағына сәйкес) провинцияларына бөлінді, олардың барлығы Africa Dioecesis Africae құрамына кірді. Көне Африка (Africa Vetus), әдетте аталған аймақтарды қамтиды, римдіктер (Плиний) оны Africa propria деп атады, ал астанасы Карфаген болды. Бұл аймақ 5 ғасырға дейін герман тайпаларының қоныс аударуына дейін Рим империясының құрамында болды. 429 жылы вандалдар Испаниядан Солтүстік-Батыс Африкаға өтіп, 439 жылы аймақты басып алды және Сицилия, Корсика, Сардиния және Балеар аралдарын қоса алғанда, өздерінің мемлекетін құрды. Вандалдар елді биледі, бірақ жергілікті берберлердің күшті қарсылығына тап болды. Вандалдар халцедондық римдік африкалықтар мен берберлерді де қуғынға салды, себебі олар ариандық дінді ұстанды (Мысырлық дін қызметкері Арийдің жартылай үштік ілімдері). 5 ғасырдың соңында вандал мемлекеті құлдырап, ішкі аймақтардың көп бөлігін маври және аймақтың басқа бербер тайпаларына қалдырды. 533 жылы император Юстиниан вандалдардың династиялық дауын сылтау ретінде пайдаланып, Африканы қайтару үшін генерал Белисарий басқаратын әскерді жіберді. Қысқа шайқаста Белисарий вандалдарды жеңіп, Карфагенге жеңіспен кірді және провинцияда Рим билігін қайта орнатты. Жаңадан құрылған Рим әкімшілігі Амазиг тайпаларының шабуылдарын тойтарды және кең қамал желісі арқылы билігін ішкі аймаққа қайта кеңейтуге қол жеткізді. Солтүстік-Батыс Африка провинциялары Испаниядағы Рим иеліктерімен бірге Африка преториандық префектурасына біріктірілді, бұл жолы Италия преториандық префектурасынан бөлек, император Морис Африка экзархатына тапсырды. Экзархат гүлденді және 610 жылы император Фокасты Гераклийдің құлатуына себеп болды. Гераклий империя астанасын Константинопольден Карфагенге көшіруді қысқаша қарастырды. 640 жылдан кейін экзархат мұсылмандық жаулап алуды тоқтата алды, бірақ 698 жылы Мысырдан келген мұсылмандық Омейяд әскері Карфагенді басып алды және экзархатты жаулап алды, Солтүстік-Батыс Африкада Рим мен христиан билігін аяқтады.
In 118 BC, the Numidian prince Jugurtha attempted to reunify the smaller kingdoms. However, upon his death, much of Jugurtha's territory was placed in the control of the Berber Mauritanian client king Bocchus; and, by that time, the romanisation of Africa was firmly rooted. During Caesar's civil war, Caesar created a new African province from territory taken from the Numidians. The original province was called Africa vetus with the newer province suffixed nova. But during the Second Triumvirate, the two provinces were unified, possibly in 35 BC, in consequence of border conflicts: governors of the province won three triumphs between 34 and 28 BC. Further expansion of the province continued under the emperor Augustus, with conflicts recorded through to AD 6. By 27 BC, Africa was assigned as one of the senatorial provinces in the Augustan settlements and eventually became known as Africa proconsularis, as it was ruled by a proconsul rather than a legate of the emperor. After Diocletian's administrative reforms, it was split into Africa Zeugitana (which retained the name Africa Proconsularis, as it was governed by a proconsul) in the north, Africa Byzacena (corresponding to eastern Tunisia) to its south, and Africa Tripolitania (corresponding to southern Tunisia and northwest Libya) to the south and southeast of Africa Byzacena, all of which were part of the Dioecesis Africae. Old Africa (Africa Vetus), which generally includes the areas mentioned, was also known by the Romans (Pliny) as Africa propria, of which Carthage was the capital. The region remained a part of the Roman empire until the Germanic migrations of the 5th century. The Vandals crossed into Northwest Africa from Spain in 429 and overran the area by 439 and founded their own kingdom, including Sicily, Corsica, Sardinia and the Balearics. The Vandals controlled the country as a warrior elite but faced strong resistance from the native Berbers. The Vandals also persecuted Chalcedonian Roman Africans and Berbers, as the Vandals were adherents of Arianism (the semi trinitarian doctrines of Arius, a priest of Egypt). Towards the end of the 5th century, the Vandal state fell into decline, abandoning most of the interior territories to the Mauri and other Berber tribes of the region. In AD 533, Emperor Justinian, using a Vandal dynastic dispute as pretext, sent an army under the general Belisarius to recover Africa. In a short campaign, Belisarius defeated the Vandals, entered Carthage in triumph and re established Roman rule over the province. The restored Roman administration was successful in fending off the attacks of the Amazigh desert tribes, and by means of an extensive fortification network managed to extend its rule once again to the interior. The northwest African provinces, together with the Roman possessions in Spain, were grouped into the Praetorian prefecture of Africa, this time separate from Praetorian prefecture of Italy, and transferred to Exarchate of Africa by Emperor Maurice. The Exarchate prospered, and from it resulted the overthrow of the emperor Phocas by Heraclius in 610. Heraclius briefly considered moving the imperial capital from Constantinople to Carthage. After 640, the exarchate managed to stave off the Muslim Conquest, but in 698, the Muslim Umayyad army from Egypt sacked Carthage and conquered the Exarchate, ending Roman and Christian rule in Northwest Africa.
Римдік африкалықтар
Солтүстік-Батыс Африкадағы римдік әскерінің саны салыстырмалы түрде аз болды, ол Нумидия және екі Мавритания провинциясындағы шамамен 28 000 әскер мен қосымша күштерден тұрды. Біздің заманымыздың 2-шы ғасырынан бастап, бұл гарнизондардың көп бөлігі жергілікті тұрғындармен толықтырылды. Көпұлтты құрамы бар, латын тілінде сөйлейтін халық қалыптасты, олар Солтүстік-Батыс Африка аймағын пуний және бербер тілдерінде сөйлейтін адамдармен бөлісті. Империялық қауіпсіздік күштеріне жергілікті халықтан, оның ішінде берберлерден де адамдар тартыла бастады. Абун Наср "Мағриб тарихы" еңбегінде былай деді: "Римдіктердің берберлерге өз өмір салтын қабылдауды жеңілдеткенінің себебі, олар өздерінің жерін қару күшімен басып алған отарлаушы халық болғанымен, нәсілдік дискриминация көрсетпеді және берберлердің діни культтарына, олардың түпкілікті немесе карфагендіктерден алынғанына қарамастан, ерекше төзімділік танытты. Дегенмен, Африкадағы римдік мәдениеттің таралуы біркелкі болған жоқ. Римдік мәдениетке сіңбеген берберлердің шағын топтары Рим дәуірі бойында, тіпті Тунис пен Нумидияның терең римдік аймақтарындағы ауылдық жерлерде де кездесе берді." Батыс Рим империясының соңында Магрибтің барлық бөлігі толыққанды римдікке айналды, деп Моммсен "Рим империясының провинциялары" еңбегінде жазған. Римдік Африка жоғары дәрежеде өркендеуге ие болды. Бұл өркендеу (және римдік мәдениетке сіңу) тіпті Рим лимес шебінен тыс жерлерде тұратын халықтарға да (негізінен Гарамэнттер мен Гетулилерге) әсер етті, оларға Римнің Сахарадан оңтүстік Африкаға жасаған экспедициялары жетті. Африка қалаларындағы билеуші топтың мүшелерінің Рим азаматтығын ерікті түрде қабылдауы нәтижесінде комедиялық ақын Теренций, Цирталық Фронто риторигі, Адруметтік Сальвий Юлиан заңгері, Мадаурослық Апулей романисті, Лептис Магна императоры Септимий Север, христиандар Тертуллиан және Карфагендік Киприан, Сиккалық Арнобий және оның шәкірті Лактанций, Тагасттың періштелік дәрігері Августин, Вандалдық Карфагеннің эпиграммашысы Люксорий және, мүмкін, биограф Суетоний мен ақын Драконтий сияқты римдік Африкалықтар пайда болды. Пол Маккендрик, "Солтүстік Африканың тастары сөйлейді" (1969), UNC Press, 2000, 326-бет.
Экономика
Көптеген қалалардың гүлденуі ауыл шаруашылығына байланысты болды. Бір бағалау бойынша, Солтүстік-Батыс Африка "империяның астық қоймасы" атанғандықтан, жыл сайын бір миллион тонна астық өндіріп, оның төрттен бірі экспортқа жіберілетін. Бұршақ, өрік, жүзім және басқа да жемістер де өсірілді. 2-ғасырға қарай зәйтүн майы экспорттық тауар ретінде астыққа теңесті. Құлдарды өсіруден, экзотикалық жабайы жануарларды аулаудан және тасымалдаудан басқа, негізгі өндіріс пен экспортқа тоқыма, мәрмәр, шарап, ағаш, мал, африкалық қызыл сырлы керамика және жүн кірді. Рим империясына отарлық қалалардың қосылуы Солтүстік-Батыс Африка сияқты аумақтың кең аумақтарында урбанизацияның беспрецеденттік деңгейін әкелді. Мұндай қарқынды урбанизация қала экономикасына құрылымдық әсер етті, ал римдік қалалардағы қолөнер өндірісі аграрлық өндіріс салаларымен тығыз байланысты болды. Рим халқының саны өскен сайын, Солтүстік-Батыс Африка өнімдеріне деген сұраныс та өсті. Бұл өркендеген сауда Солтүстік-Батыс Африка провинцияларына қарқынды дамып келе жатқан қалаларда қолөнер өндірісін арттыруға мүмкіндік берді, оларды жоғары ұйымдастырылған қалалық орталықтарға айналдырды. Көптеген римдік қалалар тұтынушы және өндіруші қалалардың ерекшеліктерін біріктірді, себебі қолөнер қызметі қалалардың алыс қашықтықтағы сауда желілеріндегі экономикалық рөлімен тікелей байланысты болды. Қала тұрғындары қолөнер және қызмет көрсету салаларында көбірек жұмыс істей бастады, ал ауыл шаруашылығындағы жұмыс азайды, қаланың өмірлік күшінің маңызды бөлігі ауылдық және шетелдік нарықтарда делдалдар арқылы өнімдерді сатудан немесе саудадан түсетін табысқа байланысты болды. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу инфрақұрылымындағы өзгерістер, мысалы, зәйтүн майы мен шарап өндірісі, сауданың дамуымен қалалар мен коммерцияға тікелей әсер етті және қолөнер өндірісінің көлемін арттырды. Бұл өнімдердің көлемі, сапасы және сұранысы Римнің Солтүстік-Батыс Африкасындағы ең жоғары деңгейіне жетті. Б.з.б. 1-ғасырдың шамасында қалыптарды инновациялық қолдану пішіндер мен сәндік стильдің әртүрлілігін арттырды, ал шам жасаушының шеберлігі шамның жалпақ беті немесе дискісі және сыртқы жиегі немесе иығындағы әшекейдің сапасымен көрінді. Өндіріс процесі бірнеше кезеңнен тұрды. Сәндік мотивтер кішкентай жеке қалыптар арқылы жасалып, содан кейін шамның қарапайым үлгісіне қосымша ретінде бекітілді. Содан кейін әшекейленген шам екі гипстен жасалған жарты қалыпты жасау үшін пайдаланылды – төменгі және жоғарғы жарты, содан кейін көптеген даналар жаппай өндірілді. Жарықтардың сәндік мотивтері олардың мақсатына және халықтың талғамына сәйкес болды. Бастапқыда ARS шамдарының дизайны 3-4 ғасырлардағы қарапайым керамикалық шамдардың үлгісін еліктеп, көбінесе иығындағы дөңгелектермен немесе қабырғалы қабырғаларымен жасалған. 5-ғасырдың басына дейін сұраныс шығармашылық процесті ынталандырды және одан да әсем дизайндар пайда болды. ARS-тің жоғары сапалы керамикалық бұйымдарын әзірлеу және кеңінен тарату Солтүстік-Батыс Африканың керамика жасау өнерінің ең ерекше кезеңін белгілейді.