Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ливия тарихы этникалық топтардың бай құрамын қамтиды, соның ішінде жергілікті берберлер / амазигтер халықтары. Амазигтер елдің барлық тарихы бойында қалып келген. Тарихының көп бөлігінде Ливия Еуропа, Азия және Африкадан келген әртүрлі шетелдік билікке бағынған. Ливия тарихы алты ерекше кезеңді қамтиды: Ежелгі Ливия, Рим дәуірі, Ислам дәуірі, Османдық билеу, Италия билеуі және Қазіргі заман.
none
Libya's history involves its rich mix of ethnic groups, including the indigenous Berbers/Amazigh people. Amazigh have been present throughout the entire history of the country. For most of its history, Libya has been subjected to varying degrees of foreign control, from Europe, Asia, and Africa. The history of Libya comprises six distinct periods: Ancient Libya, the Roman era, the Islamic era, Ottoman rule, Italian rule, and the Modern era.
Тарихқа дейінгі және берберлік Ливия
Он мыңдаған жылдар бұрын, қазір Ливияның 90%-ын құрайтын Сахара шөлі, жасыл өсімдіктерге толы болған. Бұл жерде көлдер, орман, әртүрлі жануарлар мен қоңыржай Жерорта теңізі климаты болған. Археологиялық дәлелдер жағалау жазығының б.з.б. 8000 жылдан бері неолит халықтарымен мекенделгенін көрсетеді. Бұл халықтарды, мүмкін, климат тартып, олардың мәдениетінің өсуіне жағдай жасады, олар мал шаруашылығымен және егін өндірумен айналысты. Ескі патшалық кезеңінің египеттік жазулары бербер халқы туралы ең ерте деректер. Жазуларда Нил дельтасына бербер тайпаларының шабуыл жасағаны тіркелген. Вади Матендус және Джебель Акакус таулы аймағындағы тас суреттері – тарихқа дейінгі Ливия және онда қоныстанған көшпенділер мәдениеті туралы ең маңызды ақпарат көзі. Суреттер Ливия Сахарасында өзендер, шөптесі жазықтар және жирафтар, пілдер мен қолтыраулар сияқты көптеген жабайы жануарлар болғанын көрсетеді. Пиора тербелісінің күшті құрғауының басталуы "жасыл Сахараның" Сахара шөліне жылдам түрленуіне әкелді. Атлантика жағалауынан Египеттің Сива оазисіне дейінгі таралу, климаттың өзгеруіне байланысты, шөлдік процестердің күшеюіне себеп болды. Бербер халқының африкалық ата-бабаларының бұл аймаққа соңғы қола дәуірінде тарағаны болжамдалады. Мұндай тайпаның ең ерте аты – Гарманттар, олар Ливияның оңтүстігіндегі Гермада қоныстанған. Гарманттар – бербер текті Сахара халқы, олар күрделі жер асты суару жүйесін пайдаланған; олар шамамен б.з.б. 1000 жылы Феззанда тайпалық халық ретінде болған болуы мүмкін және б.з.б. 500 жылдан б.з. 500 жылға дейін Сахарадағы жергілікті билікке ие болған. Финикиялықтармен, Ливияға Шығыстан келген алғашқы семиттік өркениеттермен байланыс орнатқан кезде, Лебу, Гарманттар, берберлер және Сахарада өмір сүрген басқа да тайпалар қалыптасқан еді.
Tens of thousands of years ago, the Sahara Desert, which now covers roughly 90% of Libya, was lush with green vegetation. It was home to lakes, forests, diverse wildlife and a temperate Mediterranean climate. Archaeological evidence indicates that the coastal plain was inhabited by Neolithic peoples from as early as 8000 BCE. These peoples were perhaps drawn by the climate, which enabled their culture to grow, subsisting on the domestication of cattle and the cultivation of crops. Egyptian inscriptions from the Old Kingdom are the oldest available documentation of the Berber people. The inscriptions record Berber tribes raiding the Nile Delta. Rock paintings at Wadi Mathendous and the mountainous region of Jebel Acacus are the best sources of information about prehistoric Libya, and the pastoralist culture that settled there. The paintings reveal that the Libyan Sahara contained rivers, grassy plateaus and an abundance of wildlife such as giraffes, elephants and crocodiles. The onset of the Piora Oscillation's intense aridification resulted in the "green Sahara" rapidly transforming into the Sahara Desert. Dispersal in Africa from the Atlantic coast to the Siwa Oasis in Egypt seems to have followed, due to climatic changes which caused increasing desertification. The African ancestors of the Berber people are assumed to have spread into the area by the Late Bronze Age. The earliest known name of such a tribe is that of the Garamantes, who were based in Germa, southern Libya. The Garamantes were a Saharan people of Berber origin who used an elaborate underground irrigation system; they were probably present as tribal people in the Fezzan by about 1000 BCE, and were a local power in the Sahara between 500 BCE and 500 CE. By the time of contact with the Phoenicians, the first of the Semitic civilizations to arrive in Libya from the East, the Lebu, Garamantes, Berbers and other tribes that lived in the Sahara were already well established.
Финикиялық және грек Ливиясы
Финикиялықтар Ливия жағалауында сауда орындарын құрушылардың бірі болды. Тир қаласының (қазіргі Ливан) саудагерлері түрлі бербер тайпаларымен сауда қатынастарын дамытып, шикізатты игеруде олардың ынтымақтастығын қамтамасыз ету үшін келісімдер жасады. Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырда Финикиялық колониялардың ең ірісі – Карфаген, гегемониясын Солтүстік Африканың көп бөлігіне таратты, нәтижесінде Пуникалық деп аталатын ерекше өркениет пайда болды. Ливия жағалауындағы пуникалық елді мекендерге Оэа (кейін Триполи), Либда (кейін Лептис Магна) және Сабрата кірді. Бұл қалалар кейін "Үш қала" деген мағына беретін Триполис аймағында орналасқан, және Ливияның қазіргі астанасы Триполи осы атаудан шыққан. Біздің заманымыздан бұрынғы 630 жылы ежелгі гректер Шығыс Ливияны жаулап алып, Кирине қаласын құрды. 200 жылдың ішінде Киренаика деп аталған аймақта тағы төрт маңызды грек қаласы салынды: Барсе (кейін Марж); Еухесперидес (кейін Береника, қазіргі Бенгази); Таухеира (кейін Арсиноя, қазіргі Таухерия); Балагра (кейін Байда, итальяндық оккупация кезінде Беда Литтория, қазіргі Байда); және Аполлония (кейін Суза), Кирине порты. Киринемен бірге олар Пентаполис (Бес қала) деп аталды. Кирине грек әлемінің ең маңызды ғылыми және өнер орталықтарының біріне айналды, сонымен қатар медицина мектебімен, білімді академиялармен және сәулет өнерімен танымал болды. Пентаполистің гректері Шығыстан Ежелгі Египеттіктердің, ал Батыстан Карфагендіктердің шабуылдарына қарсы тұрды.
The Phoenicians were some of the first to establish coastal trading posts in Libya, when the merchants of Tyre (in present day Lebanon) developed commercial relations with the various Berber tribes and made treaties with them to ensure their cooperation in the exploitation of raw materials. By the 5th century BCE, the greatest of the Phoenician colonies, Carthage, had extended its hegemony across much of North Africa, where a distinctive civilization, known as Punic, came into being. Punic settlements on the Libyan coast included Oea (later Tripoli), Libdah (later Leptis Magna) and Sabratha. These cities were in an area that was later called Tripolis, or "Three Cities", from which Libya's modern capital Tripoli takes its name. In 630 BCE, the Ancient Greeks colonized Eastern Libya and founded the city of Cyrene. Within 200 years, four more important Greek cities were established in the area that became known as Cyrenaica: Barce (later Marj); Euhesperides (later Berenice, present day Benghazi); Taucheira (later Arsinoe, present day Taucheria); Balagrae (later Bayda and Beda Littoria under Italian occupation, present day Bayda); and Apollonia (later Susa), the port of Cyrene. Together with Cyrene, they were known as the Pentapolis (Five Cities). Cyrene became one of the greatest intellectual and artistic centers of the Greek world, and was famous for its medical school, learned academies, and architecture. The Greeks of the Pentapolis resisted encroachments by the Ancient Egyptians from the East, as well as by the Carthaginians from the West.
Ахеменидтер мен Птолемей Ливиясы
525 ж.б.д. Камбис II-нің парсы әскері Киренаиканы жаулап алды, және келесі екі ғасыр бойы ол парсылардың немесе египеттіктердің билігінде болды. 331 ж.б.д. Киренаикаға кіргенде Александрды гректер қарсы алды, ал Шығыс Ливия тағы да гректердің бақылауына өтті, бұл жолы Птолемей патшалығының бір бөлігі ретінде. Кейіннен Пентаполис конфедерациясы құрылды, оны әдетте Птолемей әулетінен таңдалған патша биледі.
In 525 BCE the Persian army of Cambyses II overran Cyrenaica, which for the next two centuries remained under Persian or Egyptian rule. Alexander was greeted by the Greeks when he entered Cyrenaica in 331 BCE, and Eastern Libya again fell under the control of the Greeks, this time as part of the Ptolemaic Kingdom. Later, a federation of the Pentapolis was formed that was customarily ruled by a king drawn from the Ptolemaic royal house.
Римдік Ливия
Карфаген құлағаннан кейін римдіктер Триполитанияны (Триполи маңындағы аймақты) бірден басып алмады, бірақ жағалау қалалары қорғауды сұрағанға дейін Нумидия бербер патшаларының билігінде қалдырды. Соңғы грек билеушісі Птолемей Апион Киренаиканы Римге мұра етіп қалдырды, Рим бұл аймақты б.з.д. 74 жылы ресми түрде басып алып, Критпен біріктіріп, Рим провинциясы етіп бекітті. Римдік азамат соғысы кезінде Триполитания (әлі ресми түрде қосылмаған) және Киренаика Помпей мен Марк Антонийді тиісінше Цезарь мен Октавианға қарсы қолдады. Римдіктер Аугусттың басшылығымен аймақты толық басып алып, Корнелий Балбус Кішімен бірге солтүстік Феззанды ("Фасания") жаулады. Африка Нова провинциясының құрамында Триполитания гүлденді, гректер мен еврейлердің саны азайып, бірақ Траянның әскери колонияларымен қайта қоныстандырылды, сондай-ақ пил сүйегі мен жабайы жануарлар саудасының ірі орталығына айналды. 10-ғасырға дейін Африка роман тілі Триполитанияның кейбір аймақтарында, әсіресе Тунис шекарасының жанында қолданылып келді. Рим империясының құлдырауы классикалық қалалардың қирауына алып келді, бұл процесті 5-ғасырда вандалдардың Солтүстік Африка арқылы жасаған қирату жорығымен жылдамдатты. Вандалдардың үстемдігі кезінде аймақтың гүлденуі төмендеді, вандалдар бұзған ескі Рим саяси және әлеуметтік тәртібін қалпына келтіру мүмкін болмады. Вандалдардың назарына ілікпеген шет аймақтардағы тұрғындар тайпа басшыларының қорғауына жүгінді және автономияға үйренгеннен кейін империялық жүйеге қайта қосылуға қарсылық көрсетті.
After the fall of Carthage the Romans did not occupy immediately Tripolitania (the region around Tripoli), but left it under control of the Berber kings of Numidia, until the coastal cities asked and obtained its protection. Ptolemy Apion, the last Greek ruler, bequeathed Cyrenaica to Rome, which formally annexed the region in 74 BCE and joined it to Crete as a Roman province. During the Roman civil wars Tripolitania (still not formally annexed) and Cyrenaica sustained Pompey and Marc Antony against respectively Caesar and Octavian. The Romans completed the conquest of the region under Augustus, occupying northern Fezzan ("Fasania") with Cornelius Balbus Minor. As part of the Africa Nova province, Tripolitania was prosperous, and almost depopulated of Greeks and Jews alike, and, although repopulated by Trajan with military colonies, as well as a center for the trade of ivory and wild animals Until the 10th century the African Romance remained in use in some Tripolitanian areas, mainly near the Tunisian border. The decline of the Roman Empire saw the classical cities fall into ruin, a process hastened by the Vandals' destructive sweep though North Africa in the 5th century. The region's prosperity had shrunk under Vandal domination, and the old Roman political and social order, disrupted by the Vandals, could not be restored. In outlying areas neglected by the Vandals, the inhabitants had sought the protection of tribal chieftains and, having grown accustomed to their autonomy, resisted re assimilation into the imperial system.
Исламдық Ливия
Ливиядағы Византияның бақылауы нашар қорғалған бірнеше жағалау бекіністерімен шектелгендіктен, 643 жылдың қыркүйегінде Киренаиканың Пентаполисіне алғаш кірген араб әскерлері аз қарсылыққа тап болды. 'Амр ибн әл-'Ас басшылығымен ислам әскері Киренаиканы жаулап алып, Пентаполисті Барқа деп атады. Олар Триполиді де басып алды, бірақ қаланың римдік қабырғаларын қиратқаннан және сыйлық алғаннан кейін шегінді. 647 жылы халифа Османның асырап алған баласы Абдулла ибн Саад басқаратын 40 мың араб әскері Батыс Ливияға терең еніп, Триполиді византиялықтардан толыққанды басып алды. Келесі бірнеше онжылдықтар бойы Ливия 750 жылы Аббасидтер Омейядтарды құлатқанға дейін Дамаск халифатының билігінде болды, содан кейін Бағдаттың билігіне көшті. 800 жылы халифа Харун әл-Рашид Ибрахим ибн әл-Ағлабты Ифрикияның губернаторы етіп тағайындағанда, Ливия Ағлабид әулеті тұсында жергілікті тәуелсіздікке ие болды. Ағлабидтер Ливияның ең ұқыпты ислам билеушілерінің бірі болды; олар аймаққа тәртіп орнатып, римдік суару жүйелерін қалпына келтірді, бұл ауыл шаруашылығының өнімділігінен аймаққа гүлдену әкелді. 9 ғасырдың соңында шиит Фатимидтер Батыс Ливияны Махдиядағы астанасынан басқарды, 972 жылы бүкіл аймақты Каирден басқарып, Бологин ибн Зириді губернатор етіп тағайындады. Фатимидтер билігінде Триполи құл саудасымен, Суданнан әкелінген алтынмен, сондай-ақ жүн, былғары және тұз саудасымен гүлденді, олар Италияға кемемен жіберіліп, орнына ағаш пен темір тауары әкелінді. Ибн Зиридің бербер Зирид әулеті шиит Фатимидтерден бөлініп, Бағдаттың суннит Аббасидтерін заңды халифалар деп мойындады. Жауап ретінде Фатимидтер Бану Сулайм мен Бану Хилал тайпаларынан мыңдаған адамдарды Солтүстік Африкаға қоныстандырды. Бұл әрекет Ливияның ауылдық жерлерін түбегейлі өзгертті және аймақтың мәдени және тілдік арабтануын нығайтты. Триполитаниядағы Зиридтердің билігі қысқа болды, ал 1001 жылы Бану Хазрун берберлері бөлініп шықты. Триполитания 1146 жылға дейін олардың бақылауында болды, содан кейін аймақты Сицилиялық нормандықтар басып алды. Олар Рафи ибн Матрухты губернатор етіп тағайындады, ол патшалық құрып, Роджер I және оның ұлы Роджер II билігінде 1158 жылға дейін билік жүргізді, содан кейін оларға қарсы көтерілді. Триполи тұрғындары бір жылдан кейін оған қарсы көтерілді, ал Альмохадтар Нормандықтарды Махдиядан қуғаннан кейін ол Альмохадтарға адалдық серт берді және одан босатылғанға дейін Триполи губернаторы болып қалды, содан кейін Александрияға барып, онда қайтыс болды. Келесі 50 жыл ішінде Триполитанияда Альмохад билеушілері мен Бану Гания көтерілісшілері арасында көптеген шайқастар болды. Кейіннен Альмохадтардың генералы Мұхаммед ибн Әбу Хафс 1207 жылдан 1221 жылға дейін Ливияны басқарды, содан кейін Тунис Хафсид әулеті құрылды. 1565 жылы Триполидегі регенттік билік Константинопольдегі сұлтан тікелей тағайындаған пашаға берілді. 1580 жылдары Феззан билеушілері сұлтанға адалдықтарын білдірді, ал Киренаикада Осман билігі болмағанмен, келесі ғасырдың соңында Бенгазиде Триполидегі үкіметтің өкілі ретінде бей орналастырылды. Соңғысы Киренаиканы да жаулап алды. Құлдықпен айналысудың ең көп таралған түрі - Сахарадан тыс сауда жолдары арқылы әкелінген қара африкалықтарды құлдыққа салу. Құл саудасы Триполиде 1853 жылы ресми түрде тоқтатылғанымен, іс жүзінде 1890 жылдарға дейін жалғасты. Осман үкіметінен нұсқау алмағандықтан, Триполи әскери анархия кезеңіне ұшырады, онда төңкеріс төңкеріске ұшырады және азаматтардың бірі бір жылдан астам билікте болған жоқ. Мұндай төңкерістің бірін түрік офицері Ахмед Караманли бастады. Дегенмен, тәртіп оңай қалпына келтірілмеді, ал Абд әл-Гелил мен Гума бен Халифаның Ливиялық көтерілісі 1858 жылы соңғысының өліміне дейін жалғасты. Бірігу 1911 жылдан бастап Италияның үш аймақты бір мезгілде отарларына айналдырған кезде шабуыл (Италия-Түркия соғысы, 1911-1912 жж.) және оккупация арқылы мүмкін емес жолмен жүзеге асты.
Tenuous Byzantine control over Libya was restricted to a few poorly defended coastal strongholds, and as such, the Arab horsemen who first crossed into the Pentapolis of Cyrenaica in September 643 CE encountered little resistance. Under the command of 'Amr ibn al 'As, the armies of Islam conquered Cyrenaica, and renamed the Pentapolis, Barqa. They took also Tripoli, but after destroying the Roman walls of the city and getting a tribute they withdrew. In 647 an army of 40,000 Arabs, led by Abdullah ibn Saad, the foster brother of Caliph Uthman, penetrated deep into Western Libya and took Tripoli from the Byzantines definitively. For the next several decades, Libya was under the purview of the Umayyad Caliph of Damascus until the Abbasids overthrew the Umayyads in 750, and Libya came under the rule of Baghdad. When Caliph Harun al Rashid appointed Ibrahim ibn al Aghlab as his governor of Ifriqiya in 800, Libya enjoyed considerable local autonomy under the Aghlabid dynasty. The Aghlabids were among the most attentive Islamic rulers of Libya; they brought about a measure of order to the region, and restored Roman irrigation systems, which brought prosperity to the area from the agricultural surplus. By the end of the 9th century, the Shiite Fatimids controlled Western Libya from their capital in Mahdia, before they ruled the entire region from their new capital of Cairo in 972 and appointed Bologhine ibn Ziri as governor. During Fatimid rule, Tripoli thrived on the trade in slaves and gold brought from the Sudan and on the sale of wool, leather, and salt shipped from its docks to Italy in exchange for wood and iron goods. Ibn Ziri's Berber Zirid dynasty ultimately broke away from the Shiite Fatimids, and recognised the Sunni Abbasids of Baghdad as rightful Caliphs. In retaliation, the Fatimids brought about the migration of thousands from two troublesome Arab Bedouin tribes, the Banu Sulaym and Banu Hilal to North Africa. This act drastically altered the fabric of the Libyan countryside, and cemented the cultural and linguistic Arabisation of the region. Zirid rule in Tripolitania was short lived though, and already in 1001 the Berbers of the Banu Khazrun broke away. Tripolitania remained under their control until 1146, when the region was overtaken by the Normans of Sicily. The latter appointed a governor over it called Rafi Ibn Matruh, who estbalished a kingdom and ruled under Roger I and his son Roger II until he revolted against him in the year 1158. The inhabitants of Tripoli revolted against him one year, and after the Almohads expelled the Normans from Mahdia, he pledged allegiance to the Almohads and remained governor of Tripoli until he asked for an exemption from it and traveled to Alexandria and died there. For the next 50 years, Tripolitania was the scene of numerous battles between the Almohad rulers and insurgents of the Banu Ghaniya. Later, a general of the Almohads, Muhammad ibn Abu Hafs, ruled Libya from 1207 to 1221 before the later establishment of a Tunisian Hafsid dynasty By 1565, administrative authority as regent in Tripoli was vested in a pasha appointed directly by the sultan in Constantinople. In the 1580s, the rulers of Fezzan gave their allegiance to the sultan, and although Ottoman authority was absent in Cyrenaica, a bey was stationed in Benghazi late in the next century to act as agent of the government in Tripoli. The latter conquered also Cyrenaica. The most pronounced slavery activity involved the enslavement of black Africans who were brought via trans Saharan trade routes. Even though the slave trade was officially abolished in Tripoli in 1853, in practice it continued until the 1890s. Lacking direction from the Ottoman government, Tripoli lapsed into a period of military anarchy during which coup followed coup and few deys survived in office more than a year. One such coup was led by Turkish officer Ahmed Karamanli. Anyway, order was not recovered easily, and the revolt of the Libyan under Abd El Gelil and Gûma ben Khalifa lasted until the death of the latter in 1858. Reunification came about through the unlikely route of an invasion (Italo Turkish War, 1911–1912) and occupation starting from 1911 when Italy simultaneously turned the three regions into colonies.
Италиялық Ливия
1912 жылдан 1927 жылға дейін Ливия территориясы Италияның Солтүстік Африкасы деп аталды. 1927 жылдан 1934 жылға дейін аймақ итальяндық губернаторлар басқаратын итальяндық Киренаика және итальяндық Триполитания деп аталатын екі колонияға бөлінді. Ливияда 150 000-ға жуық итальяндықтар қоныстанды, бұл жалпы халықтың шамамен 20% құрайды. 1934 жылы Италия колонияның ресми атауы ретінде "Ливия" атауын қабылдады (гректер Мысырдан басқа бүкіл Солтүстік Африка үшін қолданған). Идрис әл-Махди әс-Сенусси (кейін патша Идрис I), Киренаика әмірі, екі дүниежүзілік соғыс арасында Италияның Ливияны басып алуына қарсылық көрсетті. Илан Паппе 1928 - 1932 жылдар аралығында итальяндық әскер "бедуиндердің жартысын (тікелей немесе лагерьлердегі аурулар мен аштықтан) өлтірді" деп есептейді. Италиялық тарихшы Эмилио Джентиле репрессия құрбандарының санын шамамен 50 000 деп бағалайды. 1934 жылы губернатор Балбо Триполи қаласын астана етіп, "Ливия" деп аталатын саяси бірлік құрды. Италиялықтар инфрақұрылымды жақсартуға және қоғамдық жұмыстарға баса назар аударды. Атап айтқанда, 1934-1940 жылдары Ливияның теміржол және жол желілерін үлкендей кеңейтіп, жүздеген шақырым жаңа жолдар мен теміржолдар салды, сондай-ақ жаңа өнеркәсіптер мен ондаған жаңа ауылшаруашылық ауылдарын құруға көмектесті. 1940 жылдың маусым айынан бастап Ливия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осі мен Британ империясы арасындағы қыраушы шайқастардың орталығына айналды: одақтастар Ливияның барлық аймағын Италиядан тек 1943 жылдың ақпанында ғана басып алды. 1943 жылдан 1951 жылға дейін Триполитания мен Киренаика британдық әскери басқаруда болды, ал Феззан француздардың бақылауында болды. 1944 жылы Идрис Каирден жер аударылудан оралды, бірақ 1947 жылы шетелдік бақылаудың кейбір түрлері алысқанға дейін Киренаикада тұрақты тұрудан бас тартты. 1947 жылы одақтастармен жасалған бейбіт келісім шарты бойынша Италия Ливияға қатысты барлық талаптарынан бас тартты.
From 1912 to 1927, the territory of Libya was known as Italian North Africa. From 1927 to 1934, the territory was split into two colonies, Italian Cyrenaica and Italian Tripolitania, run by Italian governors. Some 150,000 Italians settled in Libya, constituting roughly 20% of the total population. In 1934, Italy adopted the name "Libya" (used by the Greeks for all of North Africa, except Egypt) as the official name of the colony (made up of the three provinces of Cyrenaica, Tripolitania and Fezzan). Idris al Mahdi as Senussi (later King Idris I), Emir of Cyrenaica, led Libyan resistance to Italian occupation between the two world wars. Ilan Pappe estimates that between 1928 and 1932 the Italian military "killed half the Bedouin population (directly or through disease and starvation in camps)". Italian historian Emilio Gentile sets to about 50,000 the number of victims of the repression. In 1934, the political entity called "Libya" was created by governor Balbo with capital Tripoli. The Italians emphasized infrastructure improvements and public works. In particular, they hugely expanded Libyan railway and road networks from 1934 to 1940, building hundreds of kilometers of new roads and railways and encouraging the establishment of new industries and dozens of new agricultural villages. During WW2, since June 1940 Libya was at the center of destructive fighting between the Axis and the British empire: the Allies conquered from Italy all of Libya only by February 1943. From 1943 to 1951, Tripolitania and Cyrenaica were under British military administration, while the French controlled Fezzan. In 1944, Idris returned from exile in Cairo but declined to resume permanent residence in Cyrenaica until the removal of some aspects of foreign control in 1947. Under the terms of the 1947 peace treaty with the Allies, Italy relinquished all claims to Libya.
Патшалық
1949 жылы 21 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясы Ливияның 1952 жылдың 1 қаңтарына дейін тәуелсіздік алуы тиіс екенін жариялаған резолюция қабылдады. Идрис БҰҰ-дағы келесі келіссөздерде Ливияны өкілдік етті. 1951 жылдың 24 желтоқсанында Ливия Ливия Біріккен Корольдігі ретінде тәуелсіздігін жариялады, ол король Идрис басқарған конституциялық және мұрагерлік монархия болды – Ливияның жалғыз монархы. 1951 жылы Ливияның тұңғыш Конституциясы қабылданды. Ливияның Ұлттық Ассамблеясы Конституцияны әзірледі және Бенгази қаласында өткен мәжілісте 6 Мухаррам, Хижра 1371: 7 қазан 1951 жылы оны қабылдау туралы резолюция қабылдады. Ұлттық Ассамблеяның төрағасы Мохамед Абуласад Эль Алем және Ұлттық Ассамблеяның екі төраға орынбасары Омар Файек Шенниб пен Абу Бейкер Ахмед Абу Бейкер Конституцияны қол қойып, король Идриске тапсырды, одан кейін ол Ливияның Ресми газетінде жарияланды. Ливия Конституциясының қабылдануы ливиялық азаматтардың құқықтарын Ливия ұлттық мемлекетінің соғыстан кейінгі құрылуынан кейін ресми түрде бекіткен алғашқы заң екендігімен маңызды болды. БҰҰ-дағы қызу пікірталас барысында Идрис Ливияның біртұтас мемлекет құруы Триполитания, Феззан және Киренаика аймақтарына пайдалы болады деп мәлімдеген еді. Ливия үкіметі Еуропа мен Солтүстік Америка мемлекеттеріне тән көптеген бекітілген құқықтарды қамтитын Конституция жасауға мүдделі болды. Ливия Конституциясы дін еркіндігін қамтамағанмен (5-бап мемлекеттік дін ретінде Исламды жариялайды), заң алдындағы теңдік, сондай-ақ тең азаматтық және саяси құқықтар, тең мүмкіндіктер және "дін, наным, нәсіл, тіл, байлық, туыстық немесе саяси және әлеуметтік пікірлерге қарамастан" қоғамдық міндеттер мен жауапкершіліктерде тең жауапкершілік сияқты құқықтарды ресми түрде белгіледі (11-бап). Осы кезеңде Ұлыбритания Ливиядағы ірі инженерлік жобаларға қатысып, елдің ең ірі қару-жарақ жеткізушісі болды. АҚШ Ливиядағы ірі Wheelus әуе базасын да сақтап тұрды.
On 21 November 1949, the UN General Assembly passed a resolution stating that Libya should become independent before 1 January 1952. Idris represented Libya in the subsequent UN negotiations. On 24 December 1951, Libya declared its independence as the United Kingdom of Libya, a constitutional and hereditary monarchy under King Idris, Libya's only monarch. 1951 also saw the enactment of the first Libyan Constitution. The Libyan National Assembly drafted the Constitution and passed a resolution accepting it in a meeting held in the city of Benghazi on Sunday, 6th Muharram, Hegiras 1371: 7 October 1951. Mohamed Abulas’ad El Alem, President of the National Assembly and the two vice presidents of the National Assembly, Omar Faiek Shennib and Abu Baker Ahmed Abu Baker executed and submitted the Constitution to King Idris following which it was published in the Official Gazette of Libya. The enactment of the Libyan Constitution was significant in that it was the first piece of legislation to formally entrench the rights of Libyan citizens following the post war creation of the Libyan nation state. Following on from the intense UN debates during which Idris had argued that the creation of a single Libyan state would be of benefit to the regions of Tripolitania, Fezzan, and Cyrenaica, the Libyan government was keen to formulate a constitution which contained many of the entrenched rights common to European and North American nation states. Though not creating a secular state – Article 5 proclaims Islam the religion of the State – the Libyan Constitution did formally set out rights such as equality before the law as well as equal civil and political rights, equal opportunities, and an equal responsibility for public duties and obligations, "without distinction of religion, belief, race, language, wealth, kinship or political or social opinions" (Article 11). During this period, Britain was involved in extensive engineering projects in Libya and was also the country's biggest supplier of arms. The United States also maintained the large Wheelus Air Base in Libya.
Араб Республикасы мен Джамахирия
1969 жылдың 1 қыркүйегінде 27 жасар армия офицері Муаммар Каддафи бастаған әскери шенеуніктердің шағын тобы Ливия революциясын бастау үшін король Идриске қарсы мемлекеттік төңкеріс жасады. Ливия үкіметі мен ресми баспасөзде Каддафи "Бауырластық жетекші және революцияның бағытшысы" деп аталды. 1973 жылы Мұхаммедтің туған күніне орай Каддафи "Бес тармақты үндеу" жасады. Ол барлық қолданыстағы заңдарды тоқтата тұрып, шариғат заңдарын енгізуді жариялады. Елдегі "саяси сырқаттар" тазартылатынын айтты. "Халық милициясы" "революцияны қорғайтын" болады. Әкімшілік революция, мәдени революция болады. Каддафи кең ауқымды бақылау жүйесін құрды. Ливиялықтардың 10-20 пайызы үкіметте, өндіріс орындарында және білім беру саласындағы іс-әрекетті бақылайтын революциялық комитеттерде бақылауда болды. Каддафи диссиденттерді көпшілік алдында атты, ал өлім жазалары мемлекеттік телеарналарда жиі көрсетілді. Каддафи өзінің дипломаттары мен жауынгерлерін бүкіл әлемде ондаған қашқындарды өлтіру үшін пайдаланды. Amnesty International 1980 мен 1987 жылдар аралығында кем дегенде 25 адам өлтірілгенін мәлімдеді. 1977 жылы Ливия ресми түрде "Ұлы Социалистік Халықтық Ливия Араб Джамахириясы" атанды. Каддафи билікті ресми түрде Халықтық Жалпы Комитеттерге тапсырды және одан әрі өзін тек символдық тұлға деп мәлімдеді, бірақ ішкі және халықаралық сыншылар реформалар оған іс жүзінде шексіз билік берді деп санды. Жаңа жүйеге қарсы шыққандарға төзбеушілік көрсетілді, жазалау шаралары, соның ішінде Каддафинің өзі бекіткен өлім жазасы қолданылды. Ол құрған жаңа "джамахирия" басқару құрылымы ресми түрде тікелей демократияның бір түрі деп аталды, бірақ үкімет сайлау нәтижелерін жариялаудан бас тартты. Сол жылы Ливия мен Мысыр арасында төрт күндік шекаралық соғыс болды, ол Ливия-Мысыр соғысы деп танылды. Екі ел де Алжир президенті Хуари Бумедьеннің делдалдығымен атысты тоқтатуға келісті. 1977 жылдың ақпанында Ливия Гукуни Уэддиге және Чадтағы Халықтық қарулы күштерге әскери жабдықтар беруді бастады. Ливияның Солтүстік Чадтағы көтерілісші күштерді қолдауы шабуылға айналғанда, Чад-Ливия қақтығысы басталды. 1970 жылдары мұнайдан түскен табыстың көп бөлігі қару-жарақ сатып алуға және әлемдегі ондаған бүлікші топтарды қаржыландыруға жұмсалды. 1986 жылы Каддафиді өлтіруге жасалған әуе шабуылы сәтсіз аяқталды. Ливия 1988 жылы Шотландияның Локерби қаласының үстіндегі Pan Am 103 рейсін және 1989 жылы Чад пен Нигердегі UTA 772 рейсін бомбалауда айыпталды; Ливия 1992 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының санкцияларына түсті. Каддафи ядролық қарсылық қозғалыстарынан бастап, Австралияның кәсіподақтарына дейін түрлі топтарды қаржыландырды. 1977 жылдан бастап елдің жан басына шаққандағы табысы 11 000 АҚШ долларынан асып, Африкадағы бесінші орында тұрды, ал Адам даму индексі Африкадағы ең жоғары көрсеткішті көрсетті және Сауд Арабиясынан да жоғары болды. Бұл Ливияның ешқандай шетелдік қарыз алмастан, қарыздан мүлдем босатылуы арқасында мүмкін болды. Сонымен қатар, елдегі сауаттылық деңгейі 10%-дан 90%-ға дейін өсті, өмір сүру ұзақтығы 57-ден 77 жасқа дейін ұлғайды, еңбекке жарамсыз адамдар үшін жұмыс орындары құрылды және тегін білім беруге, тегін медициналық көмекке және тұрғын үйге қаржылай көмекке қол жеткізуге мүмкіндік беретін әлеуметтік жүйе енгізілді. Ұлы жасалма адам жасаған өзен де елдің үлкен бөлігінде таза суға еркін қол жеткізу үшін салынды. Каддафи ең төменгі жалақыны екі есеге арттырды, заңмен бағаны бақылауды енгізді және жалға төлеуді 30-40% -ға дейін төмендетті. Сондай-ақ, Каддафи бұрынғы режим әйелдерге қатаң әлеуметтік шектеулермен күресті, реформаларды ынталандыру үшін Революциялық әйелдер ұйымын құрды. 1970 жылы жыныстық теңдікті растайтын және жалақы теңдігін талап ететін заң қабылданды. 1971 жылы Каддафи Ливияның жалпы әйелдер федерациясын құруды қолдады. 1972 жылы он алты жасқа толмаған қыздардың некелерін қылмыстық деп таныған және әйелдің келісімі некеге тұрудың қажетті шарты болып табылатын заң қабылданды. Каддафи 2008 жылы "Африка патшаларының патшасы" деген құрметті атақты алды, бұл Африка Біріккен Штаттарын құруға бағытталған кампаниясының бір бөлігі болды. 2010 жылдардың басында Ливия Африка Одағында көшбасшылық рөлге ие болуға тырысып қана қоймай, Еуропалық Одақтағы кез келген басқа елге қарағанда, өзінің бұрынғы отаршыл билеушісі Италиямен жақын байланыс орнатқаны байқалды. "Экономист" басылымының хабарлауынша, елдің шығыс аймақтары Каддафидің экономикалық теориясы салдарынан "қирады".
On 1 September 1969, a small group of military officers led by 27 year old army officer Muammar Gaddafi staged a coup d'état against King Idris, launching the Libyan Revolution. Gaddafi was referred to as the "Brother Leader and Guide of the Revolution" in government statements and the official Libyan press. On the birthday of Muhammad in 1973, Gaddafi delivered a "Five Point Address". He announced the suspension of all existing laws and the implementation of Sharia. He said that the country would be purged of the "politically sick". A "people's militia" would "protect the revolution". There would be an administrative revolution, and a cultural revolution. Gaddafi set up an extensive surveillance system. 10 to 20 percent of Libyans worked in surveillance for the Revolutionary committees, which monitored activities in government, in factories, and in the education sector. Gaddafi executed dissidents publicly and the executions were often rebroadcast on state television channels. Gaddafi employed his network of diplomats and recruits to assassinate dozens of critical refugees around the world. Amnesty International listed at least 25 assassinations between 1980 and 1987. In 1977, Libya officially became the "Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya". Gaddafi officially passed power to the General People's Committees and henceforth claimed to be no more than a symbolic figurehead, but domestic and international critics claimed the reforms gave him virtually unlimited power. Dissidents against the new system were not tolerated, with punitive actions including capital punishment authorized by Gaddafi himself. The new "jamahiriya" governance structure he established was officially referred to as a form of direct democracy, though the government refused to publish election results. Later that same year, Libya and Egypt fought a four day border war that came to be known as the Libyan Egyptian War, both nations agreed to a ceasefire under the mediation of the Algerian president Houari Boumediène. In February 1977, Libya began to provide military supplies to Goukouni Oueddei and the People's Armed Forces in Chad. The Chadian–Libyan conflict began in earnest when Libya's support of rebel forces in northern Chad escalated into an invasion. Much of the country's income from oil, which soared in the 1970s, was spent on arms purchases and on sponsoring dozens of rebels groups around the world. An airstrike failed to kill Gaddafi in 1986. Libya was accused in the 1988 bombing of Pan Am Flight 103 over Lockerbie, Scotland and the 1989 bombing of UTA Flight 772 over Chad and Niger; Libya was finally put under United Nations sanctions in 1992. Gaddafi financed various other groups from anti nuclear movements to Australian trade unions. From 1977 onward, per capita income in the country rose to more than US$11,000, the fifth highest in Africa, while the Human Development Index became the highest in Africa and greater than that of Saudi Arabia. This was achieved without borrowing any foreign loans, keeping Libya debt free. In addition, the country's literacy rate rose from 10% to 90%, life expectancy rose from 57 to 77 years, employment opportunities were established for migrant workers, and welfare systems were introduced that allowed access to free education, free healthcare, and financial assistance for housing. The Great Manmade River was also built to allow free access to fresh water across large parts of the country. Gaddafi doubled the minimum wage, introduced statutory price controls, and implemented compulsory rent reductions of between 30 and 40%. Gaddafi also wanted to combat the strict social restrictions that had been imposed on women by the previous regime, establishing the Revolutionary Women's Formation to encourage reform. In 1970, a law was introduced affirming equality of the sexes and insisting on wage parity. In 1971, Gaddafi sponsored the creation of a Libyan General Women's Federation. In 1972, a law was passed criminalizing the marriage of any females under the age of sixteen and ensuring that a woman's consent was a necessary prerequisite for a marriage. Gaddafi assumed the honorific title of "King of Kings of Africa" in 2008 as part of his campaign for a United States of Africa. By the early 2010s, in addition to attempting to assume a leadership role in the African Union, Libya was also viewed as having formed closer ties with Italy, one of its former colonial rulers, than any other country in the European Union. The eastern parts of the country have been "ruined" due to Gaddafi's economic theories, according to The Economist.
2011 жылғы көтеріліс және Бірінші азаматтық соғыс
Халық қозғалыстары Тунис пен Мысырдың билеушілерін құлатудан кейін, оның батыс және шығыстағы көршілері, Ливияда 2011 жылдың 17 ақпанында толыққанды көтеріліс басталды. 20 ақпанда тәртіпсіздік Триполиге жетті. 2011 жылдың 21 ақпанының таңертеңінде Муамар Каддафидің үлкен ұлы Сейф әл-Ислам Каддафи Ливия телеарнасы арқылы ел бүкіл мемлекетке тараған көтеріліс кезінде бөлініп, орнына "15 ислам фундаменталистік әмірлік" құрылуы мүмкін екенінен қорқыныш білдірді. Ол соңғы наразылықтарды басуда "қателіктер жасалғандығын" мойындады және конституциялық конвенция өткізу жоспарларын жариялады, бірақ елдің экономикалық байлығы мен жақындағы гүлденуі қауіпте екенін ескертті және наразылықтар жалғаса берсе, "қан тегіс ағады" деп мәлімдеді. 2011 жылдың 27 ақпанында М. Каддафидің бұрынғы әділет министрі Мустафа Абдул Джалил басшылығымен Ливияның көтерілісшілер бақылауындағы аудандарын басқару үшін Ұлттық ауыспалы кеңес құрылды. Бұл Каддафи режиміне қарсы кең ауқымды оппозицияны ұйымдастыруға жасалған алғашқы қадам болды. Кеңес Бенгазиде орналасқан болғанымен, Триполиді өзінің астанасы деп жариялады. Кейіннен адам құқығы жөніндегі заңгер Хафиз Гога кеңес өкілі болды. 2011 жылдың 10 наурызында Франция Ливия халқының заңды өкілі ретінде кеңесті ресми түрде мойындаған алғашқы мемлекет атанды. 2011 жылдың наурыз айының басында Ливияның бір бөлігі Каддафи бақылауынан шығып, оппозиция күштерінің коалициясы, соның ішінде көтерілісшілерді қолдауға шешім қабылдаған әскерлердің бақылауына көшті. Ливияның шығысы, оның орталығы Бенгази порты оппозицияның қолында екені айтылды, ал Триполи және оның айналасындағы аймақтардағы жағдай белгісіз болды. Каддафиді қолдаушы күштер Ливияның батысындағы көтерілісшілердің шабуылдарына әскери жауап беріп, Бенгазиге қарай, көтерілістің де-факто орталығына қарсы шабуылға шықты. Триполиден Zawiya қаласын әуе күштері мен армиялық танктер бомбалады және Джамахирия әскерлері басып алды, "қақтығыста бұрын-соңды көрінбеген қатыгездік көрсетілді". Каддафи көптеген қоғамдық сөздерінде наразылық қозғалысын жоюмен қорқытты, ал Al Jazeera және басқа да ақпарат агенттіктері оның үкіметінің Триполидегі режимге қарсы наразылық білдіргендер мен дезертирлерді өлтіру үшін Каддафи жақтастарының жасақтарын қаруландырып жатқанын хабарлады. Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары, соның ішінде Бас хатшы Пан Ги Мун және Адам құқықтары жөніндегі кеңес бұл қақтығысты халықаралық құқыққа қарсы әрекет деп айыптады, соңғысы Ливияның БҰҰ-дағы делегациясының ұсынысымен бұрын-соңды болмаған қадам ретінде Ливияны тікелей БҰҰ-дан шығарып тастады. АҚШ Ливияға қарсы экономикалық санкциялар салды, одан кейін Австралия, Канада және Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі де қосылды, олар Каддафи мен басқа да үкімет шенеуніктерін тергеу үшін Халықаралық қылмыстық сотқа жолдау туралы дауыс берді. 2011 жылдың 17 наурызында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 10 дауыспен, бес қарсы дауыспен 1973 қаулыны қабылдады. Қаулы ұшақтарға тыйым салынған аймақ құруды және Ливиядағы азаматтарды қорғау үшін "барлық қажетті құралдарды" қолдануға рұқсат берді. Одан кейін Ливияның сыртқы істер министрі Муса Кусса "Ливия дереу атысты тоқтатуға және барлық әскери операцияларды тоқтатуға шешім қабылдады" деп мәлімдеді. 19 наурызда одақтастардың әуе кеңістігіне тыйым салу аймағын қорғау бойынша алғашқы әрекеті басталды, француз әскери ұшақтары Ливияның әуе кеңістігіне кіріп, жау нысаналарын анықтау миссиясын жүргізді. АҚШ пен Ұлыбритания "Одиссей таңғы жарық" және "Эллами" операциялары аясында 110-нан астам "Томагавк" зымырандарын қолдана отырып, 20-дан астам "интегралды әуе қорғанысы жүйелеріне" шабуыл жасады. 2011 жылдың 27 маусымында Халықаралық қылмыстық сот Каддафиге қатысты тұтқындау ордерін шығарды, Каддафитің "азаматтарға, демонстрацияларға және диссиденттерге қарсы кеңінен және жүйелі шабуылдар саясатын" жоспарлауға және іске асыруға жеке қатысқандығын айыптады. 2011 жылдың 22 тамызында көтерілісшілер Триполиге кіріп, Жасыл алаңды басып алды, оны итальяндық оккупация кезінде қаза тапқандардың құрметіне алғашқы атымен – "Шейіттер алаңы" деп атады. Осы уақытта Каддафи Ливияда әлі де бар екенін және көтерілісшілерге билікті бермейтінін мәлімдеді. Ұлттық ауыспалы кеңес Ливияның уақытша басқарушы органы ретінде қызмет еткен кезеңде ішкі дау-жанжалдарға ұшырады. Ол Муамар Каддафидің туған қаласы Сиртте 2011 жылдың 20 қазанында қайтыс болғанға дейін бірнеше рет уақытша үкімет құруды кейінге шегерді. Мустафа Абдул Джалил Ұлттық ауыспалы кеңестің басшысы болды және жалпы алғанда, басшылықтың басты тұлғасы саналды. Махмуд Жібріл 2011 жылдың 5 наурызынан бастап соғыс аяқталғанға дейін кеңестің де-факто үкімет басшысы қызметін атқарды, бірақ Ливия Каддафи билігінен "азат етілгені" жарияланғаннан кейін ол отставкаға кететінін хабарлады. Ливияның "азаттығы" 2011 жылдың 23 қазанында тойланды, ал Жібріл бір ай ішінде уақытша үкімет құру бойынша консультациялар жүріп жатқанын, одан кейін сегіз ай ішінде конституциялық құрылтай сайлаулары және одан кейін бір жыл ішінде парламенттік және президенттік сайлаулар өтетінін хабарлады. Ол күткендей сол күні отставкаға кетті және оның орнына Әли Тархуни келді. Азамат соғысында кем дегенде 30 000 ливиялық азамат қаза тапты.
After popular movements overturned the rulers of Tunisia and Egypt, its immediate neighbors to the west and east, Libya experienced a full scale revolt beginning on 17 February 2011. By 20 February, the unrest had spread to Tripoli. In the early hours of 21 February 2011, Saif al Islam Gaddafi, oldest son of Muammar Gaddafi, spoke on Libyan television of his fears that the country would fragment and be replaced by "15 Islamic fundamentalist emirates" if the uprising engulfed the entire state. He admitted that "mistakes had been made" in quelling recent protests and announced plans for a constitutional convention, but warned that the country's economic wealth and recent prosperity was at risk and warned of "rivers of blood" if the protests continued. On 27 February 2011, the National Transitional Council was established under the stewardship of Mustafa Abdul Jalil, Gaddafi's former justice minister, to administer the areas of Libya under rebel control. This marked the first serious effort to organize the broad based opposition to the Gaddafi regime. While the council was based in Benghazi, it claimed Tripoli as its capital. Hafiz Ghoga, a human rights lawyer, later assumed the role of spokesman for the council. On 10 March 2011, France became the first state to officially recognise the council as the legitimate representative of the Libyan people. By early March 2011, some parts of Libya had tipped out of Gaddafi's control, coming under the control of a coalition of opposition forces, including soldiers who decided to support the rebels. Eastern Libya, centered on the port city of Benghazi, was said to be firmly in the hands of the opposition, while Tripoli and its environs remained in dispute. Pro Gaddafi forces were able to respond militarily to rebel pushes in Western Libya and launched a counterattack along the coast toward Benghazi, the de facto centre of the uprising. The town of Zawiya, from Tripoli, was bombarded by Air Force planes and Army tanks and seized by Jamahiriya troops, "exercising a level of brutality not yet seen in the conflict". In several public appearances, Gaddafi threatened to destroy the protest movement, and Al Jazeera and other agencies reported his government was arming pro Gaddafi militiamen to kill protesters and defectors against the regime in Tripoli. Organs of the United Nations, including United Nations Secretary General Ban Ki moon and the United Nations Human Rights Council, condemned the crackdown as violating international law, with the latter body expelling Libya outright in an unprecedented action urged by Libya's own delegation to the UN. The United States imposed economic sanctions against Libya, followed shortly by Australia, Canada and the United Nations Security Council, which also voted to refer Gaddafi and other government officials to the International Criminal Court for investigation. On 17 March 2011 the UN Security Council passed Resolution 1973 with a 10–0 vote and five abstentions. The resolution sanctioned the establishment of a no fly zone and the use of "all means necessary" to protect civilians within Libya. Shortly afterwards, Libyan Foreign Minister Moussa Koussa stated that "Libya has decided an immediate ceasefire and an immediate halt to all military operations". On 19 March, the first Allied act to secure the no fly zone began when French military jets entered Libyan airspace on a reconnaissance mission heralding attacks on enemy targets. The United States and United Kingdom launched attacks on over 20 "integrated air defense systems" using more than 110 Tomahawk cruise missiles during operations Odyssey Dawn and Ellamy. On 27 June 2011, the International Criminal Court issued an arrest warrant for Gaddafi, alleging that Gaddafi had been personally involved in planning and implementing "a policy of widespread and systematic attacks against civilians and demonstrators and dissidents". By 22 August 2011, rebel fighters had entered Tripoli and occupied Green Square, which they renamed to its original name, Martyrs' Square in honour of those killed during the Italian occupation. Meanwhile, Gaddafi asserted that he was still in Libya and would not concede power to the rebels. The National Transitional Council had been plagued by internal divisions during its tenure as Libya's interim governing authority. It postponed the formation of a caretaker, or "interim" government on several occasions during the period prior to the death of Muammar Gaddafi in his hometown of Sirte on 20 October 2011. Mustafa Abdul Jalil led the National Transitional Council and was generally considered to be the principal leadership figure. Mahmoud Jibril served as the NTC's de facto head of government from 5 March 2011 through the end of the war, but he announced he would resign after Libya was declared to have been "liberated" from Gaddafi's rule. The "liberation" of Libya was celebrated on 23 October 2011, and Jibril announced that consultations were under way to form an interim government within one month, followed by elections for a constitutional assembly within eight months and parliamentary and presidential elections to be held within a year after that. He stepped down as expected the same day and was succeeded by Ali Tarhouni. At least 30,000 Libyans died in the civil war.
Өтпелі кезең және Екінші азаматтық соғыс
Бірінші азаматтық соғыстан кейін Ұлттық ауыспалы кеңес (ҰҚК) Ливияның басқару және үкіметтік биліктің ауысуына жауапты болды. Ливияның "азаттығы" 2011 жылдың 23 қазанында тойланды. Содан кейін Джибрил бір ай ішінде уақытша үкімет құру жөнінде консультациялар жүргізіліп жатқанын, одан кейін сегіз ай ішінде конституциялық ассамблея сайлаулары және бір жыл ішінде парламенттік және президенттік сайлаулар өтетінін мәлімдеді. Ол күтілгендей сол күні қызметтен кетіп, орнына Әли Тархуни келді. 24 қарашада Тархуниді Абдуррахим Эль Кейб ауыстырды. Эль Кейб уақытша үкімет құрды, оны тәуелсіз саясаткерлермен немесе ҰҚК мүшелерімен, соның ішінде әйелдермен толтырды. Каддафи құлағаннан кейін Ливия ішкі күреске тап болды. Жаңа режимге қарсы наразылықтар басталды. Каддафиге адал күштер көтеріліп, Ливияның жаңа армиясымен соғысты. Конституциялық декларация көппартиялық жүйені рұқсат еткендіктен, Демократиялық партия, Реформа және даму партиясы, "Азаттық, әділдік және даму үшін ұлттық жиын" сияқты саяси партиялар пайда болды. Исламдық қозғалыс басталды. Оны тоқтату үшін ҰҚК үкіметі діни, тайпалық және этникалық негіздегі партияларға билік беруден бас тартты. 2012 жылдың 7 шілдесінде ливиялықтар Каддафи билігінің аяқталуынан бері алғашқы парламенттік сайлауда дауыс берді. Сайлауда 100-ден астам саяси партия тіркелді, нәтижесінде 200 мүшеден тұратын уақытша ұлттық ассамблея құрылды. Бұл сайланбаған Ұлттық ауыспалы кеңестің орнына келіп, премьер-министрді тағайындап, конституция жобасын әзірлеу комитетін құрды. Дауыс беру логистикалық және техникалық мәселелерді шешу үшін, дауыс беруге тіркелу үшін және кандидаттарды тексеру үшін бірнеше рет кейінге жылдырылды. 2012 жылдың 8 тамызында Ұлттық ауыспалы кеңес толыққанды сайланған Жалпы ұлттық конгреске билікті тапсырды, оған уақытша үкімет құру және жалпы референдумда мақұлданған жаңа Ливия Конституциясының жобасын әзірлеу міндеті жүктелді. 2012 жылдың 25 тамызында азаматтық соғыс аяқталғаннан берігі ең ашық секталық шабуыл деп саналатын оқиғада белгісіз ұйымдасқан шабуылшылар Ливия астанасы Триполидің орталығында күндіз суфи мешітін қабірлермен бірге қиратты. Бұл екі күн ішінде суфи ғибадатханасын қиратудың екінші оқиғасы болды. 2012 жылдың 7 қазанында Ливияның премьер-министрі болып сайланған Мустафа А.Г. Абушагур жаңа кабинетке парламенттің қолдауын ала алмағандықтан екінші рет қызметтен кетті. 2012 жылдың 14 қазанында Жалпы ұлттық конгресс бұрынғы ЖҰК мүшесі және адам құқықтары жөніндегі заңгер Әли Зейданды премьер-министр қызметіне тағайындады. Ливияның Конституциялық Ассамблеясына сайлау 2014 жылдың 20 ақпанында Ливияда өтті. Әли Зидан парламент комитетінің шешімімен 2014 жылдың 14 наурызында Ливиядан қашып кетті, себебі "Morning Glory" танкері Сидра портынан ливиялық мұнайды алып кетті, ол көтерілісшілер тәркілеген еді. Әли Зейдан танкердің кете бергенін тоқтатуға уәде берген, бірақ орындамады. 2014 жылдың 30 наурызында Жалпы ұлттық конгресс өзін Жаңа Өкілдер палатасымен ауыстыруға дауыс берді. Абдулла әл Тани 2014 жылдың 11 наурызынан бастап уақытша премьер-министр болып қызмет етті. Ол 2014 жылдың 13 сәуірінде өзі мен отбасына жасалған "сатқындық шабуылдың" құрбаны болғаннан кейін отставкаға кетті, бірақ алмастыру болмағандықтан премьер-министр болып қалды. Ахмет Майтек 2014 жылдың мамырында Ливияның премьер-министрі болып сайланды, бірақ оның сайлануы даулы болды. Ливияның Жоғарғы соты 9 маусымда Майтектің тағайындалуын заңсыз деп шешті және Майтек сол күні қызметтен кетті. 2014 жылы парламент ғимаратына генерал Халифа Хафтарға адал әскерлер шабуыл жасады, оның ішінде Зинтан бригадасы да бар, Ливия үкіметі оны төңкеріс әрекеті деп сипаттады. Ливияда 2014 жылдың 25 маусымында Өкілдер палатасына сайлау өтті. 14 шілдеде Ливиядағы АҚШ-тың қолдау миссиясы Триполи мен Бенгазидегі қақтығыстарда 13 адам қаза тапқаннан кейін қызметкерлерін эвакуациялады. Үкімет күштері мен қарсыласып жатқан әскери топтар арасындағы ұрыс Триполи халықаралық әуежайын жабуға мәжбүр етті. Ливия революциялық операциялар бөлмесінің (LROR) мүшелері бар әскерилер Каддафи құлатылғаннан бері әуежайды бақылап отырған Зинтан әскерилерінен басып алуға тырысты. Екі топтың да ресми жалақы алатыны белгілі болды. Сонымен қатар, Мисрата әуежайы Триполи халықаралық әуежайына байланысты жабылды. Үкімет өкілі Ахмет Ламин Триполи халықаралық әуежайындағы ұшақтардың 90% қиратылғанын немесе қолдануға жарамсыз етілгенін мәлімдеді және үкімет қауіпсіздікті қайта орнату үшін халықаралық күштерден көмек сұрауы мүмкін екенін айтты. Skhirat қаласындағы келіссөздерден кейін қол қойылды, Триполи, Тобрук және басқа жерлерде орналасқан қарсыласып жатқан саяси топтардың ұзақ келіссөздерінің нәтижесінде Ұлттық келісім үкіметі (ҰКҮ) құруға келісті. 2016 жылдың 30 наурызында ҰКҮ басшысы Файез Сарад Триполиге келді және ЖҰК қарсылығына қарамастан, онда жұмыс іле бастады. 2019 жылдың 4 сәуірінде Ливия Ұлттық армиясының командирі Халифа Хафтар Ливияның халықаралық жақтан танылған үкіметінің астанасы Триполиға шабуыл жасауға әскерлеріне бұйрық берді, бұл 2019-20 жылдардағы Батыс Ливия кампаниясы болды. Бұл БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерреш пен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан сынға ұшырады. 2020 жылдың 23 қазанында Ливия Ұлттық армиясы мен ҰКҮ өкілдерінен құралған 5+5 Бірлескен Ливия әскери комиссиясы Ливияның барлық аймақтарында "тұрақты атысты тоқтату туралы" келісімге келді. Келісім дереу күшіне енді, барлық шетелдік әскерлер үш ай ішінде Ливиядан кетуі керек, ал даулы аймақтарда бірлескен полиция күштері патруілдейтін болды. Сол күні Триполи мен Бенгази арасындағы алғашқы коммерциялық рейс орындалды. 2021 жылдың 10 наурызында аралық кезеңдегі біртұтас үкімет құрылды, ол келесі Ливия президенттік сайлауына дейін, жоспар бойынша 10 желтоқсанда өтетінге дейін қызмет етуі керек еді. Алайда, сайлау бірнеше рет кейінге жылдырылды, нәтижесінде біртұтас үкімет белгісіз мерзімге билікте қалды, соның салдарынан соғыс қайта басталу қаупі туды. 2023 жылдың 10 қыркүйегінде "Даниель" даулының салдарынан бұзылған дамбалардың нәтижесінде болған апатты су тасқыны порты қаласы Дернаны қиратты, нәтижесінде шамамен 7000 адам қаза тауып, 10000-нан астам адам жоғалып кетті. Бұл Ливияның қазіргі тарихындағы ең ірі табиғи апат болды.
After the First Civil War, the National Transitional Council (NTC) has been responsible for the transition of the administration of the governing of Libya. The "liberation" of Libya was celebrated on 23 October 2011. Then Jibril announced that consultations were under way to form an interim government within one month, followed by elections for a constitutional assembly within eight months and parliamentary and presidential elections to be held within a year after that. He stepped down as expected the same day and was succeeded by Ali Tarhouni. On 24 November, Tarhouni was replaced by Abdurrahim El Keib. El Keib formed a provisional government, filling it with independent or CNT politicians, including women. After the fall of Gaddafi, Libya has been faced with internal struggles. A protest started against the new regime of NTC. The loyalists of Gaddafi rebelled and fought with the new Libyan army. Because the Constitutional Declaration allowed a multi party system, the political parties, like Democratic Party, Party of Reform and Development, National Gathering for Freedom, Justice and Development appeared. The Islamist movement started. To stop it, the CNT (NTC) government denied power to parties based on religion, tribal and ethnic bases. On 7 July 2012, Libyans voted in their first parliamentary elections since the end of Gaddafi's rule. The election, in which more than 100 political parties registered, formed an interim 200 member national assembly. This will replace the unelected National Transitional Council, name a prime minister, and form a committee to draft a constitution. The vote was postponed several times to resolve logistical and technical problems, and to give more time to register to vote, and to investigate candidates. On 8 August 2012, the National Transitional Council officially handed power to the wholly elected General National Congress, which is tasked with the formation of an interim government and the drafting of a new Libyan Constitution to be approved in a general referendum. On 25 August 2012, in what "appears to be the most blatant sectarian attack" since the end of the civil war, unnamed organized assailants bulldozed a Sufi mosque with graves, in broad daylight in the center of the Libyan capital Tripoli. It was the second such razing of a Sufi site in two days. On 7 October 2012, Libya's Prime Minister elect Mustafa A. G. Abushagur stepped down after failing a second time to win parliamentary approval for a new cabinet. On 14 October 2012, the General National Congress elected former GNC member and human rights lawyer Ali Zeidan as prime minister designate. Libyan Constitutional Assembly elections took place in Libya on 20 February 2014. Ali Zidan was ousted by the parliament committee and fled from Libya on 14 March 2014 after rogue oil tanker Morning Glory left the rebel port of Sidra, Libya with Libyan oil that had been confiscated by the rebels. Ali Zeidan had promised to stop the departure, but failed. On 30 March 2014 General National Congress voted to replace itself with new House of Representatives. Abdullah al Thani served as the prime minister since 11 March 2014 in interim capacity. He resigned on 13 April 2014, after he and his family were victims of a "traitorous attack" but continued to remain prime minister since there was no replacement. Ahmed Maiteeq was elected Prime Minister of Libya in May 2014 but his election as prime minister took place under disputed circumstances, Libyan Supreme Court ruled on 9 June that Maiteeq's appointment was illegal and Maiteeq resigned the same day. as of 2014, the parliament building was reported to have been stormed by troops loyal to General Khalifa Haftar, reportedly including the Zintan Brigade, in what the Libyan government described as an attempted coup. House of Representatives elections were held in Libya on 25 June 2014. On 14 July, the United States Support Mission in Libya evacuated its staff after 13 people were killed in clashes in Tripoli and Benghazi. The fighting, between government forces and rival militia groups, also forced Tripoli International Airport to close. A militia, including members of the Libya Revolutionaries Operations Room (LROR), tried to seize control of the airport from the Zintan militia, which has controlled it since Gaddafi was toppled. Both militias are believed to be on the official payroll. In addition Misrata Airport was closed, due to its dependence on Tripoli International Airport for its operations. Government spokesman, Ahmed Lamine, stated that approximately 90% of the planes stationed at Tripoli International Airport were destroyed or made inoperable in the attack, and that the government may make an appeal for international forces to assist in reestablishing security. was signed after talks in Skhirat, as the result of protracted negotiations between rival political camps based in Tripoli, Tobruk, and elsewhere which agreed to unite as the Government of National Accord (GNA). On 30 March 2016, Fayez Sarraj, the head of GNA, arrived in Tripoli and began working from there despite opposition from GNC. On 4 April 2019, Khalifa Haftar, the commander of the Libyan National Army, called on his military forces to advance on Tripoli, the capital of the internationally recognized government of Libya, in the 2019–20 Western Libya campaign This was met with reproach from United Nations Secretary General António Guterres and the United Nations Security Council. On 23 October 2020, the 5+5 Joint Libyan Military Commission representing the Libyan National Army and the GNA reached a "permanent ceasefire agreement in all areas of Libya". The agreement, effective immediately, required that all foreign fighters leave Libya within three months while a joint police force would patrol disputed areas. The first commercial flight between Tripoli and Benghazi took place that same day. On 10 March 2021, an interim unity government was formed, which was slated to remain in place until the next Libyan presidential election scheduled for 10 December. However, the election has been delayed several times since, effectively rendering the unity government in power indefinitely, causing tensions which threaten to reignite the war. On September 10, 2023, catastrophic floods due to dam failures generated by Storm Daniel devastated the port city of Derna, killing nearly 7,000 and leaving over 10,000 missing. The floods were the worst natural disaster in Libya's modern history.