Кіріспе

XVI-XVII ғасырдағы ағылшын тіл білімі маманы және лексикограф Джованни Флорио (1552 немесе 1553 – 1625), Джон Флорио деп танымал, – Джеймс I сарайындағы ағылшын тіл білімі маманы, ақын, жазушы, аудармашы, лексикограф және корольдік тілдің мұғалімі. Ол Англиядағы ең маңызды Ренессанс гуманисі деп есептеледі. Флорио ағылшын тіліне 1149 сөз қосты, Стэнфорд профессоры Джон Виллински жүргізген тілдік талдау бойынша Чосерден (2012 сөзбен) және Шекспирден (1969 сөзбен) кейін үшінші орынға ие болды. Флорио Монтеньді ағылшыл тіліне алғаш аударған, Боккаччоны ағылшыл тіліне алғаш аударған және алғашқы толық итальян-ағылшын сөздігін жазған (1550 жылы Уильям Томас жариялаған бұрынғы қарапайым итальян-ағылшын сөздігінен асып түсті). Драматург және ақын Бен Джонсон оның жеке досы болды және Флорионы «сүйікті әке» және «музаларының көмекшісі» деп атады. Философ Джордано Бруно да оның жақын досы болды; Флорио итальяндық философпен Лондонда кездесті, олар екеуі де француз елшілігінде тұрғанда. Бруно Лондонда өзінің ең танымал алты моральдық диалогын, соның ішінде «Күл төгілген кеш» (La cena de le ceneri, 1584) атты еңбегін жазып, жариялады, онда Флорио Бруноның серігі ретінде есімдері жиі кездеседі. Джон Флорио Саутгемптонның 3-ші графы Генри Уиротслиге ұстаздық қызмет көрсетті; 1604 жылдан бастап королева Аннаның жеке палатасының күзетшісі болды, ол 1619 жылы қайтыс болғанға дейін осы қызметте болды. Өмірінің соңғы жылдары Флорионы Пемброктың 3-ші графы Уильям Герберт қолдады, оған кітапханасын мұра етті. Шекспирдің Флорионың еңбектерінен алған көптеген мәтілік қарыздары ұзақ уақыттан бері расталған, сондай-ақ Флорио мен Шекспирдің арасындағы құпия байланыстар туралы болжамдар жасалды, тіпті Флорионың Шекспирдің шығармаларының авторымен бір есімді болу мүмкіндігі де айтылды.

Ерте өмір

Джон Флорио 1552 немесе 1553 жылы Лондонда дүниеге келді, бірақ 19 жасқа дейін континенттік Еуропада өсіп, өмір сүрді. Флорионың біздегі жалғыз суреті, 1611 жылғы «Сөздердің жаңа әлемі» кітабының беткі беті, оны «итальяндық рухты, ағылшын жүректі» деп көрсетеді, яғни ол «итальяндық интонациясы немесе ерекшелігі бар ағылшын» болған.

Оның әкесі Микеланджело

Джонның әкесі Микеланджело Флорио Тосканада дүниеге келген. Бұрын францискан монахы болған ол, кейін протестант дініне ауысқан. Ол яһуди түбінен шыққан, дінге берілген протестант еді. Неаполь, Падуа және Венецияда уағыз айтқаннан кейін Италиядағы Инквизициямен мәселеге тап болды. Эдуард VI патшалық құрған кезде Англияға пана іздеп келді және 1550 жылы Лондон қаласындағы итальяндық протестанттар қауымының пасторы болып тағайындалды. Ол сонымен қатар Уильям Сесилдің үй шаруасында қызмет етті. Ол екі қызметтен де әдепсіздік жасады деген айыппен қызметтен алынды, бірақ Уильям Сесил кейін оны толығымен кешірді. Флорионың анасы туралы көп мәлімет жоқ, ол Сесилдің үйінде қызметші болған. Джон Обри оның итальяндық екенін растайды, өзінің «Қысқа өмірбаянында» Флорионың итальяндық «әкесі мен анасы діни себептермен Валтолина (аймағынан) Лондонға келгенін» жазды және Обри «ақпарат Флорионың немересі, мырза Молинстен алынған» дейді. Сонымен қатар, «Бірінші жемістер» атты еңбегінде Джон Флорио Лондонға келгенде (19 жасында) тілді білмейтінін және итальян немесе француз тілінде «пошта қайда орналасқан?» деп сұрағанын айтты. Кейін ол тілді кітаптар оқып үйренгенін түсіндірді. Микеланджело Флорио содан кейін леди Джейн Грейге итальян тілінен сабақ берді және Уильям Герберттің отбасында, Пемброктың 1-ші графы, Генри Герберттің әкесі, Пемброктың 2-ші графы, Филипп Сиднидің әпкесі Мэри Сиднидің күйеуі болған отбасында жұмыс істеді. Ол өзінің ең білімді шәкірттері Генри Герберт пен Джейн Грейге «Regole de la lingua thoscana» (Тоскан тілінің ережелері) атты кітабын арнады. Ол леди Джейн Грейді шейіт және күнәсіз «қасиетті» деп сипаттады. Ол оның өмірінде болған оқиғалардың куәсі болған немесе Италиядағы қуғын-сүргін туралы оған айтқан болуы мүмкін.

Жер аудару

1554 жылы Мэри Тюдор таққа отырғанда, ол Англия мен Ирландияда католик дінін қайта орнатты. 1554 жылғы ақпан айында патша жарлығымен барлық шетелдіктер 24 күн ішінде елден кетуге міндеттелді. Осының салдарынан 1554 жылғы 4 наурызда Микеланджело және оның отбасы, оның ішінде нәресте Джон Англиядан кетіп қалды. Страсбургте жомарт азаматтар жер аударылғандарға жиырма күнге уақытша пана беруге ұсыныс жасады. Онда Микеланджело Соглиодан келген абыройлы Фредерик фон Салиспен алғаш рет кездесті, ол оны Соглиодағы Граубюнден реформаланған евангелистік шіркеуінің пасторы болуға шақырды. Соглио инквизициядан алыс орналасқан және Чиавеннаға (Италиядағы Комо көлінің солтүстігінде) жақын болды, ол реформалық уағыз орталығы еді. Джонның алғашқы жылдарында Микеланджело пастор және нотариус болып жұмыс істеді, ұлын діни және теологиялық пікір-таластарға толы ортада тәрбиеледі. Одан әрі ол Джонға итальян, латын, еврей және грек тілдерін үйретті. Микеланджело Флорио 1566 жылы қайтыс болды, одан кейін оның есімі еске алынбады және 1571 жылғы синодта ол қайтыс болған адам ретінде тілге алынды. Он жасқа келгенде Джон Флорионы Венециялық Каподистриядан (сонымен қатар Швейцарияның Брегалиясында тұрған) шыққан реформалық протестант теологы Пьер Паоло Вергерио Тюбингендегі (Германия) педагогикалық училищенің оқуына жіберді. Осы орайда Джон Тюбингеннің гуманистік мәдени ортасында, күшті итальяндық атмосферада қалыптасты. Өкінішке орай, ол оқуын аяқтаған жоқ. Вергерио, шындығында, 1566 жылы қайтыс болды. Ешқандай қаржылық қолдаусыз және 14 жасында жетім қалған ол Тюбингеннен кетіп қалды. Ол Соглиоға оралды, кейін 1570-ші жылдардың басында Англияға аттанды, ол зор христиандық реформалық және гуманистік білімге ие болды.

Бірінші неке

Соглио мен Тюбингенде білім алғаннан кейін Джон Флорио 19 жасында Лондонға оралды. Италия шіркеуіне жататын Джон бірнеше жыл бойы жібек бояушы және Мишель Бейнардың қызметшісі болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Лондонның жүн бояушылары ауданында тұратын венециялық саудагер Гаспар Гаттиге де жұмыс істеді. 21 жасында ол итальяндық Анна Соресоллоға үйленді; олардың бес баласы болды: Аннебель, Джоан, Эдвард, Аурелия және Элизабет. Энтони Вуд Джон Сэмюэл Дэниелдің әпкесіне үйленген деген қате пікір айтты. Олардың некесі туралы ешқандай жазба әзірге табылған жоқ, ал Вудтың ұсынысы, негізінен, 1613 жылы Флорионың Монтеньдің эсселерін аударған екінші басылымындағы Даниэльдің арнау сөздеріне байланысты болды, онда ол оны өзінің «бауыры» деп атады, бұл олардың арасындағы нақты туыстық емес, ұзақ жылдарға созылған достыққа нұсқау береді. Дегенмен, Сэмюэл Дэниелге Джонның әпкесі, Юстина үйленген болуы мүмкін. Роберт Андерсон «Британ ақындарының еңбектері» (1795) кітабында Даниэльдің «Жохан Флорионың қарындасы Юстинадан баласы болмағанын» айтады.

Алғашқы жемістер

25 жасында Джон Флорио «Тұңғыш жемістер» атты еңбегін жариялады, онда күнделікті тіл, әдемі мақалдар, ойлы сөйлемдер мен алтын қағидалар кездеседі. Сонымен қатар, кестеде көрсетілгендей, итальян және ағылшын тілдеріне керемет кіріспе. Бұрын ешкім мұндай нәрсені жариялаған емес (1578). Бұл драмалық диалогтар жинағында әдебиет пен философиядан аударма үзінділері бар. Бұл сонымен қатар итальян және ағылшын тілдерін жаңа үйрене бастағандарға арналған. Флорио қолжазбасын «Ағылшын тілін ұнататын барлық итальяндық азаматтар мен саудагерлерге» арнады. Алғашқы еңбегін ол Лестер графы Роберт Дадлиге сыйлады. Арнауда Джон Дадлиге әкесінің адал қызметін еске салды, соның арқасында ол оның әлеуметтік айналымына сәтті енді. Оқулықта Джон Флорио өзін «povero artigiano» (кедей шебер) деп атайды. Оның мұғалімдік қызметпен айналыспағанын айтуы, тілдерді мамандық ретінде алғаш рет қолданып отырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, «Firste Fruites» алдындағы мақтау өлеңдері Джон Флорионың Дадлидің театр труппасымен – «Лестердің жігіттерімен» байланысқа түскенін көрсетеді. «First Fruits» кітабының алғашқы беттерінде компания актерлері – Ричард Тарлтон, Роберт Уилсон, Томас Кларк және Джон Бентли жазған мақтау сөздері бар. Олар итальяндық романисті ағылшын театрына таныстыруға қосқан үлесі үшін оған алғыс айтады. «Firste Fruites» арқылы Джон Флорио Лондонда тіл үйрету саласында жаңа мансабын бастады, сонымен қатар театрмен байланыста болды.

Оксфорд

1578 жылдың жазында оны лорд Берли, Уильям Сесил, Оксфордтағы Магдален колледжіне жіберді. Ол кедей студент ретінде қабылданды және Дурхэм епискобының ұлдары Барнаб пен Эммануэль Барнстың қызметшісі және итальян тілінен жетекшісі болды. Джон Флорио кем дегенде 1582 жылға дейін Оксфордта болып қайтты. Бүгінде Магдален колледжі оның онда өткен уақытын Джон Флорио қоғамы арқылы еске алады, ол өз мүшелерінің өлеңдерін бағалау үшін жиналады.

Эуфуизм

Осы жылдар ішінде Джон лексикограф ретінде қалыптасып, қазіргі ағылшын тілінің дамуын өзінің басты миссиясы етіп белдеді. Біріншіден, ол Джон Лайлиге итальян тілінен сабақ берді. Автор оны тілге ұзаққа созылатын әсер еткен алғашқы ағылшын проза стилінің авторы деп есептегендіктен, Лайли еуфуизмнің маңызды тұлғасы болды. Стивен Госсон – Джон Флорионың тағы бір шәкірті және еуфуизмнің жақтасы болды. Госсон да, Лайли де еуфуистік стильді қабылдап, Джон Флорионың сабақтары арқылы итальян әдебиетін терең оқыды. Бәлкім, Джордж Петти – тағы бір еуфуист болған шығар, ол "I.P." деген атпен "Алғашқы жемістерге" қосымша итальян тіліндегі өлеңдерге қол қойған.

Картье саяхаттары

Оксфордта итальян тілінде оқытушы болып жұмыс істеген Джон Флорио аудармашылық қызметін де бастады. Ол теңіз саяхаты әдебиетін өте жақсы көретін ағылшын жазушысы Ричард Хаклюйтпен танысты. Флориомен ынтымақтастығы өте жемісті болды: Хаклюйт оған Жак Картьедің Канадаға жасаған сапары туралы жазбаларды аударуды тапсырды. Кейін, 1580 жылы Флорио аудармасын жариялады, ол «Солтүстік-батысқа екі саяхат пен жаңа ашылымдардың қысқаша баяндамасы, «Жаңа Франция» деп аталатын жерлер» деген атпен шықты. Бұл мәтін алғаш француз тілінен итальян тіліне танымал ғалым Джо Баптис Рамутиус аударған, ал қазір оны Джон Флорио ағылшын тіліне аударды; барлық саяхатшылар, зерттеушілер және жаңа жерлерді ашушылар үшін оқуға лайық. Флорио «Жаңа әлемнің» мүмкіндіктерін тез түсінді, Хаклюйт пен Ралиден төрт жыл бұрын «Жаңа табылған жерді» мекендеуді қолдады – олар отарлаудың алғашқы қадамдарын жасағандар еді. Ол осы ағылшын патриоттық жобаларына ерте қатысты. Бұдан өзге, ол ағылшын тілін жетілдіруге және Англияның отарлау ісіне үлес қосуға міндеттенді.

Француз елшілігінде (15831585)

1583-1585 жылдар аралығында Джон Флорио отбасымен бірге француз елшілігіне көшті. Ол Лондон қаласындағы Бомонт Хаусы, Касапшы жолында орналасқан. Сол кездегі француз елшісі Мишель де Кастельнау, Маувиссиер иесі болды. Кастельнау Флорионы екі жыл бойы қызы Катерина Мариге тіл сабақтарын беруге жұмысқа алды. Сонымен қатар, ол оны "басқа да құрметті қызметтерге" тартты, және ол бұл міндеттерді "сақтықпен, адалдықпен және жауапкершілікпен" орындады. Осының нәтижесінде Флорио жұмыс берушісінің және елшіліктегі барлық қызметкерлердің жылы мақтауына ие болды. Оның міндеттері, мұғалім, аудармашы және түсіндіруші болудан басқа, елші Лондоннан кеткен кезде оның жеке хатшысы және заңды өкілі болуды да қамтыды.

Бэбингтон заговоры

Шотландия королевасы Мэри тұтқында болған кезде, оны Англия тағына отырғызуға бірнеше әрекет жасалды. Олардың ең маңыздысы – Бэбингтон қастандығы, ол Мэридің 1587 жылы сотталуына және өлім жазасына кесілуіне әкеп соқты. Уильям Вонның «Алтын жүн» атты еңбегі Флорионың 1626 жылы қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, яғни 1627 жылы жазылды және онда Флорионың 1586 жылғы Бэбингтон қастандығына қатысқандығы туралы сілтемелер бар. Валсингхэм, Флорионың көмегінің арқасында, Вонның айтуынша, Мэридің хат алыс-қарыстарын ұстап алып, шифрлап оқуға қол жеткізді.

Римнен жазылған соңғы хат (1585)

Француз елшілігінде Джон Флорио жаңа, пионерлік жұмысқа кірісті – жаңалықтарды аударушы. Елизавета Англиясында бұл үрдіс зор сұранысқа ие болды және тез арада әдебиеттің бір саласына айналды. Газеттер әлі дүниеге келмеген еді. Дегенмен Флорио Римнен Францияға жіберілген бірнеше итальяндық хабарламаларды сезімталдықпен аударып, оларды повестьтерге айналдыра бастады. Нәтижесінде 1585 жылы «Итальяндық джентльменнің Франциядағы Лион қаласындағы досына жақында Римнен жазылған хаты» деген тақырыпта памфлет жарық көрді және оған I. F. деген қол қойылды.

Итальян тілінен аударған Флорио оны Генри Стэнлиге, Дерби графына арнады. «Римнен жақында жазылған хат» деген аттас түпнұсқа құжаттың жоқ екендігі және бұл еңбекті Флорионың өзі жазғаны немесе кем дегенде жинақтағаны, Италиядан жаңалықтар алып, оларды өңдеп, ағылшын оқырмандарына бейімдеу үшін мүлдем жаңа туынды жасағаны айтылады.

Джордано Бруно және "Аспан сәрсенбілік кешкі ас"

Джордано Бруномен бірге өмір сүру Флорионың француз елшілігіндегі ең маңызды тәжірибесі болды. Бруноның ықпалы оған зор әсер етеді. Философ, күмәнсіз, Флорионың мінезін қалыптастырды, өмірге және әлемге деген көзқарасын түбірімен өзгертті. Джон Флорио Бруноның философиясын, ең бастысы, шексіз ғалам және басқа планеталарда өмір болу мүмкіндігі туралы тезисін қабылдады, бұл теориялар Коперник ұсынған гелиоцентрлік әлемнің шеңберінен асып түсті. Бруно "Күл сәрсенбісі кешкі асы" кешінен кейін туған дау-жанжал мен алабұрлы кезеңнен соң көптеген шабуылдарға ұшырады. Сол кеште ол революциялық теорияларын талқылады, ал кейін оның идеяларын қабылдамаған қонақтармен келіспеушілікке түсті. Флорио мен Кастельнау оны әрқашан қорғады, күмәнсіз. Бруно осы оқиғаны сол жылы итальян тілінде жазылған философиялық трактатында сипаттады: La cena de le ceneri (The Ash Wednesday Supper, London, 1584). Бруно мен Флорионың достығы ерекше бай және маңызды. Шындығында, Флорио "Күл сәрсенбісі кешкі асы" шығармасында Фулке Гревиллдің Бруноны кешкі асқа шақырған хабаршысының бірі ретінде бейнеленеді. Тағы бір сахнада Бруно мен Флорио түнде қайықпен келеді. Олар Людовико Ариостоның "Қаһармандық Роландо" поэмасынан үзінділерді әнмен оқып, ән салады. Бруно кейін оны "Элиотропо" деп "Себеп, бастау және біртүлік туралы" (Concerning Causality, Principle and Unity, London, 1584) еңбегінде бейнелейді. "Шексіз ғалам және әлемдер туралы" (On The Infinite Universe and Worlds, London, 1584) атты бесінші диалогында Бруно Флорионы "Эльпино", ал Альберрико Джентилиді "Альбертино" деп қосады. Сол сияқты Флорио да Бруноның "Нолалық" (Неаполь қаласының жанындағы Ноладан) бейнесін "Екінші жемістер" (1591) шығармасына енгізу арқылы оған ризашылық білдірді. Ол оны терезе алдында отырып, кітап парақтап, таңертең киім киюге көп уақыт жұмсайтын досы Джонды әжуалайтындай етіп суреттеді. Флорио жасаған портрет, сөзсіз, достың портреті. Бруно оның шығармаларында сатиралық және пайдалы педанттарды сынағандай оң жарықта көрінеді. Флорио Джордано Бруноны ұзақ жылдар бойы сотталуы мен оның трагикалық өлімінен кейін де ешқашан ұмытпады. Мысалы, 1603 жылы Джон Флорио Монтеньнің "Талдамаларының" кіріспесінде өзінің ескі "Нолалық досын" еске алды, ол оған аудармалардың мәдени құндылығын үйреткен. Сонымен қатар, 1611 жылы ол сөздік құрастыру үшін қолданған мәтіндердің ішінде Бруноның итальян тіліндегі еңбектерін атады. Бруноны зерттеушілер Джентиль мен Винченцо Спампанато екеуі де Флорионың философтың жазбаларына қарыз екенін дәлелдеді. Бруноның көптеген ойлары Флорионың "Екінші жемістер" шығармасында қалыптасқандығы күмәнсіз. Сонымен қатар, Флорио өзінің екі сөздігінде Бруноның еңбектерінен алынған көптеген терминдер мен неаполитан диалектісіндегі сөздерді қосты.

Екінші жемістер (1591)

Екінші жемістер – Джон Флорионың екінші еңбегі. «Он екі ағаштан жиналған екінші жемістер, итальян және ағылшын тілдері үшін әртүрлі, бірақ тартымды дәмдер» (1591) деген атаумен шыққан бұл еңбек, «Бірінші жемістер» жарық көргеннен кейін он үш жыл өткен соң пайда болды және оның өмірінің ең қызықты кезеңінің нәтижесі болуы мүмкін. Арнау хаты – «журналистика, поэзия және драма салаларындағы қазіргі жариялымдардың керемет толық суреті». «Екінші жемістерге» арналған оқырманға жолданған хат Флорионың итальяндықтарға деген симпатиясы үшін жақында жағымсыз сынға ұшырағанын көрсетеді: «Мен үшін, менмін, мен итальян тілінде ағылшынмын; менің мойнымды кесу үшін олар пышақ дайындап отырғанын білемін, Un Inglese Italianato é un Diavolo Incarnato». Өзін итальян тіліндегі ағылшын деп анықтаған Джон Флорио Англиядағы итальян мәдениетін және аударма ісін екі жақты қорғайды. Арнау хаты Флорионың «Екінші жемістерінің» қоздырғыш еңбек екенін білгенін көрсетеді, және ол өмір бойы және өлімнен кейін оған жабысқан «Қажырлы Джон Флорио» деген лақабымен алғаш рет қол қояды. Бұрынғы нұсқаулығынан айырмашылығы, Флорионың «Екінші жемістерінің» алдында бір мақтау сонеті бар: «Фаэтон досы Флориоға». Бұл Елизавета дәуірінде басылған ең алғашқы сонеттердің бірі және қазіргі заманғы сонетшілер үшін шикізаттың алуан түрлі қорын қамтитын итальян тіліндегі «Екінші жемістер» кітабында жарияланған.

Жанықтыру бақшасы

Нақыл сөздер элизаветалық тіл оқулықтарында жиі кездесетін, бірақ ешбір оқулықта олар "Екінші жемістер" кітабындағыдай маңызды роль атқарған жоқ. Кітаптағы мақал-мәтелдер, шындығында, Флорионың "Giardino di Ricreatione" атты қосымша жұмысында жарияланғандармен байланыстырылған: ағылшын тілінде баламасы жоқ алты мың итальяндық нақыл сөз. Бұл осы сияқты алғашқы жинақтардың ең маңыздыларының бірі. Кітаптың атауы өте қызықты: Giardino di ricreatione, nel quale crescono fronde, fiori e frutti, vaghe, leggiadri e soavi; sotto nome di auree sentenze, belli proverbii, et piacevoli riboboli, tutti Italiani, colti, scelti, e scritti, per Giovanni Florio, non solo utili ma dilettevoli per ogni spirito vago della Nobil lingua Italiana. Олардың саны 3400-ге жетеді. Диалогтардың итальян тіліндегі бөлігіндегі нақыл сөздер, "Giardino" жинағындағы алты мың итальяндық нақыл сөздің ішінде екенін көрсету үшін жұлдызшамен белгіленген.

Генри Вриотслидің мұғалімі

Джон Флорио Генри Уиротслидің, Саутгемптонның үшінші графына тәрбиеші болып қашан кіріскені белгісіз. Графиня Клара Лонгворт де Шамбрун Флорионың 1590 жылға дейін Саутгемптонға сабақ бергенін алғаш айтты. Ол "Екінші жемістерде" (1591) Джон Флорио мен Генри арасындағы әңгіме, олардың бірге теннис ойнауы және театрға қойылымды көруі туралы айтады. Франсис Йейтс үшін де бұл сәйкестік Джонның диалогта Флорионың портретіндегі ұран – "Chi si contenta gode" мақалын келтіруімен расталады. Сонымен қатар, "Екінші жемістерде" талқыланған тақырыптар – примера, театр, махаббат және теннис – Саутгемптонның талғамдарын көрсетеді. Флорионың драмамен тығыз байланысты осы көрнекті әдеби ортаға кіруі оның мансабындағы маңызды кезеңді білдіреді. 1598 жылы алғашқы сөздігі "Сөздер әлемі" жарық көрген кезде Флорио еңбегін Генриге арнады: "Шындығында, мен тек ең жақсы білімім ғана емес, сонымен қатар мен білетін немесе біле алмайтын барлық нәрсе үшін де сіздің жомарттығыңызға, ең асыл, ең ізгі және ең құрметті Саутгемптон графына қарыздымын. Мен оның жалақысы мен қамқорлығында бірнеше жыл өмір сүрдім; мен өмір сүруге тиіс жылдарды оған беремін және ант етемін. Бірақ маған және көптеген басқаларға сіздің жарқын және мейірімді сәулеңіз жарық пен өмір сыйлады: сондықтан менің шағын қарыз жарығым сіздің игі көрінісі мен ықпалына бағынып, басқаларға да сәуле шашуы мүмкін."

Данверстің ұзаққа созылған қақтығысы

4 қазан, жұма күні 1594 жылы Джон Флорио әйгілі Денверс ісіне қатысып, Генридің достарына қашуға көмектесті. Генри Денверс және сэр Чарльз Денверс – Даунтсидің сэр Джон Денверстің екі үлкен ұлы. Екеуі де Генри Уриотслидің жақын достары болғандықтан, Уилтширде қылмыс жасады. Бір дерек бойынша, Генри Лонг Кошемде достарымен орталықта түскі ас ішіп отырғанда, Генри Денверс, одан кейін ағасы Чарльз және бірнеше қызметшілер бөлмеге кіріп, Лонгты сол жерде атқылап өлтірді. Тағы бір дерек бойынша, Генри Лонг Чарльз Денверске қарсы шығып, ол теріс артықшылық пайдаланып, қолын өлтіру үшін көтерген. Генри Денверс соққыны тоқтату үшін араға түсіп, сол кезде жараланды, ал пышағымен жоғары қарай соққы беріп, Генри Лонгты жасынан өлтірді. Шериф Лоренс Гроузға кісі өлтіру туралы хабар берілді, ал 12 қазан күні кешке Итченс-Ферриде мынадай оқиға болды: "Айтылған сенбі күні әйелімен Итченс-Ферриден өтіп бара жатқан Гроуз, итальяндық Флорио және графтың қызметшісі Хамфри Дреуэлл, кемеде Гроузды кемеден лақтырып тастаумен қорқытты және оған өз достарына араласуға үйрететінін айтты, сондай-ақ көптеген қорқынышты сөздер айтты". Джон Флорио Генри Уриотслимен кем дегенде 1603 жылға дейін тығыз қарым-қатынаста болды, содан кейін Генридің отбасы, Флорио және Саутгемптонның басқа достары, ол Тауерден босатылған кезде оның қасына жиналды.

Сөздер әлемі (1598)

Генри Уриотслидің қызметінде болған кезінде Флорио Англиядағы итальяндық ғылым тарихындағы маңызды кезеңді белгілеген еңбекті жариялады. «Worlde of Wordes», немесе «Dictionarie of the Italian and English tongues» (Лондон, 1598) – итальянша-ағылшынша сөздік. Осылайша, Англиядағы осы жанрдағы екінші жұмыс және 1550 жылдары Уильям Томас жариялаған қысқа сөздіктен әлдеқайда толық – Томас 6000 сөз бергенде, Флорио 44 000 сөзді қамтыды. Эдвард Блоунт баспасынан шыққан және Роджер Маннерс, Ратлендтің 5-ші графына, Генри Уриотсли, Саутгемптонның 3-ші графына, сондай-ақ Бедфорд гравинясы Люси Расселге арналған бұл еңбек Флорионы көрнекті ғалым ретінде таныстырды. «Epistle Dedicatorie»-де Джон Флорио итальян тілін мақтайды, бірақ ағылшын тіліне деген көзқарасы өзгергенін көрсетеді. Егер ол «First Fruits» еңбегінде тілді «көптеген тілдермен безендірілген» деп тапса, енді ол туған жерінің «ұлы анасы» деп сипаттаған нәрсені бағалауға жақындады. 1598 жылғы «Epistle Dedicatorie»-ден кейін келтірілген дереккөздердің көп бөлігі – Санназароның «Arcadia»-сынан, Тассоның «Gerusalemme Liberata»-сынан, Кастильоненің «Cortegiano»-сынан, Делла Касаның «Galateo»-сынан және Кароның «Lettere famigliari»-сынан бастап, Спероне Сперони мен Стефано Гуаццоның «Dialoghi»-ларына дейін заманауи әдеби мәтіндерден тұратын жиынтық. Каталогтың алтыдан бірін құрайтын он төрт цитата Пьетро Аретиноның еңбектерінен алынған, бұл Флорионың театрлық мәтіндерге деген қызығушылығын және ағылшын оқырмандарының Аретиноның ашық эротикалық және сексуалдық мазмұнына деген құштарлығын пайдалануға тырысқанын көрсетеді. Флорио өзінің итальянша-ағылшынша сөздігінің лексикасының көп бөлігі Аретино сияқты танымал автордан алынса, Аретиноның өткір сатирасын, әдепсіз тілін және журналистік стилін бірінші қолдан зерттегісі келетін барлық адамдар тарапынан жақсы қабылданатынын түсінді. «A World of Wordes» өзіндік өнер туындысы; бұл сөздік итальян тілінің тарихы үшін де, Италияда да, шетелде де, сонымен қатар ерте заманауи ағылшын тілінің тарихы үшін де құнды ресурс. Бұл еңбек автордың үш маңызды рөлін біріктіреді: Флорио – көп тілді оқырман және сөздерді жинаушы; итальян тілі мен мәдениетінің мұғалімі, грамматик және мақал-мәтелдерді зерттеуші; сондай-ақ, аудармашы және шығармашылық жазушы.

Шекспирдің Флорионы қолдануы

Көптеген ғалымдар Флорионың Мишель де Монтеньнің "Эсселері" аудармасының Шекспирдің пьесаларына зор әсерін атап көрсетті. Фридрих Ницше "Шекспир Монтеньнің ең жақсы оқырманы болған" деп жазды. Джонатан Бейт және Уильям М. Хэмлин сияқты ғалымдар Флорионың Монтеньнің "Эсселері" аудармасының Шекспирдің пьесаларына әсер еткенін байқады, сонымен қатар Шекспирдің аударма жарияланбастан бұрын оны білгенін айтады, бірақ Шекспирдің жарияланбаған аудармамен қалай танысқанын түсіндіретін немесе дәлелдейтін ешқандай түсінік немесе дәлел келтірмейді. Ф.О. Маттиессен Флорионың Монтеньнің "Эсселері" аудармасын талдап, Флорио мен Шекспирдің стильдері арасындағы ұқсастықты атап өтті, содан кейін "Шекспир мен Флорио үнемі бір адамдармен сөйлесіп, бірдей теорияларды естіп, бірдей ауамен тыныс алған" деген қорытындыға келді. Флориодің өмірбаянын жазған Клара Лонгворт де Шамбрун Флорионың "Бірінші жемістер", "Екінші жемістер" атты драмалық диалогтарын және Монтеньнің "Эсселерінен" алынған үзінділерді жан-жақты талдап, оларды Шекспирдің диалогтарымен салыстырып, екі автордың арасындағы кейбір ортақ белгілерді көрсетті. Ал Ринальдо С. Симонини мәтіндік және лингвистикалық талдау жүргізіп, Флорионың "Бірінші жемістер" және "Екінші жемістер" драмалық диалогтарын Шекспирдің пьесаларымен салыстырды.

Флорио мен Анна патшайым

Джеймс I патшалыққа көтерілгеннен бастап Джон Флорионың сарайдағы өмірі жаңа кезеңге енді. Ол патша сарайында тұрып, биліктің ортасындағы беделді лауазымға ие болды. 1604 жылдан Анна патшайымның 1619 жылы қайтыс болғанға дейін оның табысы тұрақты болды және өмірі көбірек орнықты жолға түсті. Флорионың міндеттері мен патшайымға сарайдағы оның ықпалы түрлі ресми құжаттарда көрінеді. Біріншіден, ол Анна патшайымның итальян тіліндегі оқытушысы және оның жеке кеңесшілер тобының мүшесі болды. 1619 жылдың наурызындағы құжатта Анна патшайымның "Жеке кеңесшілер тобы" тізімі, олардың қызмет мерзімі және жылдық жалақысы көрсетілген. Онда Флорионың он бес жыл бойы жылына жүз фунт жалақымен қызмет еткені айтылған. Осылайша, Джон Флорионың сарайдағы қызметі 1604 жылы басталды. Жеке кеңесшінің жылдық жалақысы алпыс фунтты құрады. Флорионың жағдайындағы жоғары жалақы оның итальян тіліндегі оқытушы және патшайымның жеке хатшысы ретіндегі қосымша міндеттерімен байланысты болған сықпайды. Ол сондай-ақ оған хаттар жазып, оның тапсырмасымен адамдармен сұхбаттастырды. Патшайымға қызмет етумен қатар, Джон Флорио ханзада Генриге итальян және француз тілдерін оқытты. 1606 жылдың қараша айында Данияның Анна патшайымы оған немересінің шомылу рәсімінде алтын шебер Джон Уильямстан сатып алынған бағалы тостағанды сыйға берді.

Дипломатиялық істер

Тоскананың Лондондағы ұлы герцогінің өкілі Оттавиано Лоттидің хабарларынан Джон Флорионың сарайдағы патшайыммен маңызды және құпия рөл атқарғанын білеміз. Бұл Флорионың патшайыммен арақатынасына жарық түсіріп, оның бұған дейін болжамдалғаннан гөрі әлдеқайда маңызды болғанын көрсетеді. Флорио сонымен қатар Синьория хатшысы Джованни Карло Скарамеллимен тығыз байланыста болды; олардың қарым-қатынасы маңызды болды, себебі ол сол кезде Венеция мен Лондон арасындағы саяси қатынастың қалыптасуына әсер етті. Флорио 1606 жылдың қаңтарынан 1608 жылға дейін Лондонда Венеция елшісі болған Зорци Джустиниан, Николо Молино, Генри Воттон және тағы басқа елшілермен де байланыс жасады. Лондон мен Венеция арасындағы дипломатиялық байланыс, ағылшын және венециялық агенттер мен елшілердің арасында Джон Флорио екі әлемнің арасындағы шешуші буын болды.

Бен Джонсон

Флорионың сарайдағы тағы бір міндеті – әулетке таныстырылуға ниеттенген музыканттарды тексеру және іріктеу еді, көбінесе италияндықтарды. Мысалы, 1606 жылы Оттавиано Лотти Флориодан сарайда жұмыс іздеген музыкантқа көмектесу үшін оның беделін пайдалануын сұрады. Олар Флорио музыкант пен оның лирасын сарайға ұсынуға ықпал ету мақсатымен кешкі ас ұйымдастырды. Бұл Флорионың мансабындағы тағы бір жетістік қана емес, сонымен қатар оның музыкалық біліктілігін де көрсетеді. Флорионың орнықты даңқы мен сарайдағы лауазымы оған қаншалықты маңызды және ықпалды болғанын кітаптардың оған арналуынан көруге болады. Осы арнаулардың арқасында ол Николас Бретон, Бен Джонсон және Томас Торппен байланыста болғанын білеміз. Джон Флорионың Бен Джонсонмен достығы ерекше қызығушылық тудырады. Бұл туралы Беннің өзінің қолымен жазылған мына жазуы куәлік етеді, ол қазір Британ мұражайында сақталатын "Волпоне" кітабының алғы бетінде: «Өзінің адал Әкесіне және құрметті досы, Джон Флорио мырзаға: оның Музаларының көмекшісі. Бен: Джонсон осы достық пен махаббаттың куәлігін растайды». Драматург досына арнаған «Әке» деген сөз олардың жас ерекшелігін ғана емес, сонымен қатар шәкірттік қатынасын да білдіреді, ал «Музаларының көмекшісі» деп атауы оған жасалған ең жоғары құрметті көрсетеді.

Томас Торп

Томас Торп 1610 жылы Эпиктеттің "Нұсқаулық" кітабының аудармасын жариялады. Ол бұл еңбегін Флориоға арнап, оған бұрын Джон Хилидің "Оқушыларының тәжірибесі" атты жұмысына демеуші тапқанын еске салды және осы еңбекке де солай көмектесетініне үміттенді. Торптың жасаған үш арнауының ішінде, В. Х.-қа арналғанынан басқа, біріншісі Флориоға, ал қалған екеуі Пемброк графына, ал тағы бір арнау, бірнеше жыл бұрын, редактор Эдвард Блоунтқа жолданған. Осылайша, Флорио Пемброктардың қолдауын қамтамасыз еткеніне Торп куәлік етеді. Ол Джон Хилиге де осылай көмектескен. Флорио Уильям Герберт, Пемброктың үшінші графы, Хилидің "Жаңа әлемді ашуы" еңбегіне демеушілік жасады. Бұл жұмыс Англияға сатиралық "Латын Mundus Alter ed Idem" еңбегінің өте еркін және әзіл-қалжыңға толы нұсқасы болды. Сонымен қатар, 1609 жылы Джон Флорио Томас Торпқа Хилидің "Жаңа әлемді ашуы" аудармасын табыстады.

Монтеньнің очерктері (1603)

Флорионың Мишель де Монтеньдің эсселеріне жасаған аудармасына 4 маусым 1600 жылы Эдвард Блоунт лицензия алды, ал үш жылдан кейін, 1603 жылы жарияланды. Флорионың эсселерге жасаған аудармасы Элизавета дәуірінде көркем әдебиет ретінде жоғары бағаланды. Ол алты ханшайымға арналды. Бірінші кітап Бедфорд графесі мен оның анасына арналған. Екіншісі Сиднидің Стелласы – леди Пенелопа Рич пен оның қызы Ратланд графинесі Элизабет арасында бөлісті. Ол сондай-ақ «кемшіліксіз нұсқаусыз» Аркадияны лайықты мақтады. Үшіншісі Флорионың екі жас шәкіртіне сыйлы түрде табысталды. Олар – Шрубери графының қызы леди Элизабет Грей және Англияның Лорд-казначейінің қызы леди Мэри Невилл. Оқырманға жолданған хатында Флорио білімді дамытудың және ұлттың тілі мен мәдениетін жетілдірудің ең тиімді жолы ретінде аударманы жақтады. Ол бұл маңызды мәселені университеттерде берік орныққан және оппозицияның маңызды көзі болған ортағасырлық көзқарастармен күрескен қарсыластардың жаңа толқынымен байланыстырады. Аударманы қорғай отырып, Джон Флорио Монтень эсселерін француз тілінен аударғанда, оларды түсіндіру үшін жиі қолданылатын сөздермен байланыстыру арқылы «біздің тілімізге жақын қылып, оларға жарасымды етуге болады» деді. Ол кейбір сыншылар наразылық білдіруі мүмкін бірнеше жаңа сөздерін келтірді: «ұстау, ар-ұждан, жақындату, бүлдіру, мінез, жою, жеңілдету, қызықтыру, тәртіпсіздікке салу, өкіну, күш салу, сезім». «Каннибализм туралы» тарауында ол француз тілінен алынған, бірақ жақында ғана енгізілген және шектеулі қолданыстағы сөздерді пайдаланды. Мысалдар: febricitant, supplant, puissant. Сонымен қатар, ағылшын тілінде алғаш рет пайда болған сөз де бар: contexture. Монтень үшін маңызды сөз, кейіннен Бейкон қолданған. Флорио ағылшын тіліне басқа тілдерден сөздер мен тіркестерді енгізу арқылы тәжірибе жасады. Бұл оны жаңа сөздерді ғана емес, сонымен қатар жаңа грамматикалық құрылымдарды жасауға итермеледі. Мысалы, ол «оның» деген гендік-нейтрлік есімдіктерді қолданған алғашқы жазушылардың бірі болды. Сөздерді екі еселенгенін ұнататын Джон Флорио жаңа қосымшаларды ойлап табуға еркіндік алды. «Жай ғана жан» – «толыққанды ойға толы сана», «ұлыс және жағымды» – «жағымды, тәтті және тыныш сөз». Сөздер барлық мүмкін нұсқада біріктіріледі, көбінесе керемет нәтиже береді. Мысалы: «мәрмәр жүрек». Сонеттік циклдің әуені «Мақтанға бой алған сұлулық», «жаңа қанды естелік» сөздерінде көрінеді. Тағы бір керемет қосымша – «биікке көтеріліп, аспанды жарып шығушы сөздер». Флорио толыққанды сурет үшін мұндай өзгерістерді үнемі жасайды. Оның ойында осындай әрекетке ұмтылыс әрқашан басты орында тұрады. Флорионың нәрсені көрнекі және драматикалық түрде бейнелеу қабілеті оның ерекше қасиеттерінің бірі. Монтеньдің эсселерін Флорионың аудармасында оқу – Англияның ең ұлы жазушыларының бірінің иығынан қарағандай оқу.

Анна патшайымның сөздердің жаңа әлемі (1611)

Флорионың лексикограф ретіндегі ең маңызды еңбегі – оның 74 000-ға жуық анықтаманы қамтитын толықтырылған сөздігі, «Анна патшайымның жаңа сөздер әлемі» немесе итальян және ағылшын тілдерінің сөздігі (Лондон, 1611 жыл). Бұл том алдыңғы нұсқасынан шамамен екі есе үлкен, онда 75 000-ға жуық анықтама бар. Ол оны дайындағанда 249 кітапты қарастырды, олардың бесіден бірі тыйым салынған кітаптар тізіміне енген, ал «Сөздер әлемінде» 72 кітап тізімделген, олардың көпшілігі 17 ғасырға жатады. Бұл көрсеткіштерді 1612 жылы жарық көрген Флоренциялық «Vocabolario della Crusca» сөздігінің бірінші басылымымен салыстыруға болады, онда материалдардың көзі ретінде 230 еңбек тізімделген. Джон Флорио пайдаланған дереккөздер жұмыста тізімделген және жалпы және мамандандырылған білімнің барлық салаларын қамтитын кітаптарды қамтиды. Анықтамалар соншалықты толық берілгендіктен, бұл еңбек тек сөздік ғана емес, сонымен қатар сол заманғы жалпы білімнің энциклопедиясы болып табылады. Кітап тізімінің ең қызықты ерекшеліктерінің бірі – ондағы драматикалық шығармалардың үлес салмағы жоғары. Винченцо Спампанато оларды үш трагедияға (олардың бірі – Ручеллаидің «Розмундасы», ең ерте заманғы тұрақты трагедиялардың бірі), екі трагикомедияға, Гуаринидің «Пастор Фидо» және испан тілінен аударған «Селестинаға», бес пасторальға, олардың ішінде «Аминтаға» жіктеді. Ең көп саны – комедиялар, олардың ішінде Фабрини аударған Теренс, Макиавеллидің «Клициясы» және Сиеналық Интронатидің көптеген комедиялары бар. Шын мәнінде, Флорио келтірген барлық дереккөздердің шамамен алтыдан бірін Джованни Баттиста Жиральди Чинтио, Маттео Банделло, Джованни Боккаччо, Пьетро Аретино, Макиавелли, Фиорентино, Ариосто, Саннаццаро, Тассо және көптеген ескі итальяндық «Commedia dell'arte» авторларының комедиялары, трагедиялары және пасторальдары құрайды, барлығы 39 пьеса. Сөздерді іздеу кезінде Флорио итальян тіліндегі аудармаларда, мысалы, Тацит, Цицерон, Платон, Плутарх, Овидий, Плиний сияқты классикалық авторларды зерттеді. Бұдан өзге, лексикографтың барлық пәндер бойынша кең оқуы және таза әдеби шедеврлермен жақсы танысуы қажет. Тізімде көрсетілгендей, Данте төрт түсіндіруші – Веллутелло, Даниэлло, Боккаччо және Ландиноның көмегімен зерттелді. Флорио Данте туралы толыққанды білімге ие болған болуы керек, бұл сол кезде сирек кездесетін жағдай еді.

Екінші неке

1617 жылы 65 жасында Флорио екінші әйелі Роза Спайсерге үйленді. Ол өмірінің соңғы жылдары оны күтіп-баптады, ал өсиетінде оны шын ниетпен махаббатпен еске алады. Флорионың Патшалық жеке бөлмесінің қызметшісі және Патшайымның жеке хатшысы болған жылдары оған қуаныш сыйлады. Анна оған өмір бойына жылына 100 фунт зейнетақы төлейтіндей уәде берген. Бірақ король Джеймс I-нің қаржылық жағдайы нашарлағандықтан, бұл зейнетақылар ешқашан төленбеді. Оның билігінің соңғы жылдары көптеген адал қызметкерлер мүсіркеусіздікке ұшырап, кедейлікке түсті. Бұрынғыдай бай болмаса да, Флорио бұрын Патшайымға тиесілі нәрселерге берілгендігін сақтады. Ол тіпті оның қайтыс болғаннан кейін де оларды сатпады. Флорио өсиет жазғанда оның сыйлықтары әлі де оның қолында болды, соның ішінде інжу-маржанмен әсемделген, күміс сия қаламдары мен құм салынған қораптары бар жазу үстелі де бар еді.

Боккаччоның "Декамерон"

1620 жылы Флорио Боккаччоның «Декамерон» шығармасының аудармасын анонимді түрде жариялады. Оның аудармасында «Proemio» және «Conclusione dell'autore» бөлімдері алынып тасталған, ал III хикаяның орнына Франсуа де Беллефоресттің «Трагикалық тарихтар» кітабынан алынған қарапайым оқиға қойылған. Бұл оқиға «барлық қатысушылардың мақтауына ие болды, себебі ол ақымақтықтан және ұятты нәрселерден мүлдем таза болды». IX хикая да өзгертілген, ал V хикаядағы гомосексуалистік меңзеулер жойылған.

Өсиет және кітапхана

1623 жылы, 70 жасында, өлімінен екі жыл бұрын Джон Флорио өсиетнама жасады. Ол кітапханасын Уильям Гербертке, Пемброк графына қалдырды. Ол оған «әртүрлі жазба жинақтары мен рапсодиялардан тұратын байланбаған томды» сыйға берді және кітаптарын «Уилтон немесе Лондондағы Бейнард сарайындағы» кітапханасына қоюын өтінді. Оның кітаптары сұралғандай Уилтон үйіне немесе Бейнард сарайына жетпеді. Белгісіз себептермен, өсиетнамада аталған орындаушылар өсиетті орындаудан бас тартты. Флорионың кітапханасы содан бері жоғалып кетті. Өсиетнамасында Джон Флорио шамамен 340 кітапты атады, олардың көпшілігі итальяндық, сондай-ақ француз, испан және ағылшын тілдерінде болды. Ғасырлар бойы Флорио зерттеушілерінің кейбіреуі оның кітапханасының бөліктерін табуға тырысты, бірақ бұл мүмкін емес еді. Арундель Дель Ре «Джон Флорио және Бірінші жемістер» кітабында Флорионың кітапханасына тиесілі бір ғана кітапты тапқанын мойындады. Бұл Паоло Джовионың «Импрезесі» кітабы, онда Флорионың қолы қойылған. Кітап қазір Ұлыбритания кітапханасында сақталуда. Флорионың өмірбаянын жазған Фрэнсис Йейтс Джон Флориоға тиесілі Шосердің түсіндірмелі данасын көргенін айтты. 2019 жылы бұл дана Питер Харрингтон арқылы онлайн сатылды. Мұқабасында Джон Флорионың қолжазбасы бар: «J. Florio: Ex dono John Dony». Бұл дана қазір Йель университетінің кітапханасында. Майкл Уайт «La biblioteca in volgare di John Florio» («Джон Флорионың халық тіліндегі кітапханасы») зерттемесінде Флорионың сөздіктерін құрастыру үшін қолданған кітаптардың барлық басылымдарын анықтады.

Өлім және демалатын жері

Джон Флорио 1625 жылдың қазан айы шамасында Лондонның Фулхам қаласында, обадан көз жұмды. Энтони Вуд Флорионың жерленген жері шіркеуде немесе Фулхамдағы Әулиелер шіркеуінің зиратында болуы мүмкін деген болжам жасады, бірақ қазірге дейін оның қабірін көрсететін ешқандай тас белгі табылмады. Фрэнсис Йейтс одан да қорқынышты нұсқа ұсынды: обадан өлгендер үшін Хурлингхэм даласы оба орны болған, сондықтан Флорионың сүйектері "Хурлингхэмдегі көлдің түбінде" жатуы мүмкін. Флорионың жалғыз қызы, Аурелия, хирург Джеймс Молинсқа үйленді. Аурелия Флорио акушер болды және XVII ғасырдың басында Англиядағы ең танымал акушерлердің бірі саналды.

Шекспирдің авторлық теориясы

Флорио және оның әкесі – Уильям Шекспирдің шығармаларының авторлығы туралы мәселені көтеретін жақтаушылар ұсынған балама авторлардың көптеген адамдарының екеуі. Флориолар авторлыққа үміткерлер ретінде алғаш рет 1927 жылы айтылған. Карла Россидің сөзіне сәйкес, Флорионың Шекспирдің жазбаларына қатысы туралы болжамдар мұрағаттарда ешқандай негіз таба алмайды, бірақ интернетте қызу талқылаулардың нысаны болып табылады.