Кіріспе

Грамматикалық құрылым

«To be going to» болашақ шағы – ағылшын тілінде болашақта болатын оқиғалардың түрлі жағдайларын білдіру үшін қолданылатын грамматикалық құрылым. Ол «to be going to» тіркесінің тиісті формаларын пайдаланып жасалады. Бұл, ағылшын тілінде болашақ шақты білдірудің басқа тәсілдеріне, мысалы, «will» (немесе «shall») арқылы жасалған болашақ конструкциясына балама болып табылады. Кейбір жағдайларда осы құрылымдар бір-бірімен ауыстырыла алады, ал кейбіреулерінде мағынасы сәл өзгеше болады. «To be going to» болашақ шағына ұқсас құрылымдар француз, испан және араб тілінің кейбір диалекттері сияқты басқа тілдерде де кездеседі.

Шығу тегі

Болашаққа қатысты жасалуы – бұл етістіктің кеңістіктік мағынасының уақытқа қатысты мағынаға кеңеюінен туындаған құбылыс (бұл жиі кездесетін өзгеріс, осыған ұқсас нәрсені «before» сөзінде де көруге болады). Бастапқыда бұл құрылымда белгілі бір ниетпен физикалық қозғалыс болған, мысалы, «Мен егін жинау үшін [сыртқа] бара жатырмын». Кейіннен бұл орынның қажеті қалмады және бұл тіркес жақын болашақты білдіретіндей түсіндірілді. «Gonna» және оның басқа да түрлері, келесі бөлімде айтылғандай, «going to» сөздерінің жеңілдетілген айтылуынан пайда болды. Олар осы тіркестің кеңістіктік және уақыттық мағыналарын ажыратуға көмектеседі: «Мен жүземін» деген сөз болашаққа қатысты уақыттық мағынаны білдіреді, ал «Мен жүзу үшін [барамын]» немесе «Мен жүзуге [көлге] барамын» деген сөздер кеңістіктік мағынаны білдіреді.

Қолданылуы

Келешекке бару – ағылшын тілінде болашақ оқиғаларды білдіру үшін қолданылатын бірнеше құрылымдардың бірі (қараңыз). «Келе жатырмын» конструкциясының негізгі түрі іс жүзінде қазіргі уақытта болады; ол көбінесе сөйлеуші қазіргі оқиғалар, жағдайлар немесе ниеттер мен күтілетін болашақ оқиғалар немесе жағдайлар арасындағы байланысты көрсетуді қалағанда, яғни болашақ оқиғаның қазіргі маңыздылығын білдіргісі келгенде қолданылады. Сондықтан оны болашаққа қарайтын аспект деп сипаттауға болады, дәл сол сияқты қазіргі заман (өткен оқиғалардың қазіргі маңыздылығына қатысты) ретроспективті (немесе толыққанды) аспектті білдіреді. «Келе жатырмын» конструкциясы қолданылатын және болашақты білдірудің басқа формалары (мысалы, «боламын/болашамын» немесе қарапайым қазіргі уақыт) қолданылатын жағдайлар арасында нақты шекара жоқ. Әртүрлі формалар көбінесе бір-бірімен алмастырылады. Негізгі қолданылу ережелері төменде келтірілген. «Келе жатырмын» конструкциясы салыстырмалы түрде бейресми; формалды жағдайларда оны «боламын/болашамын» немесе жоспарлаймын, күтемін, күтілуде және т.б. сияқты сөздермен ауыстыруға болады. Қарапайым қазіргі уақыт болашаққа қатысты қолданылуы мүмкін, егер контекст (немесе уақыт көрсеткіштері) болашақты көрсетсе және сілтеме жоспарланған әрекетке қатысты болса: «Біз ертең үйді бояймыз» (мұны «бояуға барамыз» деп те айтуға болады). Әдетте, бұл үшін қазіргі прогрессивті уақыт қолданылады, бірақ қарапайым қазіргі уақытты да қолдануға болады, әсіресе нақты белгіленген оқиғалар үшін: «Менің пойзым сағат 16:15-те кетеді». (Сондай-ақ, кейбір тәуелді сөйлемдерде болашақ мағынасы бар қазіргі уақытты міндетті түрде қолдану қараңыз.) Болашаққа қатысты модальділік (міндеттілік немесе мүмкіндік сияқты) білдірілгенде, модальді етістік (болашаққа арнайы белгіленбеген) қолданылуы мүмкін: «Біз оны ертең жасауымыз керек/жасай аламыз». Сондай-ақ, «Мен ... болуым керек» деген сияқты конструкция бар, ол міндеттеме немесе күтуді білдіреді, мысалы: «Ол осы кешке дейін тапсыруы керек» (келесі бөлімді қараңыз), және бірден болатынды білдіретін «күніне» (соған ұқсас). «Келе жатырмын» формасы кейде жақындықты білдіреді, бірақ кейде білдірмейді; және кейде ниетті білдіреді, бірақ кейде білдірмейді («Жаңбыр жауа бастады», бұл жақындықты білдіреді, бірақ ниетті емес, ал «Мен бір күні Парижге барамын», бұл ниетті білдіреді, бірақ жақындықты емес). «Боламын» конструкциясы көбінесе шешім қабылданған сәтте жариялау үшін қолданылады, ал «келе жатырмын» бұрыннан бар жоспар үшін көбірек қолданылады: «Жарайды, мен оған көмектесемін» және «Иә, мен оған көмектесемін» мысалдарын салыстырыңыз. «Бірінші шартты» типтегі шартты сөйлемдерде «боламын» конструкциясы «келе жатырмын» конструкциясынан көбірек қолданылады: «Егер жаңбыр жауса, ысық болады» (бірақ мұндай сөйлемдерде де «келе жатырмын» кездеседі). Кейбір жағдайларда «келе жатырмын» формасы шарттылықсыздықты білдірсе, ал «боламын» формасы шарттылықты білдіреді («Осы тасқа отырмаңыз, ол құлайды» дегеніміз, ол сіз не істесеңіз де құлайды, ал «Осы тасқа отырмаңыз, ол құлайды» дегеніміз, ол сіздің отыруыңызға байланысты болады). Бірақ кейбір жағдайларда (әсіресе «өткендегі болашақ» – келесі бөлімді қараңыз) керісінше болуы мүмкін («1962 жыл аяқталғаннан кейін, мен жұлдыз болар едім» шартты түрде кейін не болғанын сипаттайды, ал «1962 жыл аяқталғаннан кейін, мен жұлдыз болуға бара жатырмын» тек ниетті сипаттайды).

Креол тіліндегі ұқсас формалар

Кейбір креол тілдерінде ағылшын тіліндегі "go" етістігіне негізделген, болашақ уақытқа сілтеме жасау (немесе ирреалистік модальдық түр) маркері бар. Мысалдарға ямайкалық ағылшын креолындағы /de go hapm/ "болады", /mi a go ɹon/ "Мен жүгіремін", Белиз ағылшын креолындағы /gwein/ немесе /gouɲ/, гулла тіліндегі Uh gwine he'p dem "Мен оларға көмектесемін", гавайилік ағылшын креолындағы /Ai gon bai wan pickup/ "Мен бір пикап сатып алам", /Da gai sed hi gon fiks mi ap wit wan blain deit/ "Жігіт мені бір соқыр кездесуге әкетеді деді" және гаитилік креолдағы /Mwen va fini/ "Мен бітіремін" жатады.

Басқа тілдердегі ұқсас нысандар

Ағылшын тіліндегідей, француз тіліндегі aller ("бару") етістігін көмекші етістік ретінде жақын болашақ уақытын (le futur proche) құру үшін қолдануға болады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "I am going to do it tomorrow" сөйлемін Je vais le faire demain (сөзбе-сөз "Мен оны ертең істеймін" деп аударуға болады; француз тілінде қазіргі кездегі прогрессивті форма жоқ, сондықтан je vais "Мен барамын" және "Мен істеп барамын" дегенді білдіреді). Ағылшын тіліндегідей, французша форманы қазіргі немесе болашақ уақытпен ауыстыруға болады: Je le fais demain ("Мен оны ертең істеймін") немесе Je le ferai demain ("Мен оны ертең істеймін"). Сол сияқты, испан тіліндегі ir ("бару") етістігін болашақты білдіру үшін қолдануға болады: Mi padre va a llegar mañana ("Әкеме ертең келеді"). Мұнда a препозициясы ағылшын тіліндегі to-ға ұқсас қолданылады; француз құрылымында мұндай препозиция жоқ. Уэльс тілінде, бриттониялық және кельт тілінде mynd ("бару") етістігі ағылшын тіліндегі go етістігіне ұқсас қолданылады. dw i'n mynd i wneud e yfory ("Мен оны ертең істеймін") сөйлемінде mynd сөзінен кейін i ("to, for") сөз тіркесі келеді, одан кейін gwneud ("істеу") етістігінің өзгерген түрі (содан кейін бастапқы 'g' әрпі жоғалған). Бұл ағылшын тілінде кездесетін болашаққа баруды білдіреді. Бұл форма ирланд тілінің қалалық диалектілерінде жақсы қалыптасқан, онда Tá (ирланд тіліндегі 'to be' етістігі), 'chun' ("to", "қарай") сөз тіркесі және сөз тіркесінің соңына ауыстырылған етістіктік атау қолданылады. Сондықтан "tá mé chun an bus a thógáil" ("Мен автобусқа мінемін") делінеді. Бұл ауылдық диалектілерде әлдеқайда аз қолданылады, онда қарапайым болашақ заман әлі де басым.