Алжир тарихы: ежелгі дәуірден қазіргі уақытқа дейін

Алжир тарихы: Солтүстік Африка, Магреб аймағы, қарт жерлер, Римдіктер, Осман империясы, Алжир соғысы және азамат соғысы туралы мағлұмат.

54 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Algeria — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Алжир тарихының көп бөлігі Солтүстік Африканың құнарлы жағалау жазығында өтті, оны көбінесе Магриб (немесе Магриб) деп атайды. Солтүстік Африка Еуропаға немесе Таяу Шығысқа қарай қозғалатын адамдар үшін транзиттік аймақ болғандықтан, аймақтың тұрғындарына басқа аймақтардан, соның ішінде карфагендіктер, римдіктер және вандалдардың ықпалы тиді. Аймақ 8-шы ғасырдың басында мұсылмандар тарапынан жаулап алынды, бірақ 740 жылғы Бербер көтерілісінен кейін Омейяд халифатынан бөлініп шықты. Османдық кезеңде Алжир Жерорта теңізіндегі маңызды мемлекетке айналып, көптеген теңіз шайқастарына себеп болды. Ел тарихының соңғы жылдарындағы ең маңызды оқиғалар – Алжир соғысы және Алжир азаматтық соғысы.

Тарихқа дейінгі дәуір

Алжирде ертедегі адамдар қоныстанғанының дәлелі 1992 жылы Айн Ханеште табылған 1,8 миллион жылдық Ольдован тас құралдарымен көрсетілген. 1954 жылы К. Арамбург Тернефайнде 700 000 жылға дейін сақталған *Homo erectus* сүйектерін тапты. Жануарларды үйрету және егіншілікпен сипатталатын неолиттік мәдениет Сахара мен Жерорта теңізі Магрибінде б.з.д. 6000-2000 жылдар аралығында дамыды. Алжирдің оңтүстік-шығысындағы Тассили н'Аджер үңгірлерінде көркем суреттерінде кеңінен бейнеленген осы экономикалық жүйе классикалық кезеңге дейін Магриб аймағында басым болды.

Нумидия

Нумидия (бербер: Inumiden; б.з.д. 202–40 ж.) – Нумидиялықтардың ежелгі патшалығы, Солтүстік-Батыс Африкада орналасқан. Бастапқыда қазіргі Алжир аумағын қамтитын, бірақ кейіннен қазіргі Тунис, Ливия және Марокконың бір бөлігіне дейін кеңейген мемлекет. Алғашында Массилилер шығыста және Масаесилдер батыста орналасқан екіге бөлінген. Екінші Пуни соғысы кезінде (б.з.д. 218–201 ж.) Массили патшасы Масинисса Масаесилдердің Сифаксын жеңіп, Нумидияны біртұтас патшалыққа біріктірді. Патшалық бастапқыда тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды, кейіннен Рим провинциясы және Римге тәуелді мемлекет ретінде алма кезек ауысты. Ең ірі аумағында Нумидия батысында Молуя өзенінде Мавританиямен, шығысында Африкамен (Триполитанияны да басқарып), солтүстігінде Жерорта теңізімен, оңтүстігінде Сахарамен шектесетін. Алжир және берберлер тарихындағы ең алғашқы маңызды мемлекеттердің бірі.

Риммен соғыс

112 жылы Югурта Әдгербалмен соғысын қайта бастады. Ол Әдгербалға көмектесіп жүрген бірнеше римдік саудагерлерді өлтіргендіктен Римнің ашуын қоздырды. Риммен қысқа соғыстан кейін Югурта басылып, өте тиімді бейбіт шартына қол қойды, бұл қайтадан пара алу туралы күдіктерді тудырды. Жергілікті римдік қолбасшы, өзінің саяси қарсыласы Гай Меммийдің сыбайлас жемқорлық айыптауларына жауап беру үшін Римге шақырылды. Югурта да римдік қолбасшыға қарсы куәлік беру үшін Римге мәжбүр болды, онда оның зорлық-зомбылыққа және қатыгездікке толы өткені кеңінен белгілі болғаннан кейін, сондай-ақ нумидиялық қарсыласын өлтірді деген күдік туғаннан кейін беделі түсіп қалды. Нумидия мен Рим Республикасы арасында соғыс басталды, консул Квинт Цецилий Метелл Нумидикустың басшылығымен бірнеше легион Солтүстік Африкаға жіберілді. Римдіктер Югуртаны толық жеңуге тырысқандықтан соғыс ұзаққа созылып, аяқсыз кампанияға айналды. Метеллдің лейтенанты Гай Мариус, жағдайдың жайсыздығына наразы болып, Римге қайтып, консул сайлауына түсуге тырысты. Мариус сайланды, содан кейін соғысты басқару үшін Нумидияға оралды. Ол өзінің квесторы Сулланы Югуртаға қолдау көрсеткен көршілес Мавританияға жіберіп, олардың қолдауын жоюға тырысты. Мавританияның Бокхус I-нің көмегімен Сулла Югуртаны тұтқынға алып, соғысқа нүкте қойды. Югурта тізгінмен байланып Римге әкелінді және Туллианум түрмесіне қамалды. Югурта б.з.д. 104 жылы Гай Мариус триумфында көшелермен жүргізілгеннен кейін римдіктер тарапынан өлім жазасына кесілді.

Тәуелсіздік

Грек тарихшылары осы халықтарды "Νομάδες" (яғни көшпенділер) деп атаған, бұл латын тілінде "Numidae" деп аударылған (бірақ "Nomades" терминінің де дұрыс қолданылуын ескеру керек). Дегенмен, тарихшы Габриэль Кэмпс бұл тұжырымға қарсы шығып, терминнің африкалық текті екенін жақтады. Бұл атау алғаш рет Полибийдің (б.з.д. II ғасыр) еңбектерінде Карфаген батысынан, бүкіл Алжирдің солтүстігін, Мулуша (Muluya) өзеніне дейінгі аймақ пен халықты көрсету үшін қолданылған (Оран қаласынан шамамен 160 километр қашықтықта). Нумидиялықтар екі ірі тайпалық топтан тұрған: шығыс Нумидиядағы массилийлер және батыстағы масаесилдер. Екінші Пуникалық соғыстың бастапқы кезеңінде шығыс массилийлері, патшасы Гала басқаруымен, Карфагенмен одақтас болды, ал батыс масаесилдері, патшасы Сифакс басқаруымен, Риммен одақтас болды. Сифакс басқарған масаесил патшалығы Молуя өзенінен Уэд-Руммельге дейін созылған. Алайда, б.з.д. 206 жылы шығыс массилийлерінің жаңа патшасы Масинисса Риммен одақтасып, масаесилдердің Сифаксы Карфаген жағына бұрылды. Соғыс аяқталғаннан кейін жеңімпаз римдіктер Нумидияның барлық жерін массилийлердің Масиниссасына берді. Масинисса Атлас тауынан оңтүстікке қарай Гаэтулилерге дейін жеткен, ал Феззан оның иелігінің бір бөлігі болған. 179 жылы Масинисса Делос тұрғындарынан алтын тәж алды, оларға астықпен толы кеме сыйлаған болатын. Масиниссаның мүсіні Делоста оның құрметіне орнатылды, сондай-ақ Родос азаматы Масиниссаға арналған жазуды жасады. Оның ұлдары да Делос аралында өздерінің мүсіндерін орнатты, ал Битиния патшасы Никомед Масиниссаға мүсін бағыштады. Ұзақ өмір сүрген Масиниссаның шамамен б.з.д. 148 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнына ұлы Миципса келді. Миципса 118 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның екі ұлы, Иемпсал I және Адхербал, сондай-ақ Масиниссаның заңды емес немересі Югурта бірлесіп биледі, ол нумидиялықтардың арасында өте танымал болған. Миципсаның қайтысынан кейін Иемпсал мен Югурта бірден қарым-қатынастарын үзді. Югурта Иемпсалды өлтірді, бұл Адхербалмен ашық соғысқа әкелді. Финикиялық саудагерлер Солтүстік Африка жағалауына шамамен б.з.д. 900 жылы келді және 800 жылы Карфагенді (қазіргі Тунис) құрды. Классикалық дәуірде бербер өркениеті ауыл шаруашылығы, өндіріс, сауда және саяси ұйымдасқандық деңгейге жеткен, ол бірнеше мемлекеттерді қолдады. Карфаген мен ішкі аймақтағы берберлер арасындағы сауда байланыстары күшейді, бірақ аумақтық кеңею кейбір берберлерді құлдыққа немесе әскери қызметке алуға, ал басқалардан салық алуға әкелді. Карфаген мемлекетінің құлдырауы Пун соғыстарында римдіктерге жеңілуіне байланысты болды, ал 146 жылы Карфаген қаласы қиратылды. Карфагендік билік әлсіреген сайын, бербер басшыларының ықпалы артты. Б.з.д. II ғасырда бірнеше ірі, бірақ нашар басқарылатын бербер патшалықтары пайда болды. Осыдан кейін Масинисса патша Нумидияны өз билігімен біріктіре алды.

The Greek historians referred to these peoples as "Νομάδες" (i. e. Nomads), which by Latin interpretation became "Numidae" (but cf. also the correct use of Nomades). Historian Gabriel Camps, however, disputes this claim, favoring instead an African origin for the term. The name appears first in Polybius (second century BC) to indicate the peoples and territory west of Carthage including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha (Muluya), about 160 kilometres (100 mi) west of Oran. The Numidians were composed of two great tribal groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under their king Gala, were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under king Syphax, were allied with Rome. The Kingdom of Masaesyli under Syphax extended from the Moulouya river to Oued Rhumel. However, in 206 BC, the new king of the eastern Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax of the Masaesyli switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa of the Massylii. Massinissa had also penetrated as far south beyond the Atlas to the Gaetuli and Fezzan was part of his domain. In 179 B. C. Masinissa had received a golden crown from the inhabitants of Delos as he had offered them a shipload of grain. A statue of Masinissa was set up in Delos in honour of him as well as an inscription dedicated to him in Delos by a native from Rhodes. His sons too had statues of them erected on the island of Delos and the King of Bithynia, Nicomedes, had also dedicated a statue to Masinissa. After the death of the long lived Masinissa around 148 BC, he was succeeded by his son Micipsa. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons Hiempsal I and Adherbal and Masinissa's illegitimate grandson, Jugurtha, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarrelled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. Phoenician traders arrived on the North African coast around 900 BC and established Carthage (in present day Tunisia) around 800 BC. During the classical period, Berber civilization was already at a stage in which agriculture, manufacturing, trade, and political organization supported several states. Trade links between Carthage and the Berbers in the interior grew, but territorial expansion also resulted in the enslavement or military recruitment of some Berbers and in the extraction of tribute from others. The Carthaginian state declined because of successive defeats by the Romans in the Punic Wars, and in 146 BC, the city of Carthage was destroyed. As Carthaginian power waned, the influence of Berber leaders in the hinterland grew. By the 2nd century BC, several large but loosely administered Berber kingdoms had emerged. After that, king Masinissa managed to unify Numidia under his rule.

Рим империясы

Христиан діні 2-ші ғасырда келді. 4-ші ғасырдың соңына қарай, қоныстанған аймақтар христиандыққа көшті, ал кейбір бербер тайпалары жаппай дінге өтті. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Алжир вандалдар патшалығының билігіне қарады. Кейін Шығыс Рим империясы (сонымен қатар Византия империясы деп те аталады) Алжирді вандалдардан жаулап алып, оны Африка префектурасының құрамына, содан кейін Африка экзархатына қосты.

Ортағасырлық мұсылмандық Алжир

8 ғасырдан бастап Мұса бин Нусейр бастаған Солтүстік Африканы Умайялар басып алғаннан кейін араб отарлауы басталды. 11 ғасырда Арабия түбегінен көшіп келгендер шығыс тайпаларының әдет-ғұрыптарын әкелді. Ислам мен араб тілінің енгізілуі Солтүстік Африкаға терең әсер етті. Жаңа дін мен тіл әлеуметтік және экономикалық қатынастарда өзгерістер жасады, мәдениетке сіңіп, ассимиляция арқылы араб әлемімен байланыс орнатты. 642 және 669 жылдар аралығында Магрибке жасалған екінші араб әскери экспедициялары исламның таралуына себеп болды. Умайялар (661 жылдан 750 жылға дейін Дамаскта орналасқан мұсылман әулеті) Жерорта теңізін бақылаудың стратегиялық қажеттілігі Солтүстік Африка майданында біріккен әскери күш-жігерді талап ететінін мойындады. 711 жылға қарай, исламды қабылдаған берберлердің көмегімен Умайя әскерлері Солтүстік Африканың барлық аймағын жаулап алды. 750 жылы Аббасидтер Умайялардың орнын басып, халифалықты Бағдатқа көшірді. Аббасидтер кезінде бербер хариджиттері, Суфри Бану Ифран Умайялар мен Аббасидтерге қарсы болды. Соңынан Рустумидтер (761–909) Алжирдің оңтүстік-батысындағы Тахирттен Орталық Мағрибтің көп бөлігін биледі. Имамдар адалдығымен, құлшынысымен және әділдігімен танымал болды, ал Тахирт соты ғылымды қолдауымен белгілі болды. Алайда, Рустумид имамдары сенімді тұрақты әскер ұйымдастыра алмады, бұл Фатимид әулетінің шабуылынан Тахирттің құлауына жол ашты. Фатимидтер Алжирдің көп бөлігін Зиридтер мен Хаммадидтерге (972–1148) қалдырды – бұл бербер әулеті Алжирде алғаш рет маңызды жергілікті билікті орнатты, бірақ Бану Ифранмен (Тлемсен мемлекеті) және Маграуамен (942–1068) соғыс жүргізуді тоқтатпады. Бұл кезең үздірілмейтін қақтығыстармен, саяси тұрақсыздықпен және экономикалық құлдыраумен сипатталды. 11 ғасырдың бірінші жартысынан бастап Мысырдан араб бедуиндерінің кең ауқымды шабуылынан кейін араб тілінің қолданылуы ауылдық жерлерге тарады, ал отырықшы берберлер біртіндеп арабтандырылды. Алморавидтер ("діни усату жасағандар") қозғалысы 11 ғасырдың басында Марокконың оңтүстігіндегі Санхаджа берберлері арасында қалыптасты. Қозғалыстың бастапқы себебі діни болды – тайпа басшысының ізбасарларына моральдық тәртіп пен ислам принциптерін қатаң сақтауды таңу әрекеті. Бірақ 1054 жылдан кейін Алморавидтер әскери жаулап алуларға көшті. 1106 жылға қарай Алморавидтер Магрибті Алжир мен Мароккоға дейін, Испанияны Эбро өзеніне дейін жаулап алды. Алморавидтер сияқты, Алмохадтар ("бірлікке ұмтылушылар") исламдық реформадан шабыт алды. Алмохадтар 1146 жылға қарай Марокконы басып алды, 1151 жыл шамасында Алжирді жаулап алды, ал 1160 жылға қарай Орталық Мағрибті жаулап алуды аяқтады. Алмохад билігінің гүлденген кезеңі 1163–1199 жылдар аралығында болды. Алғаш рет Мағриб жергілікті билік астында бірікті, бірақ Испаниядағы үздірілмейтін соғыстар Алмохадтардың ресурстарын сарқып, Мағрибте олардың жағдайы фракциялық тартыстар мен тайпалық соғыстың жаңаруынан нашарлады. Орталық Мағрибте Абдалвадидтер Алжирдегі Тлемсен мемлекетін басқарған әулет құрды. 300 жылдан астам уақыт бойы, 16 ғасырда аймақ Осман империясының билігіне өткенге дейін, Заянидтер Орталық Мағрибте әлсіз ұстанымын сақтап келді. Көптеген жағалау қалалары өздерінің тәуелсіздігін сауда олигархиясы, айналасындағы ауылдық жерлерден келген тайпа басшылары немесе порттарынан жұмыс істейтін каперлер басқаратын муниципалдық республикалар ретінде бекітті. Дегенмен, "Мағрибтің маржаны" аталған Тлемсен сауда орталығы ретінде гүлденді.

From the 8th century Umayyad conquest of North Africa led by Musa bin Nusayr, Arab colonization started. The 11th century invasion of migrants from the Arabian peninsula brought oriental tribal customs. The introduction of Islam and Arabic had a profound impact on North Africa. The new religion and language introduced changes in social and economic relations, and established links with the Arab world through acculturation and assimilation. The second Arab military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. The Umayyads (a Muslim dynasty based in Damascus from 661 to 750) recognised that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. By 711 Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. In 750 the Abbasids succeeded the Umayyads as Muslim rulers and moved the caliphate to Baghdad. Under the Abbasids, Berber Kharijites Sufri Banu Ifran were opposed to Umayyad and Abbasids. After, the Rustumids (761–909) actually ruled most of the central Maghrib from Tahirt, southwest of Algiers. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice, and the court of Tahirt was noted for its support of scholarship. The Rustumid imams failed, however, to organise a reliable standing army, which opened the way for Tahirt's demise under the assault of the Fatimid dynasty. The Fatimids left the rule of most of Algeria to the Zirids and Hammadid (972–1148), a Berber dynasty that centered significant local power in Algeria for the first time, but who were still at war with Banu Ifran (kingdom of Tlemcen) and Maghraoua (942 1068). This period was marked by constant conflict, political instability, and economic decline. Following a large incursion of Arab Bedouin from Egypt beginning in the first half of the 11th century, the use of Arabic spread to the countryside, and sedentary Berbers were gradually Arabised. The Almoravid ("those who have made a religious retreat") movement developed early in the 11th century among the Sanhaja Berbers of southern Morocco. The movement's initial impetus was religious, an attempt by a tribal leader to impose moral discipline and strict adherence to Islamic principles on followers. But the Almoravid movement shifted to engaging in military conquest after 1054. By 1106, the Almoravids had conquered the Maghreb as far east as Algiers and Morocco, and Spain up to the Ebro River. Like the Almoravids, the Almohads ("unitarians") found their inspiration in Islamic reform. The Almohads took control of Morocco by 1146, captured Algiers around 1151, and by 1160 had completed the conquest of the central Maghrib. The zenith of Almohad power occurred between 1163 and 1199. For the first time, the Maghrib was united under a local regime, but the continuing wars in Spain overtaxed the resources of the Almohads, and in the Maghrib their position was compromised by factional strife and a renewal of tribal warfare. In the central Maghrib, the Abdalwadid founded a dynasty that ruled the Kingdom of Tlemcen in Algeria. For more than 300 years, until the region came under Ottoman suzerainty in the 16th century, the Zayanids kept a tenuous hold in the central Maghrib. Many coastal cities asserted their autonomy as municipal republics governed by merchant oligarchies, tribal chieftains from the surrounding countryside, or the privateers who operated out of their ports. Nonetheless, Tlemcen, the "pearl of the Maghrib," prospered as a commercial center.

Бербер әулеттері

Орта ғасыр тарихшыларының мәліметінше, берберлер екі тармаққа бөлінген, екеуі де ата-бабалары Мазигке саяды. Ботр және Барнес деп аталатын бұл екі тармақ тайпаларға бөлінді, ал Магреб аймағының әрқайсысы бірнеше тайпадан тұрады. Ірі бербер тайпалары немесе халықтары: Санхаджа, Хуара, Зената, Масмуда, Кутама, Аварба, Баргхавата және т.б. Әр тайпа кіші тайпаларға бөлінеді. Осы тайпалардың барлығы тәуелсіз және аумақтық шешімдер қабылдады. Орта ғасырларда берберлердің бірнеше әулеттері пайда болды: Солтүстік және Батыс Африкада, Испанияда (Аль-Андалус), Сицилияда, Египетте, сондай-ақ Сахараның оңтүстік бөлігінде, қазіргі Мали, Нигер және Сенегалда. Орта ғасыр тарихшысы Ибн Халдун бербер әулеттерін былай сипаттады: Зирид, Бану Ифран, Маграва, Альморавид, Хаммадид, Альмохад халифаты, Маринид, Зайянид, Ваттасид, Мекнес, Хафсид әулеті, Фатимидтер. Маграва конфедерациясы – орталық Магребтегі басым халық, олар Зената (Гаэтули) тайпасынан шыққан. Көшпелі де, отырықшы да болған Магравалар, Маграва басшыларының немесе Зенатаның билігінде өмір сүрді. Алжир ежелден бері Магравалардың жері болып келген. Маграва атауы грек тіліне тарихшылар аударған. Маграваның ірі мемлекеті Алжир, Чершель, Тенес, Хлеф, Милиана және Медея арасында орналасқан. Магравалар Аурес аймағында үстемдік орнатты. Ибн Халдунның мәліметінше, Хлеф және оның төңірегі Магравалармен мекенделген. Магравалар Дахра аймағында қоныстанды және өз билігін Милианадан тыс, Тлемсенге жақын Тафна өзеніне дейін кеңейтті, тіпті Малиде де олардың іздері кездеседі. Магравалар 7 ғасырда исламды қабылдаған алғашқы бербер тайпаларының бірі болды. Олар 683 жылы Уқба ибн Нафидің Атлантикаға жасаған жорығына қолдау көрсетті. 8 ғасырдан бастап сүннит исламынан қол үзген Магравалар харижиттерге қосылып, алдымен Идрисидтермен, ал 10 ғасырдан бастап Аль-Андалустағы Кордова Омейядтарымен одақтасты. Осының салдарынан олар Марокко мен Алжирдегі Омейяд-Фатимид қақтығысына тартылды. 924 жылы Фатимидтердің одақтастарына қарсы жеңіске жеткенімен, олар көп ұзамай олармен қайтадан одақтасты. Кордова жағына қайтқанда, Зиридтер Марокконың көп бөлігін қысқа мерзімге бақылауға алды және 980 жылы Микнаса тайпасын Сиджилмасадан қуғынға шығарды. Зири ибн Атия қазіргі Марокконың солтүстігін басып алып, 987 жылы Фезде үстемдікке жетті.

According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, both going back to their ancestors Mazigh. The two branches, called Botr and Barnès were divided into tribes, and each Maghreb region is made up of several tribes. The large Berber tribes or peoples are Sanhaja, Houara, Zenata, Masmuda, Kutama, Awarba, Barghawata etc. Each tribe is divided into sub tribes. All these tribes had independent and territorial decisions. Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages: In North and West Africa, in Spain (al Andalus), Sicily, Egypt, as well as in the southern part of the Sahara, in modern day Mali, Niger, and Senegal. The medieval historian Ibn Khaldun described the follying Berber dynasties: Zirid, Banu Ifran, Maghrawa, Almoravid, Hammadid, Almohad Caliphate, Marinid, Zayyanid, Wattasid, Meknes, Hafsid dynasty, Fatimids. The confederation of Maghrawa were the majority people of the central Maghreb among the Zenata (Gaetuli). Both nomadic and sedentary, the Maghrawa lived under the command of Maghrawa chiefs or Zenata. Algiers has been the territory of the Maghrawa since ancient times. The name Maghrawa was transcribed into Greek by historians. The great kingdom of the Maghrawa was located between Algiers, Cherchell, Ténès, Chlef, Miliana and Médéa. The Maghrawa imposed their domination in the Aurès.[when?] Chlef and its surroundings were populated by the Maghrawa according to Ibn Khaldun. The Maghrawa settled and extended their domination throughout the Dahra and beyond Miliana to the Tafna wadi near Tlemcen,[when?] and were found as far away as Mali. [citation needed]

The Maghrawa were one of the first Berber tribes to submit to Islam in the 7th century. They supported Uqba ibn Nafi in his campaign to the Atlantic in 683. They defected from Sunni Islam and became Kharijite Muslims from the 8th century, and allied first with the Idrisids, and, from the 10th century on, with the Umayyads of Córdoba in Al Andalus. As a result, they were caught up in the Umayyad Fatimid conflict in Morocco and Algeria. Although they won a victory over the allies of the Fatimids in 924, they soon allied with them. When they switched back to the side of Córdoba, the Zirids briefly took control over most of Morocco, and in 980 were able to drive the Miknasa out of Sijilmasa as well. Ziri ibn Atiyya conquered as much as he could of what is now northern Morocco and was able to achieve supremacy in Fez by 987.

Зирид әулеті

Зиридтер әулеті (الزيريون), Бану Зири (بنو زيري), немесе Зирид мемлекеті (الدولة الزيرية) – қазіргі Алжирден шыққан Санхаджа бербер әулеті, 972 жылдан 1014 жылға дейін Орталық Мағрибті, ал 972 жылдан 1148 жылға дейін Ифрикияны (Шығыс Мағрибті) биледі. Фатимидтер халифалығының әскери жетекшісі және әулеттің негізін қалаушы Зири ибн Манадтың ұрпақтары Зиридтер Фатимидтер атынан билік жүргізген әмірлер болды. Зиридтер 11 ғасырдың ортасында Фатимидтермен ресми түрде байланысты үзгенге дейін әскери жорықтар арқылы Ифрикияда автономиясын біртіндеп нығайтты. Зирид әмірлерінің билігі Солтүстік Африка тарихында саяси билікті Альморавидтер, Альмохад халифаты, Зайянидтер, Маринидтер сұлтандығы және Хафсидтер сияқты бербер әулеттерінің қолына өткізген кезеңге жол ашты. Булуггин ибн Зири билік еткен кезде Зиридтер батысқа қарай билігін кеңейтіп, 980 жылдан кейін Фесті және қазіргі Марокконың көп бөлігін қысқа мерзімге басып алды, бірақ жергілікті Зената берберлерінің қарсылығына тап болды, олар Кордова халифатына адал болды. Шығысқа қарай Зиридтердің билігі 978 жылдан кейін Триполитанияға және Аждабияға (қазіргі Ливия) дейін созылды. Әулеттің бір мүшесі, Зави ибн Зири, көтеріліс жасап, әл-Андалусқа қашып, 1013 жылы Кордова халифаты құлағаннан кейін Гранада тайфасын құрды. Ал Зиридтердің өзі "Бадицидтер" деп аталды және 1048 мен 1148 жылдар аралығында тек Ифрикияны биледі. Олар 1057 жылға дейін Каируанда орналасқан, содан кейін астананы жағалаудағы Махдияға көшірді. Ифрикиядағы Зиридтер 11 ғасырда Сицилия ісіне де араласты, өйткені Фатимидтер атынан аралды басқарған Калбидтер әулеті тәртіпсіздікке түсті. Гранадалық Зиридтер 1090 жылы Альморавидтерге бас иді, бірақ Бадицидтер мен Хаммадидтер осы кезеңде тәуелсіздіктерін сақтап қалды. 1041 және 1051 жылдар аралығында Зирид билеушісі әл-Муизз ибн Бадис Фатимид халифаларынан бас тартып, сүнни мұсылман Аббасид халифатын мойындады. Жауап ретінде Фатимидтер Бану Хилал тайпасын Мағрибке қоныстандыруға ықпал етті, бұл Ифрикиядағы Зирид билігіне ауыр соққы болды. 12 ғасырда Хилалиялық шабуылдар Сицилияның Нормандықтарының шабуылдарымен бірігіп, Зирид билігін одан әрі әлсіретті. Соңғы Зирид билеушісі әл-Хасан 1148 жылы Махдияны Нормандықтарға тапсырып, Зиридтердің тәуелсіз билігін аяқтады. Алмохад халифаты 1160 жылға қарай Орталық Мағриб пен Ифрикияны жаулап алды, Хаммадид әулетінің соңына сызық тартып, ақыры бүкіл Мағрибті біріктірді.

The Zirid dynasty (الزيريون), Banu Ziri (بنو زيري), or the Zirid state (الدولة الزيرية) was a Sanhaja Berber dynasty from modern day Algeria which ruled the central Maghreb from 972 to 1014 and Ifriqiya (eastern Maghreb) from 972 to 1148. Descendants of Ziri ibn Manad, a military leader of the Fatimid Caliphate and the eponymous founder of the dynasty, the Zirids were emirs who ruled in the name of the Fatimids. The Zirids gradually established their autonomy in Ifriqiya through military conquest until officially breaking with the Fatimids in the mid 11th century. The rule of the Zirid emirs opened the way to a period in North African history where political power was held by Berber dynasties such as the Almoravid dynasty, Almohad Caliphate, Zayyanid dynasty, Marinid Sultanate and Hafsid dynasty. Under Buluggin ibn Ziri the Zirids extended their control westwards and briefly occupied Fez and much of present day Morocco after 980, but encountered resistance from the local Zenata Berbers who gave their allegiance to the Caliphate of Cordoba. To the east, Zirid control was extended over Tripolitania after 978 and as far as Ajdabiya (in present day Libya). One member of the dynastic family, Zawi ibn Ziri, revolted and fled to al Andalus, eventually founding the Taifa of Granada in 1013, after the collapse of the Caliphate of Cordoba. The Zirids proper were then designated as Badicides and occupied only Ifriqiya between 1048 and 1148. They were based in Kairouan until 1057, when they moved the capital to Mahdia on the coast. The Zirids of Ifriqiya also intervened in Sicily during the 11th century, as the Kalbids, the dynasty who governed the island on behalf of the Fatimids, fell into disorder. The Zirids of Granada surrendered to the Almoravids in 1090, but the Badicides and the Hammadids remained independent during this time. Sometime between 1041 and 1051 the Zirid ruler al Mu'izz ibn Badis renounced the Fatimid Caliphs and recognized the Sunni Muslim Abbasid Caliphate. In retaliation, the Fatimids instigated the migration of the Banu Hilal tribe to the Maghreb, dealing a serious blow to Zirid power in Ifriqiya. In the 12th century, the Hilalian invasions combined with the attacks of the Normans of Sicily along the coast further weakened Zirid power. The last Zirid ruler, al Hasan, surrendered Mahdia to the Normans in 1148, thus ending independent Zirid rule. The Almohad Caliphate conquered the central Maghreb and Ifriqiya by 1160, ending the Hammadid dynasty in turn and finally unifying the whole of the Maghreb.

Шығу тегі және құрылуы

Зиридтер – қазіргі Алжир аймағынан шыққан, көшпеуші Талката тайпасынан тараған Санхаджа берберлері еді. 10 ғасырда бұл тайпа Фатимид халифатының вассалдары ретінде қызмет етті, ол сүнни Аббасид халифаларының билігіне қарсы тұрған исмаили шиит мемлекеті болды. Зирид әулетінің негізін қалаушы Зири ибн Манад (935–971 жылдары билеген) Фатимидтердің тапсыруымен Орталық Мағрибтің (шамамен бүгінгі Алжирдің солтүстік-шығысы) губернаторы болып тағайындалды, ол Фатимид халифатының батыс шебін қорғады. Фатимидтердің қолдауымен Зири 936 жылы Алжирдің оңтүстік-шығысындағы 'Аширде өзінің астанасы мен сарайын салды. 945 жылы Әбу Язидтің харижит көтерілісі кезінде ол өзінің бағалы одақтасы екенін көрсетті, Фатимид астанасы Махдияны Әбу Язидтің қоршауынан босатуға көмектесті. Осы құнды қызметтен кейін, ол 947 жыл шамасында 'Аширді жаңа сараймен кеңейтті. Бұл жетістіктен соң Зириге Фатимидтердің тапсыруымен Тахартты басқару құқығы берілді. 971 жылы Заната тайпасына қарсы шайқаста қаза тапты. 972 жылы Фатимидтер астанасын Мысырға көшірген кезде Зиридің ұлы Булуггин ибн Зири (971–984 жылдары билеген) Ифрикияның вице-патшасы болып тағайындалды. Ол көп ұзамай батысқа жаңа жорық ұйымдастырып, 980 жылға қарай Фезді және Марокконың көп бөлігін бағындырды, бұл аймақтарды 973 жылы Кордованың Омейядтары қайтарып алған еді. Сонымен қатар, ол Баргхавата аймағына сәтті жорық жасап, Ифрикияға көптеген құлдарды әкелді. 978 жылы Фатимидтер Булуггинге Триполитанияны (қазіргі Ливия) билеу құқығын берді, оған Триполиде өз губернаторын тағайындауға рұқсат берді. 984 жылы Булуггин Сиджилмасада аурудан қайтыс болды, ал оның мұрагері 985 жылы Мароккодан бас тартуға шешім қабылдады.

Булуггиннің мұрагерлері және алғашқы дивизиялар

Булугин қайтыс болғаннан кейін Зирид мемлекетінің билігі оның ұлы Әл-Мансур ибн Булугинге (984–996 жылдары билеген) өтті және оның ұрпақтары арқылы жалғасты. Алайда, бұл Зири ибн Манадтың басқа ұлдарын биліктен шеттетті. 999 жылы осы ағалардың көпшілігі Аширде Булуггиннің немересі Бадис ибн әл-Мансурға (996–1016 жылдары билеген) қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бұл Зиридтердің бірлігін бұзған алғашқы оқиға болды. Көтерілісшілер Бадис інісі Хаммад ибн Булуггинмен шайқаста жеңіліп, көптеген ағалары қаза тапты. Соңғы беделді ағасы Зәуи ибн Зири қалған көтерілісшілерді батысқа қарай бастап, Кордоба Омейяд халифаларының қызығында, Фатимидтер мен Зиридтердің бұрынғы жауы әл-Андалуста жаңа мүмкіндік іздеді. Ол және оның ізбасарлары 1013 жылы әл-Андалуста тәуелсіз Гранада тайпасын құрды. 1001 жылдан кейін Триполитания Фулфул ибн Саид ибн Хазрун басшылығымен бөлініп шықты, ол Маграва көшбасшысы болды және 1147 жылға дейін сақталған Бану Хазрун әулетін құрды. Фулфул Бадис ибн әл-Мансурға қарсы ұзақ соғыс жүргізіп, Фатимидтерден және тіпті Кордоба Омейядтарынан да сыртқы көмек сұрады, бірақ 1009 жылы оның қайтысынан кейін Зиридтер Триполиді біраз уақытқа қайтарып алды. Алайда, аймақ Бану Хазрунның бақылауында қалып, практикалық автономия мен толық тәуелсіздік арасында ауытқып, көбінесе Фатимидтер мен Зиридтерді бір-біріне қарсы ойнады. Зиридтер ақыры 1022 жылы Триполиден бас айырды. Бадис 997 жылы Хаммад ибн Булуггинді Аширдің және батыс Зирид аймақтарының әкімі етіп тағайындады. Ол Хаммадқа үлкен дербестік берді, оған Занатаға қарсы науқан жүргізуге және жаулап алған жаңа аумақтарды бақылауға мүмкіндік берді. Хаммад 1008 жылы өзінің бас қаласы – Калат Бани Хаммадты салды, ал 1015 жылы Бадисқа қарсы көтеріліп, өзін толық тәуелсіз деп жариялады, сонымен қатар Фатимидтердің орнына Аббасидтерді халифа ретінде мойындады. Бадис Хаммадтың астанасын қоршап алды және оны бағындыруға жақын болды, бірақ 1016 жылы, бұл орындалмастан бұрын қайтыс болды. Оның ұлы және мұрагері әл-Мұғиз ибн Бадис (1016–1062 жылдары билеген) 1017 жылы Хаммадты жеңіп, олардың арасында бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Хаммад Фатимидтерді халифа ретінде мойындауын жалғастырды, бірақ тәуелсіз болып қалды, содан кейін қазіргі Алжирдің көп бөлігін басқарған жаңа Хаммадид мемлекетін құрды.

After Buluggin's death, rule of the Zirid state passed to his son, Al Mansur ibn Buluggin (r. 984–996), and continued through his descendants. However, this alienated the other sons of Ziri ibn Manad who now found themselves excluded from power. In 999 many of these brothers launched a rebellion in 'Ashir against Badis ibn al Mansur (r. 996–1016), Buluggin's grandson, marking the first serious break in the unity of the Zirids. The rebels were defeated in battle by Hammad ibn Buluggin, Badis' uncle, and most of the brothers were killed. The only remaining brother of stature, Zawi ibn Ziri, led the remaining rebels westwards and sought new opportunity in al Andalus under the Umayyads Caliphs of Cordoba, the former enemies of the Fatimids and Zirids. He and his followers eventually founded an independent kingdom in al Andalus, the Taifa of Granada, in 1013. After 1001 Tripolitania broke away under the leadership of Fulful ibn Sa'id ibn Khazrun, a Maghrawa leader who founded the Banu Khazrun dynasty, which endured until 1147. Fulful fought a protracted war against Badis ibn al Mansur and sought outside help from the Fatimids and even from the Umayyads of Cordoba, but after his death in 1009 the Zirids were able to retake Tripoli for a time. The region nonetheless remained effectively under control of the Banu Khazrun, who fluctuated between practical autonomy and full independence, often playing the Fatimids and the Zirids against each other. The Zirids finally lost Tripoli to them in 1022. Badis appointed Hammad ibn Buluggin as governor of 'Ashir and the western Zirid territories in 997. He gave Hammad a great deal of autonomy, allowing him to campaign against the Zanata and control any new territories he conquered. Hammad constructed his own capital, the Qal'at Bani Hammad, in 1008, and in 1015 he rebelled against Badis and declared himself independent altogether, while also recognizing the Abbasids instead of the Fatimids as caliphs. Badis besieged Hammad's capital and nearly subdued him, but died in 1016 shortly before this could be accomplished. His son and successor, al Mu'izz ibn Badis (r. 1016–1062), defeated Hammad in 1017, which forced the negotiation of a peace agreement between them. Hammad resumed his recognition of the Fatimids as caliphs but remained independent, forging a new Hammadid state which controlled a large part of present day Algeria thereafter.

Ифрикиядағы апогей

Ифрикияның зиридтер дәуірі тарихындағы өркендеудің шарықат кезеңі саналады, онда ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, сауда және діни және зайырлы білім гүлденді, әсіресе олардың астанасы Қайрауанда (Кайруан). Әл-Мұизз ибн Бадис билігінің алғашқы жылдары (1016–1062) ерекше табысқа толы болды және Ифрикиядағы олардың билігінің шыңына жетті. Он бірінші ғасырда берберлердің тегі туралы мәселе маңызды болған кезде, әл-Мұизз әулеті зиридтердің насихатының бір бөлігі ретінде Химияр патшаларымен байланысы бар екенін көрсетуге тырысты, бұл мәртебелілік белгісі ретінде қарастырылды, және бұл тақырып сол кездегі сарай тарихшылары тарапынан қолдау тапты. Кейінгі зирид билеушілерінің аймаққа басшылық етуі шалаңдық болды, өйткені ауыл шаруашылығы экономикасы төмендеді, бұл ауылдық халық арасында қарақшылықтың өсуіне әкелді. Сицилияда Калбидтер Фатимидтердің атынан билік етуді жалғастырды, бірақ арал 11 ғасырда саяси тәртіпсіздікке ұшырады. Әл-Мұизз ибн Бадис византиялықтардың Калабрияны (Оңтүстік Италияда) мұсылмандардан қайтарып алған жауабы ретінде 400 кемеден тұратын флотты аралға жіберді, бірақ флот Пантеллерия жағалауындағы қатты дауылда жоғалып кетті. 1036 жылы аралдың мұсылман халқы әл-Мұиззден Калбид әмірі Ахмад ибн Юсуф әл-Ахалды құлатуға көмек сұрады, оның билігін кемшілік және әділетсіз деп санады. Дегенмен, зиридтер шешулі жеңіліске ұшырады және кері шегінуге мәжбүр болды, бұл Хилалия араб атты әскеріне Қайрауанға жол ашты. Соның салдарынан туған анархия бұрын гүлденген ауыл шаруашылығын қиратты, ал жағалау қалалары теңіз саудасы үшін арналар мен христиандық кемелерге қарсы пираттық базалар ретінде маңызға ие болды, сонымен қатар олар Зиридтердің соңғы бекінісі болды. Қабис (Габес) қаласында Зиридтердің губернаторы әл-Мұизз ибн Мұхаммед ибн Валмия 1062 жылға дейін адал болды, ол әл-Мұизз ибн Бадис өзінің екі бауырын Махдиядан қуғандықтан ашуланып, тәуелсіздігін жариялады және өзін Бану Хилалдың басшысы Мүнис ибн Яхьяның қорғауына алды. Сфакс (Сфакс) қаласын Зиридтердің губернаторы Мансур әл-Барғауати тәуелсіз деп жариялады, ол өлтірілді және оның орнына оның туысы Хамму ибн Малиль әл-Барғауати келді. Әл-Мұизз ибн Бадис орнына оның ұлы Тамим ибн әл-Мұизз (1062–1108) отырды, ол өзінің билігінің көп бөлігін аймақта зиридтердің билігін қалпына келтіруге жұмсады. 1063 жылы ол Сфакстың тәуелсіз билеушісінің Махдияға жасаған қоршауын тойтарды, сонымен қатар маңызды Сус (Сусс) портын басып алды. Осы уақытта Хаммадид билеушісі әл-Насыр ибн Аланнас (1062–1088) Ифрикия ісіне араласа бастады, оның егемендігі Сфакста, Тунисте және Қайрауанда мойындалды. Тамим Бану Хилал және Бану Сулайм тайпаларының бір бөлігімен коалиция құрды және 1065 жылы Сабиба шайқасында әл-Насырға ауыр жеңіліс таптырды. Зиридтер мен Хаммадидтер арасындағы соғыс 1077 жылға дейін жалғасты, содан кейін Тамим мен әл-Насырдың қызының некесімен келісімге қол жеткізілді. 1074 жылы Тамим Калабрияға әскери экспедиция жіберді, онда олар Италия жағалауларын қиратты, Никотераны тонады және оның көптеген тұрғындарын құлдарға айналдырды. Келесі жылы (1075) тағы бір зиридтік шабуыл Сицилиядағы Мазараның басып алынуына әкелді; алайда, зирид әмірі Сицилиядағы өз қатысуын қайта қарастырып, олар қысқа уақыт ұстаған жерлерден бас тартып, кері шегінуге шешім қабылдады. 1087 жылы зиридтердің астанасы Махдияны пизандықтар тонады. Эттингаузен, Грабар және Дженкинс Мадинаның айтуынша, Пиза грифіні тонау кезінде алынған олжаның бір бөлігі болуы мүмкін. 1083 жылы Махдияны Бану Хилалдың басшысы Малик ибн Алауи қоршап алды. Қаланы ала алмаған Малик Қайрауанға бет бұрып, оны басып алды, бірақ Тамим бүкіл әскерімен шығып, Бану Хилал әскерлерін жеңді, содан кейін ол Қайрауанды Зиридтердің бақылауына қайта алды. 1097 жылы Габесті, 1100 жылы Сфаксты басып алды. Алайда, Габес жақын арада Бану Хилалдың Рияхи тармағының бір отбасы Бану Джамидің басшылығымен өзін тәуелсіз деп жариялады. Хаммадид әулетінің алғашқы астанасы Қалаат Бени Хаммад болды. Ол 1007 жылы құрылған және қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. Бұл аймақты Бану Хилал тайпасы тонағанда, Хаммадидтер өз астанасын 1090 жылы Беджаяға көшірді.

The Zirid period of Ifriqiya is considered a high point in its history, with agriculture, industry, trade and learning, both religious and secular, all flourishing, especially in their capital, Qayrawan (Kairouan). The early reign of al Mu'izz ibn Badis (r. 1016–1062) was particularly prosperous and marked the height of their power in Ifriqiya. In the eleventh century, when the question of Berber origin became a concern, the dynasty of al Mu'izz started, as part of the Zirids' propaganda, to emphasize its supposed links to the Himyarite kings as a title to nobility, a theme that was taken the by court historians of the period. Management of the area by later Zirid rulers was neglectful as the agricultural economy declined, prompting an increase in banditry among the rural population. In Sicily the Kalbids continued to govern on behalf of the Fatimids but the island descended into political disarray during the 11th century,), al Mu'izz ibn Badis sent a fleet of 400 ships to the island in response to the Byzantines reconquering Calabria (in southern Italy) from the Muslims, but the fleet was lost in a powerful storm off the coast of Pantelleria. In 1036, the Muslim population of the island request aid from al Mu'izz to overthrow the Kalbid emir Ahmad ibn Yusuf al Akhal, whose rule they considered flawed and unjust. Nevertheless, the Zirids were decisively defeated and were forced to retreat, opening the road to Kairouan for the Hilalian Arab cavalry. The resulting anarchy devastated the previously flourishing agriculture, and the coastal towns assumed a new importance as conduits for maritime trade and bases for piracy against Christian shipping, as well as being the last holdout of the Zirids. In Qabis (Gabès), the Zirid governor, al Mu'izz ibn Muhammad ibn Walmiya remained loyal until 1062 when, outraged by the expulsion of his two brothers from Mahdia by al Mu'izz ibn Badis, he declared his independence and placed himself under the protection of Mu'nis ibn Yahya, a chief of Banu Hilal. Sfaqus (Sfax) was declared independent by the Zirid governor, Mansur al Barghawati, who was murdered and succeeded by his cousin Hammu ibn Malil al Barghawati. Al Mui'zz ibn Badis was succeeded by his son, Tamim ibn al Mu'izz (r. 1062 1108), who spent much of his reign attempting to restore Zirid power in the region. In 1063 he repelled a siege of Mahdia by the independent ruler of Sfax while also capturing the important port of Sus (Sousse). Meanwhile, the Hammadid ruler al Nasir ibn 'Alannas (r. 1062 1088) began to intervene in Ifriqiya around this time, having his sovereignty recognized in Sfax, Tunis, and Kairouan. Tamim organized a coalition with some of the Banu Hilal and Banu Sulaym tribes and succeeded in inflicting a heavy defeat on al Nasir at the Battle of Sabiba in 1065. The war between the Zirids and Hammadids continued until 1077, when a truce was negotiated, sealed by a marriage between Tamim and one of al Nasir's daughters. In 1074 Tamim sent a naval expedition to Calabria where they ravaged the Italian coasts, plundered Nicotera and enslaved many of its inhabitants. The next year (1075) another Zirid raid resulted in the capture of Mazara in Sicily; however, the Zirid emir rethought his involvement in Sicily and decided to withdraw, abandoning what they had briefly held. In 1087, the Zirid capital, Mahdia, was sacked by the Pisans. According to Ettinghausen, Grabar, and Jenkins Madina, the Pisa Griffin is believed to have been part of the spoils taken during the sack. In 1083 Mahdia was besieged by a chief of the Banu Hilal, Malik ibn 'Alawi. Unable to take the city, Malik instead turned to Kairouan and captured that city, but Tamim marched out with his entire army and defeated the Banu Hilal forces, at which point he also brought Kairouan back under Zirid control. He went on to capture Gabès in 1097 and Sfax in 1100. Gabès, however, soon declared itself independent again under the leadership of the Banu Jami', a family from the Riyahi branch of the Banu Hilal. The Hammadid dynasty's first capital was at Qalaat Beni Hammad. It was founded in 1007, and is now a UNESCO World Heritage Site. When the area was sacked by the Banu Hilal tribe, the Hammadids moved their capital to Béjaïa in 1090.

Шығу тегі

Алмохад қозғалысы Масмуда тайпасының мүшесі Ибн Тумарттан бастау алды, бұл Марокконың оңтүстігіндегі Атлас тауларының бербер тайпаларының конфедерациясы. Сол кезде Марокко, Батыс Алжир және Испания (аль-Андалус) Санхаджа бербер әулеті – Альморавидтердің билігі астында болды. Ибн Тумарт өмірінің алғашқы жылдары Испанияға барып білімін арттырды, кейін Бағдадқа барып, оны тереңдетті. Бағдадта Ибн Тумарт әл-Аш’аридің теологиялық мектебінде оқыды және әл-Газали ұстазының ықпалына түсті. Көп ұзамай ол әртүрлі ұстаздардың ілімдерін біріктіріп, өз жүйесін жасады. Ибн Тумарттың негізгі қағидасы қатаң тәухид (таухид) болды, ол Құдайдың қасиеттерінің тәуелсіз болуын Оның бірлігіне үйлеспейтін, сондықтан көпқұдайлық идеясы деп мойындады. Ибн Тумарт мұсылмандық ортодоксиядағы антропоморфизм деп санаған нәрсеге қарсы көтеріліс жасады. Оның ізбасарлары әл-Муваххидун ("Алмохадтар") деп аталды, яғни Алланың бірлігін растаушылар. 1117 жылы Мағрибке оралғаннан кейін Ибн Тумарт түрлі Ифрикия қалаларында уағыз айтып, агитация жасады, шарап дүкендеріне және басқа да салғырттық көріністеріне шабуыл жасады. Ол бұл кеңістіктің кеңдігіне Альморавидтер әулетін кінәлады, оларды қараңғылық пен құдайсыздыққа айыптап отырды. Сондай-ақ, ол олардың Малики заңгерлік мектебін қолдауына қарсы болды, ол өздерінің пікірлерінде Құран мен Сүннеттен тыс консенсусқа (ижма) және басқа да көздерге сүйенетін, Ибн Тумарттың жақтауындағы қатаң захиризмге қайырсыз болған. Оның әзіл-қалжыңдары мен қызу уағыздауынан абыржыған билік оны қаладан қалаға көшіріп әкетті. Бежаядан қуылғаннан кейін Ибн Тумарт қаланың шетіндегі Меллала қаласында лагерь құрды, онда ол өзінің алғашқы шәкірттерін қабылдады – әсіресе әл-Башир (оның бас стратегі болатын) және Абд әл-Мумин (Зенате бербері, кейін оның ізбасары болатын). 1120 жылы Ибн Тумарт өзінің аздаған ізбасарларымен Мароккоға жолға шықты, алдымен Фезде тоқтап, қаладағы Малики ғалымдарын қысқа уақытқа пікірталасқа тартты. Ол тіпті Фез көшелерінде Альморавид әмірі Әли ибн Юсуфтың әпкесіне шабуыл жасады, өйткені ол бербер әйелдерінің әдет-ғұрыптарына сәйкес, бетін жаппай жүрді. Фезден қуылғаннан кейін ол Маракешке барды, онда ол жергілікті мешітте Альморавид әмірін Әли ибн Юсуфты табысты іздестірді және әмір мен аймақтың жетекші ғалымдарын ілімдік пікірталасқа шақырды. Талқылаудан кейін ғалымдар Ибн Тумарттың пікірлері құдайды қорлайтын және қауіпті деп тұжырымдап, оны өлтіруге немесе түрмеге қамауға шақырды. Бірақ әмір оны қаладан шығарып тастауды жөн көрді. Ибн Тумарт өзінің туған ауылы Игилизде (нақты орны белгісіз) Сос аңғарында өзінің халқының арасына, Харгаға, бас сауғалады. Ол жақын маңдағы үңгірге барып, аскеттік өмір салтын ұстанды, ол тек пуритандық реформа бағдарламасын уағыздау үшін ғана шығып, көпшілікке жақындады. 1121 жылдың аяғында Рамазан айының соңында, ерекше әсерлі уағыздан кейін, Альморавидтерді дәлел арқылы реформаға көндіре алмағанын еске түсіріп, Ибн Тумарт өзін шынайы Махди ретінде, құдайдан басшылық алған судья және заң шығарушы ретінде таныды. Бұл іс жүзінде Альморавид мемлекетіне соғыс жариялау еді. Оның ізбасарларының бірі, Хинтатаның көрнекті әміршісі Омар Хинтатидің кеңесі бойынша Ибн Тумарт 1122 жылы үңгірінен кетіп, жоғарғы Атласқа көтеріліп, жоғарғы масмуда тайпалары арасында Альмохад қозғалысын ұйымдастырды. Ибн Тумарт өзінің Харга тайпасынан басқа Ганфиса, Гадмива, Хинтата, Хаскура және Хазражаның Альмохадтар ісіне қосылуын қамтамасыз етті. 1124 жылы Ибн Тумарт Тинмельдің рибатын биік Атластағы Нфис аңғарында тұрғызды, бұл Альмохад қозғалысының рухани орталығы және әскери штабы ретінде қызмет ететін, басып кіруге болмайтын бекіністі кешен. Алғашқы сегіз жыл бойы Альмохадтар билік құруы жоғарғы Атлас тауларының шыңдары мен шатқалдарында партизандық соғыспен шектелген. Олардың негізгі зияны Маракештің оңтүстігіндегі жолдар мен тау өткелдерін қауіпсіз емес (немесе мүлдем өту мүмкін емес) етіп, транссахаралық сауданың қақпасы болған барлық маңызды Сиджилмассаға жолды қауіпке ұшыратты. Альмохадтар қарсыластарын таудағы қорғанысы бар бекіністерінен шығарып тастау үшін, олармен бірге жеткілікті адам күшін жіберуге шамасы келмегендіктен, Альморавидтер оларды сол жерде ұстап қалу үшін бекіністер орнатуды шешті. Альмохад қозғалысының осындай ауыр жеңілістен кейін және харизматикалық Махдидің өлімінен кейін бірден құлап кетпеуі, оның мұрагері Абд әл-Муминнің шеберлігіне байланысты. Ибн Тумарттың өлімі үш жыл бойы құпия сақталды, бұл кезеңді Альмохад тарихшылары ғиба (жасырыну) деп сипаттады. Бұл кезең Абд әл-Муминге қозғалыстың саяси басшылығына өзінің орнын бекітуге уақыт берді. Оңтүстік Марокконың Масмудалары арасында шетелдік болғанына қарамастан, Абд әл-Мумин өзінің басты қарсыластарын жеңіп, күмәнде болған тайпаларды қайтадан біріктірді. 1132 жылы, Альмохадтардың әлі де тірі екенін әмірге еске салмақ үшін, Абд әл-Мумин Тасғимут бекінісіне баса көктеп, оны толығымен бұзып, оның үлкен қақпаларын Тинмельге апарып келді. Ибн Тумарттың өлімінен үш жыл өткен соң ол ресми түрде "Халиф" деп жарияланды. Масмудаларды бейтараптандыру үшін, оларға оның жат екенін ескере отырып, Абд әл-Мумин өзінің туған тайпасы Кумиядан (Ораниядан шыққан бербер тайпасы) қолдау алды, оны армияға және Альмохад билігіне кеңінен енгізді. Осылайша ол өзінің ұлын мұрагері етіп тағайындады және басқа балаларын Халифаттың провинцияларының губернаторлары етіп тағайындады. Кумиялар кейін Абд әл-Муминнің және оның ізбасарының жеке күзетшісі болды. Одан әрі, ол Масмуда шейхтарының ықпалын әлсірету үшін Мароккоға көшірілген үлкен Хилалия әулеттерінің өкілдері – арабтарға да сүйенді. Бұл әрекеттер болашақ Марокконың арабтануына ықпал етті.

The Almohad movement originated with Ibn Tumart, a member of the Masmuda, a Berber tribal confederation of the Atlas Mountains of southern Morocco. At the time, Morocco, western Algeria and Spain (al Andalus), were under the rule of the Almoravids, a Sanhaja Berber dynasty. Early in his life, Ibn Tumart went to Spain to pursue his studies, and thereafter to Baghdad to deepen them. In Baghdad, Ibn Tumart attached himself to the theological school of al Ash'ari, and came under the influence of the teacher al Ghazali. He soon developed his own system, combining the doctrines of various masters. Ibn Tumart's main principle was a strict unitarianism (tawhid), which denied the independent existence of the attributes of God as being incompatible with His unity, and therefore a polytheistic idea. Ibn Tumart represented a revolt against what he perceived as anthropomorphism in Muslim orthodoxy. His followers would become known as the al Muwaḥḥidūn ("Almohads"), meaning those who affirm the unity of God. After his return to the Maghreb c. 1117, Ibn Tumart spent some time in various Ifriqiyan cities, preaching and agitating, heading riotous attacks on wine shops and on other manifestations of laxity. He laid the blame for the latitude on the ruling dynasty of the Almoravids, whom he accused of obscurantism and impiety. He also opposed their sponsorship of the Maliki school of jurisprudence, which drew upon consensus (ijma) and other sources beyond the Qur'an and Sunnah in their reasoning, an anathema to the stricter Zahirism favored by Ibn Tumart. His antics and fiery preaching led fed up authorities to move him along from town to town. After being expelled from Bejaia, Ibn Tumart set up camp in Mellala, in the outskirts of the city, where he received his first disciples – notably, al Bashir (who would become his chief strategist) and Abd al Mu'min (a Zenata Berber, who would later become his successor). In 1120, Ibn Tumart and his small band of followers proceeded to Morocco, stopping first in Fez, where he briefly engaged the Maliki scholars of the city in debate. He even went so far as to assault the sister of the Almoravid emir ʿAli ibn Yusuf, in the streets of Fez, because she was going about unveiled, after the manner of Berber women. After being expelled from Fez, he went to Marrakesh, where he successfully tracked down the Almoravid emir Ali ibn Yusuf at a local mosque, and challenged the emir, and the leading scholars of the area, to a doctrinal debate. After the debate, the scholars concluded that Ibn Tumart's views were blasphemous and the man dangerous, and urged him to be put to death or imprisoned. But the emir decided merely to expel him from the city. Ibn Tumart took refuge among his own people, the Hargha, in his home village of Igiliz (exact location uncertain), in the Sous valley. He retreated to a nearby cave, and lived out an ascetic lifestyle, coming out only to preach his program of puritan reform, attracting greater and greater crowds. At length, towards the end of Ramadan in late 1121, after a particularly moving sermon, reviewing his failure to persuade the Almoravids to reform by argument, Ibn Tumart 'revealed' himself as the true Mahdi, a divinely guided judge and lawgiver, and was recognized as such by his audience. This was effectively a declaration of war on the Almoravid state. On the advice of one of his followers, Omar Hintati, a prominent chieftain of the Hintata, Ibn Tumart abandoned his cave in 1122 and went up into the High Atlas, to organize the Almohad movement among the highland Masmuda tribes. Besides his own tribe, the Hargha, Ibn Tumart secured the adherence of the Ganfisa, the Gadmiwa, the Hintata, the Haskura, and the Hazraja to the Almohad cause. Around 1124, Ibn Tumart erected the ribat of Tinmel, in the valley of the Nfis in the High Atlas, an impregnable fortified complex, which would serve both as the spiritual center and military headquarters of the Almohad movement. For the first eight years, the Almohad rebellion was limited to a guerilla war along the peaks and ravines of the High Atlas. Their principal damage was in rendering insecure (or altogether impassable) the roads and mountain passes south of Marrakesh – threatening the route to all important Sijilmassa, the gateway of the trans Saharan trade. Unable to send enough manpower through the narrow passes to dislodge the Almohad rebels from their easily defended mountain strong points, the Almoravid authorities reconciled themselves to setting up strongholds to confine them there (most famously the fortress of Tasghîmût that protected the approach to Aghmat, which was conquered by the Almohads in 1132

Ибн Тумарт 1130 жылдың тамыз айында қайтыс болды. Альмохад қозғалысы осындай ауыр жеңілістен және харизматикалық Махдидің өлімінен кейін бірден құлап кетпегені, оның ізбасары Абд әл-Муминнің шеберлігіне байланысты болуы мүмкін. Ибн Тумарттың өлімі үш жыл бойы құпия сақталды, бұл кезең Альмохад тарихшылары ғиба немесе "жасырыну" деп сипаттады. Бұл кезең Абд әл-Муминге қозғалыстың саяси басшылығына өзінің орнын бекітуге уақыт берді. Масмудалар арасында шетелдік болғанына қарамастан, Абд әл-Мумин өзінің басты қарсыластарын жеңіп, күмәнде болған тайпаларды қайтадан біріктірді. 1132 жылы, әмірге Альмохадтардың әлі де тірі екенін еске салмақ үшін, Абд әл-Мумин Тасғимут бекінісіне баса көктеп, оны толығымен бұзып, оның үлкен қақпаларын Тинмельге апарып келді. Оның өлімінен үш жыл өткен соң ол ресми түрде "Халиф" деп жарияланды. Масмудаларды бейтараптандыру үшін, оларға оның жат екенін ескере отырып, Абд әл-Мумин өзінің туған тайпасы Кумиядан (Ораниядан шыққан бербер тайпасы) қолдау алды, оны армияға және Альмохад билігіне кеңінен енгізді. Осылайша ол өзінің ұлын мұрагері етіп тағайындады және басқа балаларын Халифаттың провинцияларының губернаторлары етіп тағайындады. Кумиялар кейін Абд әл-Муминнің және оның ізбасарының жеке күзетшісі болды. Одан әрі, ол Масмуда шейхтарының ықпалын әлсірету үшін Мароккоға көшірілген үлкен Хилалия әулеттерінің өкілдері – арабтарға да сүйенді. Бұл әрекеттер болашақ Марокконың арабтануына ықпал етті.

Аль-Андалус

Мұнан кейін Абд әл-Мүмин Махди ибн Түмәрттің қолбасшысы ретінде алға шықты. 1130 жылдан бастап 1163 жылы қайтыс болғанға дейін Абд әл-Му'мин Альморавидтерді жоқ етіп қана қоймай, билігін Солтүстік Африканың барлығына, тіпті Мысырға дейін жеткізіп, 1147 жылы Маракеш әмирі атанды. Ал-Андалус Африканың тағдырымен бірге бағытталды. 1146-1173 жылдар аралығында Альмохадтар Ибериядағы мавр княздықтарын Альморавидтерден біртіндеп тартып алды. Альмохадтар мұсылмандық Иберияның астанасын Кордовадан Севильяға көшірді. Олар онда үлкен мешіт салды; оның мұнарасы – Жиральда, 1184 жылы Якуб I таққа отырғандығын белгілеу үшін салынды. Альмохадтар қазіргі Севильяның Альказары орналасқан жерде Аль-Муварак сарайын тұрғызды. Альмохад әмірлері Альморавидтерге қарағанда ұзақ және даңқты өмір сүрді. Абд әл-Муминнің ізбасарлары – Әбу Якуб Юсуф (Юсуф I, 1163–1184 жылдары биледі) және Әбу Юсуф Якуб әл-Мансур (Якуб I, 1184–1199 жылдары биледі) екеуі де қабілетті адамдар еді. Бастапқыда олардың үкіметі көптеген еврейлер мен христиандарды Португалия, Кастилия және Арагонның дамып келе жатқан христиан мемлекеттеріне паналауға мәжбүр етті. Соңында олар Альморавидтерге қарағанда аз фанатик болды, ал Якуб әл-Мансур – жақсы араб тілінде жазатын және философ Аверройсты қорғаған білікті адам еді. 1190–1191 жылдары ол Оңтүстік Португалияда жорық жасап, 1189 жылы жоғалтқан жерлерін қайтарып алды. Ол Кастилияның Альфонсо VIII-ге қарсы Аларкос шайқасында (1195) жеңіске жеткендігі үшін «әл-Мансур» («Жеңімпаз») атағын алды. Алайда, Юсуф II тұсында Альмохадтар Иберия мен Солтүстік Африканың орталық бөлігіндегі дінге сенушілерін қолбасшылар арқылы басқарды, ал Мароккодан тыс жерлерін провинциялар ретінде қарастырды. Альмохад әмірлері Гибралтар бұғазын кесіп өткенде, христиандарға қарсы джихадты бастап, содан кейін Мароккоға оралып қайтар еді.

Ұйымдастыру жылдары

1212 жылы Альмохад халифасы Мұхаммед «аль-Насир» (1199–1214), әл-Мансурдың мұрагері, бастапқыда сәтті солтүстікке қарай жорық жасағаннан кейін, Кастилия, Арагон, Наварра және Португалияның төрт христиан патшалығының одағымен Лас-Навас-де-Толоса шайқасында жеңілді. Шайқас Альмохадтардың жорығын тоқтатты, бірақ христиан елдерінің ұйымдаспауынан олар дереу одан пайда көре алмады. 1213 жылы қайтыс болмас бұрын әл-Насир өзінің он жасар ұлын келесі халифа ретінде Юсуф II «әл-Мустансир» деп тағайындады. Альмохадтар жас халифаның билігі үшін тиімді регенттік кезеңін бастан өткерді, билікті үлкен отбасы мүшелері, сарай бюрократтары және жетекші дворяндардың олигархиясы жүзеге асырды. Альмохад министрлері христиан мемлекеттерімен бірнеше бітім шарты туралы келіссөздер жүргізді, олар келесі он бес жылға жуық сақталды (1217 жылы Португалия Корольдігіне Алькасер-ду-Салдың өткені ерекше жағдай болды). 1224 жылдың басында жас халифа мұрагерсіз қайтыс болды. Марракештегі вазир Усман ибн Джами бастаған сарай бюрократтары қарт әкесінің ағасы Абд әл-Вахид I «әл-Махлуды» жаңа Альмохад халифасы ретінде тез арада таңдады. Бірақ бұл шартты тағайындау отбасының басқа тармақтарын, әсіресе әл-Андалуста билік еткен марқұм әл-Насирдің бауырларын ашуландырды. Бұл мәселені бірден олардың бірі, сол кездегі Мурсия губернаторы, өзін халифа Абдалла әл-Адил деп жариялады. Ол ағаларының көмегімен тез арада әл-Андалусты басып алды. Оның басты кеңесшісі, көлеңкелі Әбу Зейд ибн Юджан, Марракештегі байланыстарын пайдаланып, Абд әл-Вахид I-ді құлатып, өлтіруді және әл-Жамии кланын қууды қамтамасыз етті. Бұл төңкеріс ақыры әл-Андалусты қиратқан тас ретінде сипатталды. Бұл Альмохадтардың алғашқы ішкі төңкерісі болды. Альмохад әулеті кез келген келіспеушіліктерге қарамастан, әрдайым тығыз байланыста болып, династиялық үстемдіктің артында адал болды. Халифа әл-Адилдің династиялық және конституциялық нормаларды бұзуы оның басқа Альмохад шейхтері арасындағы беделін түсірді. Одан бас тартқандардың бірі оның туысы Абдалла әл-Баяси («Баэзан»), Хаэннің Альмохад губернаторы, бірнеше ізбасарларын алып, Баэза төңірегіндегі төбелерге көшті. Ол бүлікшілер лагерін құрып, Кастилияның осы уақытқа дейін тыныш болған Фердинанд III-імен одақ құрды. Оның басымдығы Марракеште екенін сезінген және әл-Насирдің тағы бір ұлы Яхьяның артынан жиналған Альмохад шейхтеріне байланысты, әл-Адил бұл кішкентай топқа көп көңіл бөлмеді.

In 1212, the Almohad Caliph Muhammad 'al Nasir' (1199–1214), the successor of al Mansur, after an initially successful advance north, was defeated by an alliance of the four Christian kings of Castile, Aragón, Navarre, and Portugal, at the Battle of Las Navas de Tolosa in the Sierra Morena. The battle broke the Almohad advance, but the Christian powers remained too disorganized to profit from it immediately. Before his death in 1213, al Nasir appointed his young ten year old son as the next caliph Yusuf II "al Mustansir". The Almohads passed through a period of effective regency for the young caliph, with power exercised by an oligarchy of elder family members, palace bureaucrats and leading nobles. The Almohad ministers were careful to negotiate a series of truces with the Christian kingdoms, which remained more or less in place for next fifteen years (the loss of Alcácer do Sal to the Kingdom of Portugal in 1217 was an exception). In early 1224, the youthful caliph died in an accident, without any heirs. The palace bureaucrats in Marrakesh, led by the wazir Uthman ibn Jam'i, quickly engineered the election of his elderly grand uncle, Abd al Wahid I 'al Makhlu', as the new Almohad caliph. But the rapid appointment upset other branches of the family, notably the brothers of the late al Nasir, who governed in al Andalus. The challenge was immediately raised by one of them, then governor in Murcia, who declared himself Caliph Abdallah al Adil. With the help of his brothers, he quickly seized control of al Andalus. His chief advisor, the shadowy Abu Zayd ibn Yujjan, tapped into his contacts in Marrakesh, and secured the deposition and assassination of Abd al Wahid I, and the expulsion of the al Jami'i clan. This coup has been characterized as the pebble that finally broke al Andalus. It was the first internal coup among the Almohads. The Almohad clan, despite occasional disagreements, had always remained tightly knit and loyally behind dynastic precedence. Caliph al Adil's murderous breach of dynastic and constitutional propriety marred his acceptability to other Almohad sheikhs. One of the recusants was his cousin, Abd Allah al Bayyasi ("the Baezan"), the Almohad governor of Jaén, who took a handful of followers and decamped for the hills around Baeza. He set up a rebel camp and forged an alliance with the hitherto quiet Ferdinand III of Castile. Sensing his greater priority was Marrakesh, where recusant Almohad sheikhs had rallied behind Yahya, another son of al Nasir, al Adil paid little attention to this little band of misfits.

Зайянидтер әулеті

Тлемсен патшалығы немесе Тлемсен Зейянид патшалығы (الزيانيون) – қазіргі Алжирдің солтүстік-батысындағы бербер патшалығы. Оның аумағы Тлемсеннен Шелиф иіліміне және Алжирге дейін созылып, батысында Сиджилмаса және Мулуя өзеніне, оңтүстігінде Туатқа және шығысында Суммамға дейін жетті. Тлемсен патшалығы 1236 жылы Әлмохад халифатының құлдырауынан кейін құрылды, ал кейін 1554 жылы Осман билігіне қарады. Оны Зейянид әулетінің сұлтандары басқарды. Тлемсен патшалығының астанасы Тлемсен қаласы болды, ол Марокко мен Ифрикия арасындағы маңызды шығыс-батыс жолында орналасқан. Патшалық батыста Фезде орналасқан Маринидтермен және шығыста Тунисте орналасқан Хафсидтермен шектес болды. Тлемсен – Жерорта теңізі жағалауындағы Ораннан Батыс Суданға дейінгі солтүстік-оңтүстік сауда жолының торабы еді. Гүлденген сауда орталығы болғандықтан, ол қуатты көршілерін өзіне тартты. Әр түрлі уақытта патшалыққа батыстан Маринидтер, шығыстан Хафсидтер және солтүстіктен Арагондықтар шабуыл жасады. Көршілері арасындағы келеңсіздіктерден олар өз мүдделері үшін пайдаланды: Әбу Ташфин I (1318–1337 жылдары билеген) тұсында Зейянидтер Тунисті басып алды, ал 1423 жылы Әбу Малек билеген кезде Фесті қысқа мерзімге жаулап алды. Оңтүстікте Зейянидтер патшалығы Туат, Таментит және Драа аймағын қамтыды, оны Зейянидтердің шейхы Абдалла ибн Мослем әз-Зердали басқарды. Римдіктер Помария деп атаған Тлемсен қаласы теңіз деңгейінен 806 метр биіктікте, құнарлы және суы мол жерде орналасқан. Тлемсен Альморавидтер әулеті және олардың ізбасарлары – Әлмохад халифаты үшін маңызды орталық болды, олар 1161 жылы қаланың айналасына жаңа қабырға салуды бастады. Яхмурасен ибн Зайян (1235–83) Бāну ʿабд āl Wādтан, Әлмохадтар тұсында Тлемсеннің губернаторы болды. 1235 жылы ол ағасынан отбасы басшылығын мұра етті. 1235 жылы Әлмохад империясы ыдыраған кезде Яхмурасен тәуелсіздігін жариялады. Тлемсен қаласы үш мұрагер мемлекеттің бірінің астанасы болды және бірнеше ғасырлар бойы Зейянид сұлтандарымен билік етті. Оның туы – көк фонда жоғары қарай бағытталған ақ жарты ай болды. Патшалық Тал Атластың құнарсыз аймақтарын қамтыды. Оның халқының аз бөлігі – отырықшы шаруалар мен ауыл тұрғындары, ал көпшілігі – көшпелі малшылар еді. Яхмурасен бәсекелес бербер топтарын бақылауда ұстады, ал Маринид әулетінің сыртқы қатеріне тап болғанда Гранада әмірі және Кастилия королі Альфонсо X-пен одақ құрды. Ибн Халдунның айтуынша, "Ол 'Абд ла Вадид әулетінің ең батыл, ең қорқынышты және құрметті адамы болды. Ол халқының мүддесін қорғады, патшалықтың ықпалын сақтады және мемлекеттік басқаруды басқа біреу одан жақсы атқара алмады". 1248 жылы ол Оуджа шайқасында Әлмохад халифін жеңіп, оның қаза табуына себеп болды. 1264 жылы ол Сиджилмасаны жаулап алды, соның арқасында Сиджилмаса мен Тлемсен, Сахара саудасының ең маңызды екі торабы, бір билік астына бірікті. Сиджилмаса 11 жыл бойы оның бақылауында болды. Өлер алдында ол ұлы және мұрагері Усманға Маринид патшалығымен қорғаныста болуды, бірақ мүмкін болса Хафсидтер аумағына кеңейуді тапсырды.

The Kingdom of Tlemcen or Zayyanid Kingdom of Tlemcen (الزيانيون) was a Berber kingdom in what is now the northwest of Algeria. Its territory stretched from Tlemcen to the Chelif bend and Algiers, and at its zenith reached Sijilmasa and the Moulouya River in the west, Tuat to the south and the Soummam in the east. The Tlemcen Kingdom was established after the demise of the Almohad Caliphate in 1236, and later fell under Ottoman rule in 1554. It was ruled by sultans of the Zayyanid dynasty. The capital of the Tlemcen kingdom centred on Tlemcen, which lay on the primary east–west route between Morocco and Ifriqiya. The kingdom was situated between the realm of the Marinids the west, centred on Fez, and the Hafsids to the east, centred on Tunis. Tlemcen was a hub for the north–south trade route from Oran on the Mediterranean coast to the Western Sudan. As a prosperous trading centre, it attracted its more powerful neighbours. At different times the kingdom was invaded and occupied by the Marinids from the west, by the Hafsids from the east, and by Aragonese from the north. At other times, they were able to take advantage of turmoil among their neighbours: during the reign of Abu Tashfin I (r. 1318–1337) the Zayyanids occupied Tunis and in 1423, under the reign of Abu Malek, they briefly captured Fez. In the south the Zayyanid realm included Tuat, Tamentit and the Draa region which was governed by Abdallah Ibn Moslem ez Zerdali, a sheikh of the Zayyanids. The town of Tlemcen, called Pomaria by the Romans, is about 806m above sea level in fertile, well watered country. Tlemcen was an important centre under the Almoravid dynasty and its successors the Almohad Caliphate, who began a new wall around the town in 1161. Yaghmurasen ibn Zayyan (1235–83) of the Bānu ʿabd āl Wād was governor of Tlemcen under the Almohads. He inherited leadership of the family from his brother in 1235. When the Almohad empire began to fall apart, in 1235, Yaghmurasen declared his independence. The city of Tlemcen became the capital of one of three successor states, ruled for centuries by successive Ziyyanid sultans. Its flag was a white crescent pointing upwards on a blue field. The kingdom covered the less fertile regions of the Tell Atlas. Its people included a minority of settled farmers and villagers, and a majority of nomadic herders. Yaghmurasen was able to maintain control over the rival Berber groups, and when faced with the outside threat of the Marinid dynasty, he formed an alliance with the Emir of Granada and the King of Castile, Alfonso X. According to Ibn Khaldun, "he was the bravest, most dreaded and honourable man of the 'Abd la Wadid family. No one looked after the interest of his people, maintained the influence of the kingdom and managed the state administration better than he did." In 1248 he defeated the Almohad Caliph in the Battle of Oujda during which the Almohad Caliph was killed. In 1264 he managed to conquer Sijilmasa, therefore bringing Sijilmasa and Tlemcen, the two most important outlets for trans Saharan trade under one authority. Sijilmasa remained under his control for 11 years. Before his death he instructed his son and heir Uthman to remain on the defensive with the Marinid kingdom, but to expand into Hafsid territory if possible.

XIV ғасыр

Тарихының көп бөлігінде мемлекет қорғанысқа түсті, шығыс және батыстағы күшті мемлекеттерден қауіп көріп отырды. Оңтүстіктегі көшпелі арабтар да әлсіздік кезеңдерін пайдаланып, орталыққа шабуыл жасап, оңтүстіктегі жайылымдарды басып алды. Тлемцен қаласы бірнеше рет Маринидтер тарапынан шабуылға ұшырап, қоршауға алынды, ал оның үлкен бөлігі он төртінші ғасырда ондаған жылдар бойы олардың иелігінде болды. Маринид Әбу Якуб Юсуф ибн Наср 1299 жылдан 1307 жылға дейін Тлемценді қоршауға алды. Қоршау кезінде ол әл-Мансура деген жаңа қала салды, сауданың көп бөлігін осы қалаға бағыттап жіберді. Жаңа қала бекітілді, мешіті, моншалары және сарайлары болды. Әбу Якубтың біріккендерінің бірі ұйықтағанда оны өлтірген кезде қоршау тоқтатылды. 1307 жылы Маринидтер кеткеннен кейін Зайянидтер әл-Мансураны дереу қиратты. Зайянид патшасы Әбу Зайян I 1308 жылы қайтыс болды, оның орнын Әбу Хамму I (1308–1318) басты. Әбу Хамму кейіннен ұлы және мұрагері Әбу Ташуфин I (1318–1337) ұйымдастырған қастандықтан қаза тапты. Әбу Хамму I мен Әбу Ташуфин I билік еткен жылдары Зайянидтердің екінші өрбуі болды, олар осы кезеңде Орталық Мағрибтегі үстемдігін нығайтты. Маринид сұлтаны Әбу әл-Хасан (1331–1348) Хафсид ханшайымына үйленіп, Хафсидтермен одақ құрды. Зайянидтер тағы да шабуыл жасағаннан кейін Хафсидтер Әбу әл-Хасаннан көмек сұрап, оған көршісіне шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Маринид сұлтаны 1335 жылы Тлемценді қоршауға алды, ал қала 1337 жылы түсті. Әбу Ташуфин шайқас кезінде қаза тапты. Әбу әл-Хасан Мысыр, Гранада, Тунис және Мали елдерінен жеңісімен құттықтаған делегаттарды қабылдады, осы арқылы ол Сахара аймағындағы сауданы толық бақылауға алды. 1346 жылы Хафсид сұлтаны Әбу Бәкір қайтыс болды, содан кейін мұрагерлік дауы туды. 1347 жылы Әбу әл-Хасан Ифрикияны аннексиялап, Альмохадтар тұсында болған Мағриб аймақтарын қысқа мерзімге біріктірді. Алайда, Әбу әл-Хасан араб тайпаларына көбірек билік орнатуға тырысып, олар көтеріліп, 1348 жылдың сәуір айында Кайруан маңында оның әскерін жеңді. Оның ұлы Әбу Инан Фарис Тлемценнің губернаторы болып қызмет етіп, Фезге оралып, өзін сұлтан деп жариялады. Тлемсен және Орталық Мағрибте бүлік шықты. Зайянид Әбу Табит I (1348–1352) Тлемценнің патшасы болып жарияланды. Әбу әл-Хасан Ифрикиядан теңіз арқылы оралуға мәжбүр болды. Тлемценді қайта басып алмағаннан кейін және ұлынан жеңілгеннен кейін Әбу әл-Хасан 1351 жылдың мамырында қайтыс болды. 1352 жылы Әбу Инан Фарис Тлемценді қайта басып алды. Сондай-ақ ол Мағрибтің орталық бөлігін қайта басып алды. 1353 жылы Бежаяны, 1357 жылы Тунисті басып алды, содан кейін Ифрикияның иесі болды. 1358 жылы арабтардың қарсылығына байланысты Фезге оралуға мәжбүр болды, ол ауруға шалдықты және қайтыс болды. Зайянид патшасы Әбу Хамму Муса II (1359–1389) кейін Тлемцен тағына отырды. Ол экспансиялық саясатты жүргізіп, батыста Фезге, шығыста Шелиф аңғарына және Бежаяға қарай жылжыды. Оның ұзақ билік етуі Маринидтерге немесе әртүрлі бүлікші топтарға қарсы күресумен аяқталды. Маринидтер 1360 және 1370 жылдары Тлемценді қайта басып алды. 1420 жылы Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін Маринидтер саяси дағдарысқа ұшырады. Зайянид әмірі Әбу Мәлік бұл мүмкіндікті пайдаланып, Маринид билігін құлатты және 1423 жылы Фезді басып алды. Әбу Мәлік Маринид әміршісі Мұхаммедті Фезде Зайянидтердің вассалы етіп тағайындады. Алжир кемелерді жаулап алудың ең жақсы қала-мемлекеті болды, ал екі кеме жүргізуші ағайынды Осман империясының Алжирдегі ықпалын кеңейтуде маңызды рөл атқарды. Испания Мағрибте өз президиумдарын құрған кезде мұсылмандық кеме тонаушылары Арудж бен Хайр ад-Дин – соңғысы еуропалықтарға Барбаросса немесе Қызыл Сақал деп белгілі болды – Тунисте сәтті жұмыс істеді. 1516 жылы Арудж өзінің операциялық базасын Алжирге көшірді, бірақ 1518 жылы қаза тапты. Хайр ад-Дин оның орнын басып, Алжирдің әскери қолбасшысы болды, ал Осман сұлтаны оған беглербей (облыс губернаторы) атағын берді.

For most of its history the kingdom was on the defensive, threatened by stronger states to the east and the west. The nomadic Arabs to the south also took advantage of the frequent periods of weakness to raid the centre and take control of pastures in the south. The city of Tlemcen was several times attacked or besieged by the Marinids, and large parts of the kingdom were occupied by them for several decades in the fourteenth century. The Marinid Abu Yaqub Yusuf an Nasr besieged Tlemcen from 1299 to 1307. During the siege he built a new town, al Mansura, diverting most of the trade to this town. The new city was fortified and had a mosque, baths and palaces. The siege was raised when Abu Yakub was murdered in his sleep by one of his eunuchs. When the Marinids left in 1307, the Zayyanids promptly destroyed al Mansura. The Zayyanid king Abu Zayyan I died in 1308 and was succeeded by Abu Hammu I (r. 1308–1318). Abu Hammu was later killed in a conspiracy instigated by his son and heir Abu Tashufin I (r. 1318–1337). The reigns of Abu Hammu I and Abu Tashufin I marked the second apogee of the Zayyanids, a period during which they consolidated their hegemony in the central Maghreb. The Marinid sultan Abu al Hasan (r. 1331–1348) cemented an alliance with Hafsids by marrying a Hafsid princess. Upon being attacked by the Zayyanids again, the Hafsids appealed to Abu al Hasan for help, providing him with an excuse to invade his neighbour. The Marinid sultan initiated a siege of Tlemcen in 1335 and the city fell in 1337. Abu Tashufin died during the fighting. Abu al Hasan received delegates from Egypt, Granada, Tunis and Mali congratulating him on his victory, by which he had gained complete control of the trans Saharan trade. In 1346 the Hafsid Sultan, Abu Bakr, died and a dispute over the succession ensued. In 1347 Abu al Hasan annexed Ifriqiya, briefly reuniting the Maghrib territories as they had been under the Almohads. However, Abu al Hasan went too far in attempting to impose more authority over the Arab tribes, who revolted and in April 1348 defeated his army near Kairouan. His son, Abu Inan Faris, who had been serving as governor of Tlemcen, returned to Fez and declared that he was sultan. Tlemcen and the central Maghreb revolted. The Zayyanid Abu Thabit I (1348 1352) was proclaimed king of Tlemcen. Abu al Hasan had to return from Ifriqiya by sea. After failing to retake Tlemcen and being defeated by his son, Abu al Hasan died in May 1351. In 1352 Abu Inan Faris recaptured Tlemcen. He also reconquered the central Maghreb. He took Béjaïa in 1353 and Tunis in 1357, becoming master of Ifriqiya. In 1358 he was forced to return to Fez due to Arab opposition, where he fell sick and was killed. The Zayyanid king Abu Hammu Musa II (r. 1359–1389) next took the throne of Tlemcen. He pursued an expansionist policy, pushing towards Fez in the west and into the Chelif valley and Béjaïa in the east. He had a long reign punctuated by fighting against the Marinids or various rebel groups. The Marinids reoccupied Tlemcen in 1360 and in 1370. After Abu Sa'id's death in 1420 the Marinids were plunged into political turmoil. The Zayyanid emir, Abu Malek, used this opportunity to throw off Marinid authority and captured Fez in 1423. Abu Malek installed Muhammad, a Marinid prince, as a Zayyanid vassal in Fez. Algeria became the privateering city state par excellence, and two privateer brothers were instrumental in extending Ottoman influence in Algeria. At about the time Spain was establishing its presidios in the Maghrib, the Muslim privateer brothers Aruj and Khair ad Din—the latter known to Europeans as Barbarossa, or Red Beard—were operating successfully off Tunisia. In 1516 Aruj moved his base of operations to Algiers but was killed in 1518. Khair ad Din succeeded him as military commander of Algiers, and the Ottoman sultan gave him the title of beglerbey (provincial governor).

Испания анклавтары

Солтүстік Африкадағы испандық экспансионистік саясат католик монархтары мен регент Циснероспен бірге, Иберия түбегіндегі Реконкиста аяқталғаннан кейін басталды. Осылайша, Алжир жағалауындағы бірнеше қалалар мен бекіністер жаулап алынып, иеленді: Мерс-эль-Кебир (1505), Оран (1509), Алжир (1510) және Буджия (1510). Оранды испандықтар көп қан төгіліп басып алды: 4000 алжирлік қаза тауып, 8000-ге жуық тұтқынға алынды. Оран тұрғындары шамамен 200 жыл бойы қамал қабырғаларында дерлік тұтқын болып, ашаршылық пен обадан зардап шекті; испандық сарбаздар да үнемі тамақтандырылмай, жалақы алмай жүрді. Испандықтар 1529 жылы Алжирден, 1554 жылы Буджиядан, 1708 жылы Мерс-эль-Кебирден және Ораннан шығып кетті. 1732 жылы испандықтар Монтемар герцогының флоты Айн-эль-Түрк шайқасында жеңіске жетіп, Оран мен Мерс-эль-Кебирді қайтадан басып алды; испандықтар көптеген мұсылман сарбаздарын қырғынға ұшыратты. 1751 жылы испандық авантюрист Джон Гаскон Алжирге қарсы кемелер мен отшашу заттарын алып, түнде Алжир флотын өртеп жіберуге рұқсат алды. Алайда, жоспар сәтсіз аяқталды. 1775 жылы Испания королі Карл III Алехандро О’Рейлидің (Луизианадағы француз бүлігін басуда испандық күштерге жетекшілік еткен) басшылығымен үлкен әскер жіберіп, Алжирге шабуыл жасады, нәтижесінде үлкен жеңіліске ұшырады. Алжирліктердің 5000-ге жуық қазасы болды. 1784 жылы испандық флот Алжирді бомбалады; 20 000-нан астам зеңбірек оғы атылды, қаланың көп бөлігі мен бекіністері қиратылып, Алжир флотының көп бөлігі батырылды. Оран мен Мерс-эль-Кебир 1792 жылға дейін сақталды, содан кейін король Карл IV оларды Алжир бейіне сатты.

Алжир регентшілігі

Алжир регенттігі (دولة الجزائر) – 1516 жылдан 1830 жылға дейін, француздықтар басып алғанға дейін Солтүстік Африкада болған мемлекет. Шығысында Тунис регенттігі, батысында Марокко сұлтандығы (1553 жылдан бастап) және оңтүстікте Туат, сондай-ақ Ин-Салахтың оңтүстігіндегі аймақтар (және Солтүстік Африкадағы испан және португал иеліктері) арасында орналасқан. Регенттік бастапқыда шығыста Ла Калледен батыста Трараға дейін, Алжирден Бискраға дейін шекарасын кеңейтті, кейіннен Алжирдің қазіргі шығыс және батыс шекараларына дейін тарады. Өмір сүру кезеңінде әртүрлі деңгейде автономияға ие болды, кейбір жағдайларда тіпті Осман сұлтаны мойындаған толық тәуелсіздікке жетті. Бастапқыда елді Осман сұлтаны (1518–1659) тағайындаған губернаторлар, Алжир Оджағы (1659–1710) тағайындаған билеушілер, ал кейін Алжир Диваны (1710–1830) сайлаған Дейлер басқарды.

Құру

1496 жылдан бастап испандықтар Солтүстік Африка жағалауында көптеген иеліктерді бағындырды: Мелилья (1496), Мерс-Эль-Кебир (1505), Оран (1509), Бужи (1510), Триполи (1510), Алжир, Шершель, Деллис және Тенес. Кейін испандықтар 1516, 1519 және 1541 жылдары Алжирді алуға бағытталған экспедициялар жасады, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Осы кезеңде Османдық қарақшылары Оруч пен Хайреддин – еуропалықтарда Барбаросса немесе "Қызыл сақал" деп белгілі – Хафсидтер билігінде Тунис жағалауында табысты әрекет етті. 1516 жылы Оруч өзінің операциялық базасын Алжирге көшірді. 1517 жылы ол Осман империясынан қорғау сұрады, бірақ 1518 жылы Тлемсен әмірлігіне жасаған шабуылы кезінде қаза тапты. Хайреддин оның орнын басып, Алжирдің әскери қолбасшысы болды. 1551 жылы Хайреддиннің ұлы Хасан паша Тлемсенді қайтару науқанында испандық марокколық әскерлерді жеңіп, Батыс және Орталық Алжирде Осман империясының билігін нығайтты. Осыдан кейін Алжирді жаулау қарқыны артты. 1552 жылы Салах Раис кейбір кабильдік мемлекеттердің көмегімен Туггуртты бағындырып, Сахарада бекініс орнатты. 1560 жылдары Шығыс Алжир біріктірілді, Бежая әмірлігінің құлауынан бері жалғасып келген билік күресі аяқталды. 16, 17 және 18 ғасырларда Куку және Айт-Аббас кабильдіктері Османдықтардың шабуылдарын бірнеше рет тойтарып, тәуелсіздіктерін сақтап қалды, әсіресе Бени Аббестің Калаасының бірінші шайқасында. Бұл, негізінен, олардың Кабилия тауларының тереңіне орналасқан қолайлы орны, ұйымдасқандығы және Тлемсен немесе Бежая сияқты құлаған мемлекеттердің болмауына байланысты болды – Кабилияда екі жаңа және белсенді әмірлік болды.

Аға дәуірі

1659 жылы Алжирдің Оджак иелері елді басып алды және Осман сұлтанының құлық-батысымен жергілікті пашаны қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Осыдан бастап екі басшылық жүйе орнатылды. Бірінші кезекте Оджак сайлаған Аға, екіншісі – Османның Жоғарғы Портасы тағайындаған Паша еді, ол аймақтағы тәртіпсіздіктің негізгі себебіне айналды. Әрине, мұндай екіұстамалық тұрақты болған жоқ. Барлық Ағалар, ешқандай ерекшеліксіз, қанымен құн төледі. Тіпті, алғашқы Аға да билік құрған бір жылдан кейін өлтірілді. Осының нәтижесінде Константинополь пашалары өздерінің билігін күшейтіп, аймаққа түрік бақылауын қайта орнатуға қол жеткізді. 1671 жылы Rais, яғни пират капитандыры, жаңа басшыны сайлады – Мохамед Трик. Яничарлар да оны қолдап, түрік тілінде "аға" деген мағына беретін "Дей" деп атауын бастады.

Ертедегі Дей кезеңі (1671-1710)

Дея дәуірінің басында ел бұрынғысынша жұмыс істеді, паша әлі де маңызды билікке ие болды, бірақ янычарлар өз көшбасшыларын еркін сайлаудың орнына, Тайфа Раис сияқты басқа топтар да деилерді сайлауға ниеттенді. Мұхаммед Трик тұрақсыздық кезеңінде билікке келді және ауыр мәселелерге тап болды. Янычарлар тіпті ең кішкентай қателіктері үшін де (олар сайлаған болса да) көшбасшыларды жоюға асығыс болды, сонымен қатар, халық та наразылық білдірді. Еуропалық державалармен болған қақтығыстар жағдайды нашарлатты. 1677 жылы Алжирде жарылыс болғаннан кейін және оның өміріне бірнеше қастандық жасалғаннан кейін Мұхаммед Алжирді Баба Хасанға қалдырып, Триполиге қашып кетті. Ол билікке келгеннен кейін 4 жыл өткен соң, Еуропаның ең күшті елдерінің бірі – Франция патшалығымен соғысқа қатысты. 1682 жылы Франция Алжирді алғаш рет бомбалады. Бомбалау нәтижесіз аяқталды және флоттың басшысы Абрахам Дюкен Алжирдің бағынуын қамтамасыз ете алмады. Келесі жылы Алжир тағы да бомбаланды, бұл жолы бірнеше құл азат етілді. Бірақ бейбіт келісімге қол қойылмас бұрын, Баба Хасан Меццо Морто Хусейн аталған раис тарапынан тақтан алынып, өлтірілді. Францияға қарсы соғысты жалғастырған ол 1685 жылы Шершель маңындағы теңіз шайқасында жеңілді, ал 1688 жылы француз бомбалауы оның билігіне және соғысқа нүкте қойды. Оның орнын басатын Хадж Шабанды раис сайлады. Ол Молуя шайқасында Марокконы және Тунисті де жеңді. Алжирге оралған ол 1695 жылы янычарлар тарапынан өлтірілді, олар елді қайтадан басып алды. Осыдан кейін Алжир тағы да дүрбелеңге түсті. Көшбасшылар бір жылға жетпей билікте тұрып қана өлтірілді, ал паша әлі де наразылықтың себебі болды. Осы аласапыран кезеңде ерекше оқиға – Оран мен Мерс-эль-Кебир қалаларын испандықтардан қайтарып алу болды.

Баба Али Чаушенин төңкерісі және тәуелсіздік

Баба Али Чауч, сонымен қатар Чауч деп те жазылады, елді билеуге алып, янисарлардың үкімдігін аяқтады. Паша оған қарсы тұруға тырысты, бірақ оны үйіне қайтарып жіберді, ешқашан қайтып келмеуі ескертілді, егер қайта келсе, өлім жазасына кесіледі. Ол Осман сұлтанына Алжир енді тәуелсіз мемлекет ретінде әрекет ететінін, Османның қарауындағы мемлекет емес, ең болмағанда одақтас болатынын жазған хат жіберді. Ашуға іштенген Жоғары Порта Алжирге тағы бір паша жіберуге тырысты, бірақ алжирліктер оны Константинопольге қайтарып жіберді. Осымен Алжир Осман империясынан де-факто тәуелсіздік алды.

Дания мен Алжир соғысы

XVIII ғасырдың ортасында Дания-Норвегияның Жерорта теңізімен саудасы кеңейді. Құнды бизнесті қаракшылықтан қорғау үшін Дания-Норвегия Барбария жағалауы мемлекеттерімен бейбіт келісім жасады. Оған жеке билеушілерге және мемлекеттерге жыл сайын төлем жасау кірді. 1766 жылы Алжирде Баба Мохаммед бен Осман деген жаңа билеуші келді. Ол Дания-Норвегияның жылдық төлемін арттыруды және қосымша сыйлықтар беруді талап етті. Дания-Норвегия бұл талаптарды қабылдамады. Содан кейін алжирлік қаракшылар үш Дания-Норвегия кемесін басып алып, экипаждың құл ретінде сатылуына рұқсат берді. Егер алжирліктер Дания шарттарымен жаңа бейбіт келісімге келмесе, Алжир астанасын бомбалаумен қорқытты. Алжир флоттан қорқып көрмеді, себебі флотада 2 фрегат, 2 бомба тасушы галиот және 4 желілік кеме болды.

Алжир-Шариф соғысы

Батыста Алжирдің шерифтер қақтығыстары Алжирдің батыс шекарасын қалыптастырды. Алжир регенттігі мен Шариф империясы арасында көптеген шайқастар болды, мысалы: 1551 жылғы Тлемсен науқаны, 1557 жылғы Тлемсен науқаны, Молуя шайқасы және Шелиф шайқасы. Тәуелсіз Қабыл мемлекеттері де белгілі бір дәрежеде қатысты, Бени Аббес мемлекеті 1551 жылғы Тлемсен науқанына қатысты, ал Куку мемлекеті 1576 жылы Фезді басып алу үшін Звава әскерлерін берді, нәтижесінде Абд әл-Малик Саади әулетіне Осман вассалы ретінде орнатылды. Куку мемлекеті 1554 жылы Фезді басып алуға да қатысты, онда Салих Раис марокколық армияны жеңіп, Марокконы Фезге дейін жаулап алды, бұл аумақтарды Османдық тәжге қосып, Әли Әбу Хассунды Осман сұлтанының билеушісі және вассалы етіп тағайындады. 1792 жылы Алжир регенттігі Марокконың Риф және Оуджасын басып алды, бірақ 1795 жылы белгісіз себептермен олардан бас тартты.

Барбария соғыстары

XIX ғасырдың басында Алжир Еуропа және жас Америка Құрама Штаттарының кемелеріне қарсы кең ауқымды қақтығыстарға, пираттыққа қайтадан көшті, бұл негізінен ішкі қаржылық қиындықтар мен Наполеон соғыстарынан туған зиянға байланысты болды. Барбария соғыстары Америка, Ұлыбритания және Голландия теңіз күштері үшін маңызды жеңіспен аяқталды.

1516-1567 жылдар

1516 және 1567 жылдар аралығында Регенттік билеушілері Осман сұлтаны тарапынан тағайындалды. Алғашқы онжылдықтарда Алжир Осман империясымен толыққандай үйлесімде болды, бірақ кейіннен, Осман империясының ең батыс провинциясы болғандықтан және оны тікелей басқару қиындықтар тудыратындықтан, белгілі бір дәрежеде автономияға қол жеткізді.

1567-1710 жылдар

Бұл кезеңде екі басшылық жүйесі қалыптасты, онда Ағалар Осман сұлтаны Константинопольден тағайындаған Пашамен бірге билік пен ықпалға ие болды. 1567 жылдан кейін Дейлер елдің негізгі басшыларына айналды, бірақ Пашалар да белгілі бір билікті сақтап қалды.

1710-1830 жылдар

Баба Али Чауч жасаған төңкерістен кейін Алжирдегі саяси жағдай қиынға түсті.

Осман империясымен қарым-қатынасы

Кейбір дереккөздер оны Осман империясынан толыққанды тәуелсіз деп сипаттайды, әйткенмен мемлекет номиналды түрде Осман империясының құрамында болды. Алжирдің құр-абысы Осман елшісіне Осман падишасының Алжирдің патшасы екенін айтқаны үшін наразылық білдірді ("Алжирдің патшасы? Алжирдің патшасы ма? Егер ол Алжирдің патшасы болса, онда мен кіммін?"). Османдықтардың Алжирде ықпалы болмаса да, алжирліктер Осман сұлтанының бұйрықтарын, мысалы 1784 жылы, көбінесе елемеді. Бұл жиі кездеспесе де, 1798 жылы Алжир екі еврей саудагері арқылы Мысырда Осман империясына қарсы науқан жүргізіп жатқан француз империясына бидай сатты. Кейбір жағдайларда Осман халифасы Алжирді исламның қасиетті заңдарына қарсы шыққан ел деп жариялады. Бұл әдетте Осман империясының Алжирдің дейлігіне қарсы соғыс жариялауына әкелді. Осман Портасының бірнеше наразылығына қарамастан, соғыс жарияланды. Осылайша, Осман империясы мен Алжир арасындағы қарым-қатынас сол кездегі дейдің қалауына негізделген деуге болады. Кейбір жағдайларда екеуінің арақатынасы жақсы болғанда Алжир Осман соғыстарына қатысты, бірақ көптеген зерттеулерге сәйкес, француз шапқыншылығы мен 1870 жылдардың ортасындағы соғыс аяқталғанға дейінгі жылдары жергілікті алжир халқының үштен бірі соғыс, аурулар мен ашаршылықтан қаза тапты. Көптеген алжирліктер шетелдік, мұсылман емес биліктің үстемдігіне түсіп, жерлерін жаңа үкіметке немесе отаршыларға жоғалтты. Дәстүрлі басшылар жойылды, ықпалынан шықты немесе маңызсыз болды, дәстүрлі білім беру жүйесі көбінесе бұзылды; әлеуметтік құрылымдар сынға ұшырады. 1856 жылдан бастап мұсылман және яһудилер француз азаматы емес, француз поддандылары ретінде қарастырылды. Алайда, 1865 жылы Наполеон III оларға толық француз азаматтығына өтініш беруге рұқсат берді, бірақ бұл шараны аз адам қабылдады, себебі ол жеке мәселелерде шариғат заңдарына бағыну құқығынан бас тартуды білдірді және ол діннен тайғанын білдіретіндей болды; 1870 жылы Кремье Жарлығы еврей тумақтарға француз азаматтығын автоматты түрде берді, бұл көптеген мұсылмандарды ашуландырды, нәтижесінде яһудилер отаршыл Алжирдегі отарлаушы биліктің серіктесі ретінде қарастырылды. Дегенмен, осы кезеңде денсаулық сақтау, кейбір инфрақұрылымдар және Алжир экономикасының жалпы кеңеюі, сондай-ақ теңдік пен саяси бостандық идеяларына тап болғаннан кейін елді тәуелсіздікке жетелеуге көмектесетін жаңа әлеуметтік таптардың қалыптасуы байқалды. Франция отарлау кезінде жүздеген жылдық сарайлар мен маңызды ғимараттарды қирату арқылы жергілікті мәдениетті жоюға баса назар аударды. 10 ғасырда негізі қаланған Алжир қаласының шамамен жартысы қираған деп есептеледі. Алжирліктерге және олардың мәдениетіне қарсы көптеген сегрегациялық заңдар қабылданды.

Some sources describe it as completely independent from the Ottomans, albeit the state was still nominally part of the Ottoman Empire. Cur Abdy, dey of Algiers shouted at an Ottoman envoy for claiming that the Ottoman Padishah was the king of Algiers ("King of Algiers? King of Algiers? If he is the King of Algiers then who am I?"). Despite the Ottomans having no influence in Algiers, and the Algerians often ignoring orders from the Ottoman sultan, such as in 1784. albeit this was not common, and in 1798 for example Algiers sold wheat to the French Empire campaigning in Egypt against the Ottomans through two Jewish traders. In some cases, Algiers was declared to be a country rebelling against the holy law of Islam by the Ottoman Caliph. This usually meant a declaration of war by the Ottomans against the Deylik of Algiers. despite several protests by the Ottoman Porte, which resulted in a declaration of war. It can be thus said that the relationship between the Ottoman Empire and Algiers mainly depended on what the Dey at the time wanted. While in some cases, if the relationship between the two was favorable, Algiers did participate in Ottoman wars, many estimates indicates that the native Algerian population fell by one third in the years between the French invasion and the end of fighting in the mid 1870s due to warfare, disease and starvation. In addition to enduring the affront of being ruled by a foreign, non Muslim power, many Algerians lost their lands to the new government or to colonists. Traditional leaders were eliminated, coopted, or made irrelevant, and the traditional educational system was largely dismantled; social structures were stressed to the breaking point. From 1856, native Muslims and Jews were viewed as French subjects not citizens. However, in 1865, Napoleon III allowed them to apply for full French citizenship, a measure that few took, since it involved renouncing the right to be governed by sharia law in personal matters, and was considered a kind of apostasy; in 1870, the Crémieux Decree made French citizenship automatic for Jewish natives, a move which largely angered many Muslims, which resulted in the Jews being seen as the accomplices of the colonial power by anti colonial Algerians. Nonetheless, this period saw progress in health, some infrastructures, and the overall expansion of the economy of Algeria, as well as the formation of new social classes, which, after exposure to ideas of equality and political liberty, would help propel the country to independence. During the colonization France focused on eradicating the local culture by destroying hundreds years old palaces and important buildings. It is estimated that around half of Algiers, a city founded in the 10th century, was destroyed. Many segregatory laws were levied against the Algerians and their culture.

Алжирлік ұлтшылдықтың өрлеуі және француздық қарсылық

Алжирде Ислам көшбасшыларының жаңа буыны Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болды және 1920-1930 жылдары жетілді. Француз үкімдігіне қарсы түрлі топтар құрылды, ең танымалдары – Ұлттық Азаттық Майданы (FLN) және Алжир Ұлттық Қозғалысы. Колонистер (colons) немесе, көбірек танымал, «қара аяқтар» (pieds noirs) үкіметте басымдық танытып, Алжир байлығының көп бөлігін бақылады. Олар отарлық дәуір бойында тіпті ең минималды реформалардың да іске асырылуын тоқтатып, кешіктіріп отырды. Бірақ 1933 жылдан 1936 жылға дейін Алжирде әлеуметтік, саяси және экономикалық дағдарыстар күшейіп, жергілікті халық көптеген саяси наразылық акцияларына қатысты. Үкімет жауабында қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін шектеуші заңдар шығарылды. Алжир мұсылмандары Екінші дүниежүзілік соғыстың басында, Бірінші дүниежүзілік соғыста болғандай, француз жағына қосылды. Алайда, колонистер көбінесе Францияның нацистік Германиядан жеңіліске ұшырағаннан кейін құрылған Виши режиміне симпатия танытты. Алжирдегі Виши режимі құлағаннан кейін (1942 жылдың 11 қарашасы), «Факел» операциясының нәтижесінде Солтүстік Африкадағы еркін француз әскерлерінің бас қолбасшысы, колонистердің радикалды қарсылығына қарамастан, Вишидің репрессивті заңдарын бірте-бірте жойды. 1943 жылдың наурыз айында мұсылман көшбасшысы Ферхат Аббас француз әкімшілігіне 56 алжирлік ұлтшыл және халықаралық көшбасшылар қол қойған Алжир халқының манифестін ұсынды. Манифест мұсылмандарға бірден және тиімді саяси қатысу мен құқықтық теңдікке кепілдік беретін Алжир конституциясын талап етті. Бірақ француз әкімшілігі 1944 жылы 1936 жылғы Виолет жоспарына негізделген реформалар пакетін қабылдады, ол толық француз азаматтығын тек «ерекше еңбегі сіңген» алжирлік мұсылмандардың белгілі бір санаттарына ғана берді, олардың саны шамамен 60 000 адамды құрады. 1945 жылдың сәуір айында француздар алжирлік ұлтшыл көшбасшы Мессали Хаджды тұтқындады. 1 мамызда оның «Алжир халқы партиясының» (PPA) жақтастары полиция тарапынан күшпен таратылған демонстрацияларға қатысты. Оқиғада бірнеше алжирлік қаза тапты. 1945 жылдың 8 мамырында, Жеңіс күні, мұсылман және колонистер қауымдастығы арасындағы шиеленіс жарылып, Сетиф және Гельма қалаларында қырғынға ұласты. Мұсылман шеруіне зорлық көрсетілген кезде, шерушілер наразылық білдірді. Әскер мен полиция күдікті наразылық ошақтарын ұзақ және жүйелі түрде «тізімдеу» (ratissage) жұмыстарын жүргізді. Француздық ресми мәліметтерге сәйкес, осы шаралардың нәтижесінде 1500 мұсылман қаза тапты. Басқа бағалаулар бойынша, қаза тапқандардың саны 6 мыңнан 45 мыңға дейін жетеді. Көптеген ұлтшылдар тәуелсіздікті бейбіт жолмен жеңіп алу мүмкін емес деген қорытындыға келді және зорлық-зомбылықпен көтеріліс ұйымдастыруға кірісті. 1947 жылдың тамызында Франция Ұлттық Ассамблеясы үкімет ұсынған Алжирдің Ұйымдастыру Жарғысын мақұлдады. Бұл заңда еуропалықтар мен «ерекше еңбегі сіңген» мұсылмандардан тұратын бір палатасы және қалған 8 миллионнан астам мұсылмандардан тұратын екінші палатасы бар Алжир Ассамблеясын құру көзделген. Мұсылман және колонистер депутаттары заңға қарсы дауыс берді немесе дауыс бермеді, бірақ мүлдем қарама-қарсы себептермен: мұсылмандар, өйткені ол олардың үміттерін ақтамайды, ал колонистер, өйткені ол тым шалқақ.

A new generation of Islamic leadership emerged in Algeria at the time of World War I and grew to maturity during the 1920s and 1930s. Various groups were formed in opposition to French rule, most notable the National Liberation Front (FLN) and the National Algerian Movement. Colons (colonists), or, more popularly, pieds noirs (literally, black feet) dominated the government and controlled the bulk of Algeria's wealth. Throughout the colonial era, they continued to block or delay all attempts to implement even the most modest reforms. But from 1933 to 1936, mounting social, political, and economic crises in Algeria induced the indigenous population to engage in numerous acts of political protest. The government responded with more restrictive laws governing public order and security. Algerian Muslims rallied to the French side at the start of World War II as they had done in World War I. But the colons were generally sympathetic to the collaborationist Vichy regime established following France's defeat by Nazi Germany. After the fall of the Vichy regime in Algeria (November 11, 1942) as a result of Operation Torch, the Free French commander in chief in North Africa slowly rescinded repressive Vichy laws, despite opposition by colon extremists. In March 1943, Muslim leader Ferhat Abbas presented the French administration with the Manifesto of the Algerian People, signed by 56 Algerian nationalist and international leaders. The manifesto demanded an Algerian constitution that would guarantee immediate and effective political participation and legal equality for Muslims. Instead, the French administration in 1944 instituted a reform package, based on the 1936 Viollette Plan, that granted full French citizenship only to certain categories of "meritorious" Algerian Muslims, who numbered about 60,000. In April 1945 the French had arrested the Algerian nationalist leader Messali Hadj. On May 1 the followers of his Parti du Peuple Algérien (PPA) participated in demonstrations which were violently put down by the police. Several Algerians were killed. The tensions between the Muslim and colon communities exploded on May 8, 1945, V E Day, causing the Sétif and Guelma massacre. When a Muslim march was met with violence, marchers rampaged. The army and police responded by conducting a prolonged and systematic ratissage (literally, raking over) of suspected centers of dissidence. According to official French figures, 1,500 Muslims died as a result of these countermeasures. Other estimates vary from 6,000 to as high as 45,000 killed. Many nationalists drew the conclusion that independence could not be won by peaceful means, and so started organizing for violent rebellion. In August 1947, the French National Assembly approved the government proposed Organic Statute of Algeria. This law called for the creation of an Algerian Assembly with one house representing Europeans and "meritorious" Muslims and the other representing the remaining 8 million or more Muslims. Muslim and colon deputies alike abstained or voted against the statute but for diametrically opposed reasons: the Muslims because it fell short of their expectations and the colons because it went too far.

Алжирдің тәуелсіздік соғысы (1954-1962 жж.)

Алжирдің тәуелсіздік соғысы (1954–1962), қатыгез және ұзаққа созылған, ел тарихындағы ең маңызды бетбұрыс болды. Көп жағдайда бауырластыққа қарсы болғанымен, ол ақырында алжирліктерді біріктірді және тәуелсіздіктің құндылығын, сондай-ақ антиколониализм философиясын ұлттық санаға сіңірді. 1954 жылғы 1 қарашаның таңертеңгі сағаттарында Ұлттық Азаттық Майданы (Front de Libération Nationale—FLN) тәуелсіздік соғысының бастапқы шабуылы ретінде Алжирдің барлық аймақтарында шабуылдар жасады. Бұл соғыстағы маңызды кезең 1955 жылғы тамызда Филиппвиль қаласының жанында FLN-нің Пиед-Нуар азаматтарын қырғынға ұшыратуы болды. Бұл Жак Сустельдің көтерілісшілерге қарсы күшейтілген репрессиялық шаралар қолдануға шақыруына себеп болды. Француз билігі 1273 "партизанның" қаза тапқанын мәлімдеді, Сустель бұл "қатаң" жаза екенін мойындады. FLN кейіннен есімдері мен мекенжайларын көрсете отырып, 12 000 мұсылманның өлтірілгенін мәлімдеді. Филиппвилден кейін Алжирде толыққанды соғыс басталды. FLN көбінесе партизандық тактиканы қолданды, ал француздың қарсы көтеріліс тактикасы көбінесе қатаң жазалау мен қуғын-сүргінді қамтыды. Соңында, ұзақ келіссөздер Франция мен FLN-нің 1962 жылғы 18 наурызда Эвианда (Франция) атысты тоқтату туралы келісімге қол қоюына әкелді. Эвиан келісімдері экономикалық, қаржылық, техникалық және мәдени қарым-қатынастарды жалғастыруды, сондай-ақ өзін-өзі анықтау туралы референдум өткізілгенге дейін уақытша әкімшілік шараларды қарастырды. Эвиан келісімдері француз қоныс аударушыларының діни және мүліктік құқықтарын қамтамасыз етті, бірақ олардың құрметтелмейтініне деген қаупі бір миллион пиед-нуар мен харкидің елден кетуіне әкелді. Француз армиясының зұлымдық әрекеттері Францияда бүгінгі күнге дейін даулы мәселе болып қала береді. Қасақана заңсыз әдістер қолданылды, мысалы, ұрып-соғу, мүкіс ету, аяқ-қолдан асып қою, электр тогымен соққы беру, суға батыру, ұйқыдан айыру және сексуалдық зорлау сияқты. Француздың соғыс қылмыстары алжирлік азаматтарға қарсы да жасалды, оның ішінде бейбіт тұрғындарға қатысты қатаң атыс, ALN-ге көмектескен деген күдікпен ауылдарды бомбалау, зорлау, жүкті әйелдерді жарып салу, тамақсыз кішкентай камераларға қамау (кейбіреулері жатуға мүмкіндік бермейтіндей кішкентай), тұтқындарды тірідей көму. FLN де французға қарсы және французды қолдаған алжирліктерге қарсы көптеген зұлымдықтар жасады. Бұл қылмыстар қарусыз ерлер, әйелдер мен балаларды өлтіруді, әйелдерді зорлауды, ішін ашуды немесе басын кесуді, балалардың тамағын кесіп немесе басын қабырғаға соғып өлтіруді қамтыды. Соғыста 350 000 мен 1 миллион аралығында алжирліктер қаза тапты деп есептеледі, ал 9 немесе 10 миллион мұсылман халқының 2 миллионнан астамы босқындарға айналды немесе үкімет бақылауындағы лагерьлерге күштеп көшірілді. Ауылдың көп бөлігі мен ауыл шаруашылығы, сондай-ақ қалалық еуропалық қоныс аударушылардың (пиед-нуарлар) үстемдік еткен қазіргі заманғы экономика қирады. Француз дереккөздері Алжир соғысы кезінде FLN-нің қолынан кем дегенде 70 000 мұсылман азаматы өлтірілгенін немесе ұрланғанын және өлтірілгенін болжады. Тәуелсіздік алғаннан кейін, француз, испан және итальян тегінен шыққан шамамен бір миллион адам елді тастап кетті, себебі олар қоныс аударушылар ретінде жоғалтқан артықшылықтары және жергілікті алжирліктермен тең дәрежеде болуға ықыласы болмады. Олармен бірге еврей тегінен шыққан алжирліктердің көп бөлігі және француз Алжирін қолдаған мұсылман алжирліктері (харкилер) де кетті. Соғыстан кейінгі жазалау шараларында FLN Алжирде 30–150 000 французға жақын мұсылманды өлтірді.

The Algerian War of Independence (1954–1962), brutal and long, was the most recent major turning point in the country's history. Although often fratricidal, it ultimately united Algerians and seared the value of independence and the philosophy of anticolonialism into the national consciousness. In the early morning hours of November 1, 1954, the National Liberation Front (Front de Libération Nationale—FLN) launched attacks throughout Algeria in the opening salvo of a war of independence. An important watershed in this war was the massacre of Pieds Noirs civilians by the FLN near the town of Philippeville in August 1955. Which prompted Jacques Soustelle into calling for more repressive measures against the rebels. The French authorities claimed that 1,273 "guerrillas" died in what Soustelle admitted were "severe" reprisals. The FLN subsequently, giving names and addresses, claimed that 12,000 Muslims were killed. After Philippeville, all out war began in Algeria. The FLN fought largely using guerrilla tactics whilst the French counter insurgency tactics often included severe reprisals and repression. Eventually, protracted negotiations led to a cease fire signed by France and the FLN on March 18, 1962, at Evian, France. The Evian accords also provided for continuing economic, financial, technical, and cultural relations, along with interim administrative arrangements until a referendum on self determination could be held. The Evian accords guaranteed the religious and property rights of French settlers, but the perception that they would not be respected led to the exodus of one million pieds noirs and harkis. Abusive tactics of the French Army remains a controversial subject in France to this day. Deliberate illegal methods were used, such as beatings, mutilations, hanging by the feet or hands, torture by electroshock, waterboarding, sleep deprivation and sexual assaults, among others. French war crimes against Algerian civilians were also committed, including indiscriminate shootings of civilians, bombings of villages suspected of helping the ALN, rape, disembowelment of pregnant women, imprisonment without food in small cells (some of which were small enough to impede lying down), throwing prisoners out of helicopters to their death or into the sea with concrete on their feet, and burying people alive. The FLN also committed many atrocities, both against French pieds noirs and against fellow Algerians whom they deemed as supporting the French. These crimes included killing unarmed men, women and children, rape and disembowelment or decapitation of women and murdering children by slitting their throats or banging their heads against walls. Between 350,000 and 1 million Algerians are estimated to have died during the war, and more than 2 million, out of a total Muslim population of 9 or 10 million, were made into refugees or forcibly relocated into government controlled camps. Much of the countryside and agriculture was devastated, along with the modern economy, which had been dominated by urban European settlers (the pied noirs). French sources estimated that at least 70,000 Muslim civilians were killed or abducted and presumed killed, by the FLN during the Algerian War. Nearly one million people of mostly French, Spanish and Italian descent left the country at independence due to the privileges that they lost as settlers and their unwillingness to be on equal footing with indigenous Algerians along with them left most Algerians of Jewish descent and those Muslim Algerians who had supported a French Algeria (harkis). 30–150,000 pro French Muslims were also killed in Algeria by FLN in post war reprisals.

Бен Белла президенті (1962-1965)

Алжирдің тәуелсіздігі туралы референдум 1962 жылғы 1 шілдеде Француз Алжирінде өтті, дауыс берушілердің 99,72 пайызы қолдауымен қабылданды. Осының нәтижесінде Франция 3 шілдеде Алжирдің тәуелсіздігін жариялады. 1963 жылғы 8 қыркүйекте Алжирдің тұңғыш Конституциясы Ұлттық Азаттық Майданының (FLN) тығыз бақылауымен бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданды. Сол айдың соңында Ахмет Бен Белла, полковник Хоуари Бумедиен бастаған FLN мен әскерилердің қолдауынан кейін, бес жылға Алжирдің бірінші президенті болып сайланды. Дегенмен, тәуелсіздік үшін соғыс және оның салдары Алжир қоғамы мен экономикасына ауыр соққы берді. Алжирдің инфрақұрылымының көп бөлігі қиратылғаннан бөлек, Алжирден жоғары санаттағы француз және еуропалық отарлаушылардың кетуі елді көптеген менеджерлерден, мемлекеттік қызметкерлерден, инженерлерден, мұғалімдерден, дәрігерлерден және білікті жұмысшылардан айырды. Қоныссыз қалғандар мен жер аударылғандардың саны жүз мыңдағанға жетті, олардың көпшілігі ауруға шалдықты, ал жұмыс күшінің 70 пайызы жұмыссыз болды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі айларда алжирліктер мен үкімет қызметкерлері еуропалық отарлаушылар қалдырған мүліктер мен жұмыс орындарын иеленуге асықты. Мысалы, 1963 жылғы наурыз жарлықтарында президент Бен Белла бұрын еуропалықтарға тиесілі және басқарылатын барлық ауыл шаруашылығы, өнеркәсіптік және коммерциялық мүлікті бос деп жариялады, осылайша мемлекеттік тәркілеуді заңдастырды. Әскерилер Бен Белланың басқаруында маңызды рөл атқарды. Президент өзін билікке әкелуде әскерилердің атқарған рөлін мойындағандықтан, ол жоғары әскери офицерлерді министрлер және жаңа мемлекеттегі басқа да маңызды лауазымдарға тағайындады, соның ішінде полковник Бумедиенді қорғаныс министрі етіп тағайындады. Бұл әскери шенеуніктер елдің қауіпсіздік және сыртқы саясатын іске асыруда маңызды рөл атқарды. Жаңа Конституция бойынша Бен Белланың президенттік лауазымы мемлекет басшысы және үкімет басшысы функцияларын қарулы күштердің жоғарғы қолбасшысы функцияларымен біріктірді. Ол өз үкіметін заң шығарушы органдардың мақұлдауынсыз құрды және оның саясатын анықтау мен бағыттауға жауапты болды. Президенттің өкілеттігін тиімді тексеруге ешқандай институционалдық механизм болған жоқ. Осының салдарынан оппозиция жетекшісі Хосин Аит Ахмед 1963 жылы режимнің диктаторлық бейілімдеріне наразылық білдіру үшін Ұлттық Ассамблеядан шығып, Бен Белла режимін күшпен құлатуға бағытталған Социалистік күштер майданы (Front des Forces Socialistes – FFS) атты жасырын қарсылық қозғалысын құрды. 1963 жылғы жаздың соңында FFS-ке қатысты бірнеше оқиғалар тіркелді, бірақ бір жылдан кейін одан да ауыр шайқастар басталды, ал армия бүлікшілікті жаншу үшін жылдам және күшпен әрекет етті. Қорғаныс министрі Бумедиен аймақтық көтерілістерді басу үшін әскерді жіберуден тартынбады, өйткені олар мемлекетке қауіп төндіреді деп санады. Алайда, президент Бен Белла әскери басшылардың сыртқы және қауіпсіздік саясатына ықпал ету мүмкіндігін әлсірету үшін осы аймақтық көшбасшылардың арасынан одақтастар іздеуге тырысты. Осының нәтижесінде Бумедиен мен Бен Белла арасында шиеленіс күшейді, ал 1965 жылы әскерилер Бен Белланы төңкеріс жасап, оны мемлекет басшысы ретінде Бумедиенмен алмастырды.

The Algerian independence referendum was held in French Algeria on 1 July 1962, passing with 99.72% of the vote. As a result, France declared Algeria independent on 3 July. On 8 September 1963, the first Algerian constitution was adopted by nationwide referendum under close supervision by the National Liberation Front (FLN). Later that month, Ahmed Ben Bella was formally elected the first president of Algeria for a five year term after receiving support from the FLN and the military, led by Colonel Houari Boumédiène. However, the war for independence and its aftermath had severely disrupted Algeria's society and economy. In addition to the destruction of much of Algeria's infrastructure, an exodus of the upper class French and European colons from Algeria deprived the country of most of its managers, civil servants, engineers, teachers, physicians, and skilled workers. The homeless and displaced numbered in the hundreds of thousands, many suffering from illness, and some 70 percent of the workforce was unemployed. The months immediately following independence witnessed the pell mell rush of Algerians and government officials to claim the property and jobs left behind by the European colons. For example in the 1963 March Decrees, President Ben Bella declared all agricultural, industrial, and commercial properties previously owned and operated by Europeans vacant, thereby legalizing confiscation by the state. The military played an important role in Ben Bella's administration. Since the president recognized the role that the military played in bringing him to power, he appointed senior military officers as ministers and other important positions within the new state, including naming Colonel Boumédiène as defence minister. These military officials played a core role into implementing the country's security and foreign policy. Under the new constitution, Ben Bella's presidency combined the functions of chief of state and head of government with those of supreme commander of the armed forces. He formed his government without needing legislative approval and was responsible for the definition and direction of its policies. There was no effective institutional check on the president's powers. As a result, opposition leader Hocine Aït Ahmed quit the National Assembly in 1963 to protest the increasingly dictatorial tendencies of the regime and formed a clandestine resistance movement, the Socialist Forces Front (Front des Forces Socialistes—FFS), dedicated to overthrowing the Ben Bella regime by force. Late summer 1963 saw sporadic incidents attributed to the FFS, but more serious fighting broke out a year later, and the army moved quickly and in force to crush a rebellion. Minister of Defense Boumédiène had no qualms about sending the army to put down regional uprisings because he felt they posed a threat to the state. However, President Ben Bella attempted to co opt allies from among these regional leaders in order to undermine the ability of military commanders to influence foreign and security policy. Tensions consequently built between Boumédiène and Ben Bella, and in 1965 the military removed Ben Bella in a coup d'état, replacing him with Boumédiène as head of state.

1965 жылғы төңкеріс және Бумедиен әскери режимі

1965 жылдың 19 маусымында Хуари Бумедьен Ахмед Бен Белланы жылдам және қан төгілмейтін әскери төңкеріс арқылы биліктен құлатты. Бен Белла "көзге көрінбей кетті" және Бумедьеннің ізбасары, полковник Шадли Бенджедид 1980 жылы үй қамауынан босатқанға дейін қайтадан көрінбеді. Бумедьен дереу Ұлттық Ассамблеяны таратып, 1963 жылғы Конституцияны күштен шығарды. Саяси билік Алжир революциясының Ұлттық Кеңесіне (Conseil National de la Révolution Algérienne – CNRA) тиесілі болды, ол негізінен әскери орган және армия мен партияның түрлі топтары арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған. Хуари Бумедьеннің үкімет және мемлекет басшысы лауазымы бастапқыда сенімсіз болды, себебі оның қарулы күштерден тыс айтарлықтай билік базасы болмады. Ол соғыс жылдарында Марокконың шекаралық қаласы Уждада Ұлттық Азаттық Армиясының (Armée de Libération Nationale – ALN) басшысы болған кезіндегі әріптестерінен құралған, "Ужда тобы" деп аталатын желіге көп сүйенді, бірақ ол өзінің тұрақсыз үкіметін толық бақылауға ала алмады. Бұл жағдай оның коллегиялық басқаруға құрмет көрсетуіне себеп болуы мүмкін. Бумедьеннің CNRA төрағасы ретінде өткізген 11 жылында Кеңес екі ресми механизмді енгізді: саяси қатысу үшін Халықтың муниципалитет жиналысы (Assemblée Populaires Communales) және Халықтың провинциялық жиналысы (Assemblée Populaires de Wilaya). Бумедьеннің билігі кезінде солшыл және социалистік идеялар Исламмен үйлестірілді. Бумедьен өзінің билігін пайдалану үшін Исламды да қолданды. Бір жағынан, ол үкіметтің ислами сипаттамасын көрсету үшін, 1965 жылы исламист Ахмед Талеб Ибрахимиді ұлттық білім беруді басқаруға тағайындау, құмар ойындарды қылмыстық қылық деп жариялау, жұма күнін ұлттық мереке деп белгілеу және жаңа үкіметтің ислами бейнесін қалыптастыру үшін тууды бақылау жоспарларын тоқтату сияқты шаралар қолданды. Бірақ екінші жағынан, Бумедьеннің үкіметі Аль-Киямды таратуға бұйрық бергендей, ислами топтарды күшпен басып тастады. 1967 жылдың желтоқсанында штаб бастығы полковник Тахар Збири жасаған төңкеріс және 1968 жылдың 25 сәуіріндегі қастандық әрекетінен кейін Бумедьен билікті нығайтып, әскери және саяси топтарды бағынуға мәжбүр етті. Ол мемлекет құруға жүйелі, авторитарлық көзқараспен қарады, Алжирдің кез келген саяси институттарды құрудан бұрын тұрақтылық пен экономикалық негізге мұқтаж екенін айтты. Бумедьен билікке келгеннен кейін он бір жыл өткен соң, көптеген пікірталас-тартыстардан кейін, ұзақ уақыт күтілген жаңа Конституция 1976 жылдың қараша айында жарияланды. Конституция Ұлттық Ассамблеяны қалпына келтіріп, оған заң шығару, мақұлдау және бақылау функцияларын берді. Бумедьен кейіннен дауыс беруге қатысқандардың 95 пайызының қолдауымен президент болып сайланды.

On 19 June 1965, Houari Boumédiène deposed Ahmed Ben Bella in a military coup d'état that was both swift and bloodless. Ben Bella "disappeared", and would not be seen again until he was released from house arrest in 1980 by Boumédiène's successor, Colonel Chadli Bendjedid. Boumédiène immediately dissolved the National Assembly and suspended the 1963 constitution. Political power resided in the Nation Council of the Algerian Revolution (Conseil National de la Révolution Algérienne—CNRA), a predominantly military body intended to foster cooperation among various factions in the army and the party. Houari Boumédiène's position as head of government and of state was initially insecure, partly because of his lack of a significant power base outside of the armed forces. He relied strongly on a network of former associates known as the Oujda group, named after Boumédiène's posting as National Liberation Army (Armée de Libération Nationale—ALN) leader in the Moroccan border town of Oujda during the war years, but he could not fully dominate his fractious regime. This situation may have accounted for his deference to collegial rule. Over Boumédiène's 11 year reign as Chairman of the CNRA, the council introduced two formal mechanisms: the People's Municipal Assembly (Assemblée Populaires Communales) and the People's Provincial Assembly (Assemblée Populaires de Wilaya) for popular participation in politics. Under Boumédiène's rule, leftist and socialist concepts were merged with Islam. Boumédiène also used Islam to opportunistically consolidate his power. On one hand, he made token concessions and cosmetic changes to the government to appear more Islamic, such as putting Islamist Ahmed Taleb Ibrahimi in charge of national education in 1965 and adopting policies criminalizing gambling, establishing Friday as the national holiday, and dropping plans to introduce birth control to paint an Islamic image of the new government. But on the other hand, Boumédiène's government also progressively repressed Islamic groups, such as by ordering the dissolution of Al Qiyam. Following attempted coups—most notably that of chief of staff Col. Tahar Zbiri in December 1967—and a failed assassination attempt on 25 April 1968, Boumédiène consolidated power and forced military and political factions to submit. He took a systematic, authoritarian approach to state building, arguing that Algeria needed stability and an economic base before building any political institutions. Eleven years after Boumédiène took power, after much public debate, a long promised new constitution was promulgated in November 1976. The constitution restored the National Assembly and gave it legislative, consent, and oversight functions. Boumédiène was later elected president with 95 percent of the cast votes.

Бенджедид билігі (1978-1992), 1992 жылғы төңкеріс және азаматтық соғыстың басталуы

Бумедиеннің 1978 жылғы 27 желтоқсандағы қазасы ФЛН-де оның орнын басу үшін күресті бастады. Екі үміткер арасындағы тоқтап қалу 1979 жылғы 9 ақпанда полковник Шадли Бенджедидтің, Бумедиенмен бірлесіп Ахмет Бен Белланы құлатуға қатысқан, ант беруімен шешілді. Ол 1984 және 1988 жылдары қайта сайланды. 1988 жылғы қазан айындағы тәртіпсіздіктерден кейін 1989 жылы жаңа Конституция қабылданды, ол ФЛН-нен өзге саяси бірлестіктер құруға рұқсат беру арқылы Алжирдің бірпартиялық жүйесін жойды. Сондай-ақ, ол Бумедиеннің кезінен бастап үкіметті басқарып келген қарулы күштерді үкіметтің жұмысына қатысудан алып тастады. Жаңа Конституция негізінде құрылған партиялардың ішінде Ислам құтқару майданы (Front Islamique du Salut – FIS) ең сәтті болды, ол 1990 жылғы маусым айында өткен жергілікті сайлауда көпшілік дауыс жинады, сондай-ақ желтоқсан айында өткен ұлттық заң шығарушы сайлаудың бірінші кезеңінде жеңіске жетті. 1991 жылғы желтоқсан айындағы сайлауда фундаменталистік FIS партиясының күтпеген сәттілігі армияны сайлауға араласу мүмкіндіктерін талқылауға итермеледі. Офицерлер исламист үкімет олардың экономикалық, ұлттық қауіпсіздік және сыртқы саясаттағы ұстанымдары мен негізгі мүдделеріне нұқсан келтіреді деп қорқып, FIS радикалды исламисттік бағдарламаны іске асыру үшін әлеуметтік, саяси және экономикалық құрылымды түбегейлі өзгертуге уәде бергенін еске алды. Қорғаныс министрі Халед Неззар, Бас штаб бастығы Әбделмалек Генаизия және басқа да әскери-теңіз күштерінің, жандармерияның және қауіпсіздік қызметтерінің басшылары FIS-тің сайлауда билікке келуіне кедергі келтіру қажет екеніне келісті. Олар Бенджедидтің екінші кезеңді сайлауды жалғастырып, елдің жаңа Конституциясын сақтауға бейімділігіне байланысты оны қызметтен шеттетуге келісті. 1992 жылғы 11 қаңтарда Бенджедид ұлттық теледидар арқылы "халықтың бірлігі мен елдің қауіпсіздігін қорғау" үшін қажет екенін мәлімдеді. Сол күні Жоғары мемлекеттік кеңес (Haut Comité d'Etat – HCE), құрамында Халед Неззар, Тедджинни Хаддам, Әли Кафи, Мохамед Будияф және Әли Харун бар бес адамнан тұратын, президенттің міндеттерін атқаруға тағайындалды. Сид Ахмет Гүзәли басқаратын жаңа үкімет мешіттердегі барлық саяси қызметке тыйым салды және танымал мешіттерде намаз оқуға баруға кедергі келтіре бастады. FIS 9 ақпанда Ішкі істер министрі Ларби Белкхердің "мемлекетке қарсы көтеріліс ұйымдастыруға" тырысқаны үшін заңды түрде таратылды. Мемлекет басшысы болған алғашқы тұлға Мохамед Будияф болды, ол 1992 жылғы ақпанда Мароккода 27 жылдық жер аударылыстан кейін Жоғары мемлекеттік кеңестің (ЖМК) президенті болып тағайындалды. Алайда, Будияф өзінің жеке құрамын тағайындауға немесе саяси партия құруға тырысқанда офицерлер күдікпен қарағандықтан, ол әскерилермен тез арада келіспей қалды. Будияф сондай-ақ саяси бастамаларды іске қосты, мысалы, 1992 жылғы сәуірде сыбайлас жемқорлыққа қарсы қатаң науқан және Халед Неззарды қорғаныс министрі лауазымынан босату, бұл әскерилер үкіметтегі ықпалын жоюға тырысу деп қарады. Бұл бастамалардың біріншісі көптеген жоғары әскери шенеуніктерге қауіпті болды, олар саяси жүйеден көп жылдар бойы заңсыз пайда көрген. 2010 жылы журналистер баспасөз бостандығы үшін және Бутефликаның Алжирдің мемлекеттік телеарнасының бас редакторы ретінде өзін-өзі тағайындауына қарсы наразылық білдірді. 2011 жылғы ақпанда үкімет 1992 жылдан бері күшіне енген төтенше жағдай режимін жойды, бірақ барлық наразылық жиындары мен демонстрацияларына тыйым салды. Алайда, 2011 жылғы сәуірде 2000-нан астам наразылық білдіруші ресми тыйымға қарсы шығып, Алжир көшелеріне шығып, полициямен қақтығысты. Бұл наразылықтар Араб көктемінің бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін, наразылық білдірушілер олардың Египеттегі соңғы төңкерістен шабыт алғанын және Алжирдің "сүйекке дейін сыбайлас жемқор" полиция мемлекеті екенін атап өтті. 2019 жылы 20 жылдық билікке ие болғаннан кейін Бутефлика ақпан айында бесінші мерзімге сайлануға ниеттенгенін мәлімдеді. Бұл Алжирде кеңінен наразылық пен Алжирдегі наразылық акцияларын тудырды. Кейінірек ол мерзімі сәуір айының соңында аяқталғаннан кейін отставкаға кететінін айтқысы келгенімен, армия басшысы Ахмет Гайд Салах оның "қызметке жарамсыз" екенін жариялағаннан кейін 2 сәуірде отставкаға кетті. Гайд Салах Бутефликаға адал болғанымен, әскерилердің көпшілігі азаматтармен бірге болды, өйткені армияның шамамен 70 пайызы 18 ай қызмет етуге міндетті азаматтық қызметкерлерден тұрады. Сонымен қатар, наразылық білдірушілер үкіметтік жүйеде толық өзгеріс талап еткендіктен, көптеген әскери офицерлер күтілетін төңкерістен аман қалу және өздерінің лауазымдарын сақтап қалу үмітімен наразылық білдірушілермен бірікті.

Boumédiène's death on 27 December 1978 set off a struggle within the FLN to choose a successor. A deadlock occurred between two candidates was broken when Colonel Chadli Bendjedid, a moderate who had collaborated with Boumédiène in deposing Ahmed Ben Bella, was sworn in on February 9, 1979. He was re elected in 1984 and 1988. After the violent 1988 October Riots, a new constitution was adopted in 1989 that eradicated the Algerian one party state by allowing the formation of political associations in addition to the FLN. It also removed the armed forces, which had run the government since the days of Boumédiène, from a role in the operation of the government. Among the scores of parties that sprang up under the new constitution, the militant Islamic Salvation Front (Front Islamique du Salut—FIS) was the most successful, winning a majority of votes in the June 1990 municipal elections, as well as the first stage of the December national legislative elections. The surprising first round of success for the fundamentalist FIS party in the December 1991 balloting caused the army to discuss options to intervene in the election. Officers feared that an Islamist government would interfere with their positions and core interests in economic, national security, and foreign policy, since the FIS has promised to make a fundamental re haul of the social, political, and economic structure to achieve a radical Islamist agenda. Senior military figures, such as Defence Minister Khaled Nezzar, Chief of the General Staff Abdelmalek Guenaizia, and other leaders of the navy, Gendarmerie, and security services, all agreed that the FIS should be stopped from gaining power at the polling box. They also agreed that Bendjedid would need to be removed from office due to his determination to uphold the country's new constitution by continuing with the second round of ballots. On 11 January 1992, Bendjedid announced his resignation on national television, saying it was necessary to "protect the unity of the people and the security of the country". Later that same day, the High Council of State (Haut Comité d'Etat—HCE), which was composed of five people (including Khaled Nezzar, Tedjini Haddam, Ali Kafi, Mohamed Boudiaf and Ali Haroun), was appointed to carry out the duties of the president. The new government, led by Sid Ahmed Ghozali, banned all political activity at mosques and began stopping people from attending prayers at popular mosques. The FIS was legally dissolved by Interior Minister Larbi Belkheir on 9 February for attempting "insurrections against the state". The first such head of state was Mohamed Boudiaf, who was appointed president of the High Council of State (HCE) in February 1992 after a 27 year exile in Morocco. However, Boudiaf quickly came to odds with the military when attempts by Boudiaf to appoint his own staff or form a political party were viewed with suspicion by officers. Boudiaf also launched political initiatives, such as a rigorous anti corruption campaign in April 1992 and the sacking of Khaled Nezzar from his post as Defence Minister, which were seen by the military as an attempt to remove their influence in the government. The former of these initiatives was especially hazardous to the many senior military officials who had benefited massively and illegally from the political system for years. In 2010, journalists gathered to demonstrate for press freedom and against Bouteflika's self appointed role as editor in chief of Algeria's state television station. In February 2011, the government rescinded the state of emergency that had been in place since 1992 but still banned all protest gatherings and demonstrations. However, in April 2011, over 2,000 protesters defied the official ban and took to the streets of Algiers, clashing with police forces. These protests can be seen as a part of the Arab Spring, with protesters noting that they were inspired by the recent Egyptian revolution, and that Algeria was a police state that was "corrupt to the bone". In 2019, after 20 years in office, Bouteflika announced in February that he would seek a fifth term of office. This sparked widespread discontent around Algeria and protests in Algiers. Despite later attempts at saying he would resign after his term finished in late April, Bouteflika resigned on 2 April, after the chief of the army, Ahmed Gaid Salah, made a declaration that he was "unfit for office". Despite Gaid Salah being loyal to Bouteflika, many in the military identified with civilians, as nearly 70 percent of the army are civilian conscripts who are required to serve for 18 months. Also, since demonstrators demanded a change to the whole governmental system, many army officers aligned themselves with demonstrators in the hopes of surviving an anticipated revolution and retaining their positions.

Бутефликадан кейін (2019 -)

2019 жылдың 9 сәуірінде Абделазиз Бутефликаның отставкасынан кейін Ұлт Кеңесінің президенті Абделькадер Бенсалах Алжирдің президенті міндетін атқарушы болды. 2019 жылғы 12 желтоқсандағы президенттік сайлаудан кейін Абдельмаджид Теббуне 58% дауыс жинап, Ұлттық Азаттық Майданы мен Демократиялық Ұлттық Жиналысы сияқты екі негізгі партияның кандидаттарын жеңіп, президент болып сайланды. Алжирдің президенті Абдельмаджид Теббуне Алжирдің ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарына берген мәлімдемесінде 22 ақпанды Алжирдің «Халық пен оның Демократия үшін Армиясы арасындағы бауырластық пен ынтымақ күні» деп жариялайтынын мәлімдеді. Сол мәлімдемесінде Теббуне «Хирак» қозғалысын қолдап, «Бақытты Хирак елді толық құлдыраудан сақтап қалды» және «қозғалыстың барлық талаптарын орындауға жеке міндеттендім» деді. COVID-19 пандемиясын бақылауға алу мақсатында Теббуне 2020 жылдың 17 наурызында «қай себеппен болмасын шерулер мен митингілерге» тыйым салынатынын жариялады. Алайда, осындай шерулерге қатысқан наразылар мен журналистер тұтқындалғаннан кейін Теббуне «алжирліктерді үнсіздендіруге» тырысып бақады деген айыптамаларға ұшырады. Айта кетерлігі, Amnesty International үкіметтің әрекеттерін айыптап, «барлық көздер COVID-19 пандемиясын басқаруға бағытталған кезде, Алжир билігі белсенділерді, журналистерді және «Хирак» қозғалысын қолдаушыларды соттауға уақыт жұмсап отыр» деді. Тұтқындарды босату жөніндегі Ұлттық Комитет (Comité national pour la libération des détenus – CNLD) 2020 жылдың 2 шілдесіне дейін 70-ке жуық саналы түрде ұсталғандардың тұтқындалғанын және тұтқындалғандардың бірнешеуі Facebook-тегі жазбалары үшін ұсталғанын хабарлады. 2019 жылдың 28 желтоқсанында жаңадан тағайындалған президент Теббуне Алжирдің бұрынғы үкімет басшысы Ахмед Бенбитурмен кездесіп, «жаңа Республиканың негіздерін» талқылады. 2020 жылдың 8 қаңтарында Теббуне 17 мүшеден тұратын «сарапшылар комиссиясын» құрды (олардың көпшілігі конституциялық құқық профессорлары болды), олардың міндеті бұрынғы конституцияны қарастырып, қажетті түзетулерді енгізу болды. Ахмед Лараба басқарған комиссия келесі екі ай ішінде ұсыныстарын Теббунеге тікелей ұсынуға міндетті болды. Сол күні Ларабаға жолдаған хатында Теббуне комиссия талқылауға бағытталуы тиіс жеті бағытты атап өтті. Бұл бағыттар азаматтардың құқықтарын күшейту, жемқорлыққа қарсы күрес, Алжир үкіметіндегі биліктердің тепе-теңдігін нығайту, парламенттің бақылау өкілеттіктерін арттыру, сот жүйесінің тәуелсіздігін арттыру, азаматтардың заң алдындағы теңдігін қамтамасыз ету және сайлауды конституциялық деңгейде бекітуді қамтиды. 3 маусымға дейін комиссияға шамамен 1200 қосымша қоғамдық ұсыныс келіп түсті. 10 қыркүйекте Халықтық Ұлттық Ассамблеяда және 12 қыркүйекте Ұлт Кеңесінде талқыланды. Конституциялық өзгерістер 2020 жылдың 1 қарашасындағы референдумда мақұлданды, сайлаушылардың 66,68% өзгерістерге қолдау көрсетті. 2021 жылдың 16 ақпанында Абдельмаджид Теббуне үкіметіне қарсы жаппай наразылықтар мен бүкіл ел бойынша митингілер мен бейбіт демонстрациялар басталды. 2021 жылдың мамыр айында Алжир билігі алдын ала рұқсатсыз өткізілетін кез келген наразылық акциясына тыйым салды.

After the resignation of Abdelaziz Bouteflika on 9 April 2019, the President of the Council of the Nation Abdelkader Bensalah became acting president of Algeria. Following the presidential election on 12 December 2019, Abdelmadjid Tebboune was elected president after taking 58% of the votes, beating the candidates from both main parties, the National Liberation Front and the Democratic National Rally. On the eve of the first anniversary of the Hirak Movement, which led to the resignation of former president Bouteflika, President Abdelmadjid Tebboune announced in a statement to the Algerian national media that 22 February would be declared the Algerian "National Day of Fraternity and Cohesion between the People and Its Army for Democracy." In the same statement, Tebboune spoke in favor of the Hirak Movement, saying that "the blessed Hirak has preserved the country from a total collapse", and that he had "made a personal commitment to carry out all of the [movement's] demands." In an effort to contain the COVID 19 pandemic, Tebboune announced on 17 March 2020 that "marches and rallies, whatever their motives" would be prohibited. But after protesters and journalists were arrested for participating in such marches, Tebboune faced accusations of attempting to "silence Algerians." Notably, the government's actions were condemned by Amnesty International, which said in a statement that "when all eyes [ ] are on the management of the COVID 19 pandemic, the Algerian authorities are devoting time to speeding up the prosecution and trial of activists, journalists, and supporters of the Hirak movement." The National Committee for the Liberation of Detainees (Comité national pour la libération des détenus—CNLD) estimated that around 70 prisoners of conscience were imprisoned by 2 July 2020 and that several of the imprisoned were arrested for Facebook posts. On 28 December 2019, the then recently inaugurated President Tebboune met with Ahmed Benbitour, the former Algerian Head of Government, with whom he discussed the "foundations of the new Republic." On 8 January 2020, Tebboune established a "commission of experts" composed of 17 members (a majority of which were professors of constitutional law) responsible for examining the previous constitution and making any necessary revisions. Led by Ahmed Laraba, the commission was required to submit its proposals to Tebboune directly within the following two months. In a letter to Laraba on the same day, Tebboune outlined seven axes around which the commission should focus its discussion. These areas of focus included strengthening citizens' rights, combating corruption, consolidating the balance of powers in the Algerian government, increasing the oversight powers of parliament, promoting the independence of the judiciary, furthering citizens' equality under the law, and constitutionalizing elections. By 3 June, the commission had received an estimated 1,200 additional public proposals. in the People's National Assembly on 10 September, and in the Council of the Nation on 12 September. The constitutional changes were approved in the 1 November 2020 referendum, with 66.68% of voters participating in favour of the changes. On 16 February 2021, mass protests and a wave of nationwide rallies and peaceful demonstrations against the government of Abdelmadjid Tebboune began. In May 2021, Algeria prohibited any protests that do not have prior approval by authorities.

Тарихнама және есте сақтау

Бранш, Рафаэль. "Шейіт шұғыласы: Алжирдегі естелік және билік". Солтүстік Африка зерттеулері журналы 16.3 (2011): 431–443. Коэн, Уильям Б. "Pied Noir" естелігі, тарихы және Алжир соғысы. "Еуропаның көрінбейтін мигранттары" (2003): 129–145. Онлайн. Ханнум, Әбділмажит. "Тарихи-танымдық мемлекет: Алжирдің қалай француз еліне айналғаны". Тарих және антропология 19.2 (2008): 91–114. Онлайн. Хассетт, Донал. Есте сақтауды жұмылдыру: Ұлы соғыс және отарлық Алжирдегі саясат тілі, 1918–1939 (Оксфорд ЮП, 2019). Хаус, Джим. "Алжирдің отарсыздануы кезінде естелік және ынтымақтастық құру". Йель француз зерттеулері 118/119 (2010): 15–38. Онлайн. Джонсон, Дуглас. "Алжир: қазіргі заманғы тарихтың кейбір мәселелері". Африка тарихы журналы (1964): 221–242. Лорсин, Патрисия М. Е., ред. Алжир мен Франция, 1800–2000: жеке тұлға, естелік, ностальгия (Сиракуза ЮП, 2006). Макдугалл, Джеймс. Алжирдегі ұлтшылдықтың тарихы мен мәдениеті (Кембридж ЮП, 2006). Үзінді. Винс, Наталья. "Біздің күрескен әйел бауырларымыз: Алжирдегі ұлт, естелік және гендер, 1954–2012" (Манчестер ЮП, 2072115).