Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кабаж тұқымдасына жататын гүлді өсімдік
Species of flowering plant in the cabbage family
Сулы кресс немесе сары кресс (Nasturtium officinale) – кабаж тұқымдасына (Brassicaceae) жататын суда өсетін гүлді өсімдік. Сулы кресс – Еуропа мен Азияға тән, жылдам өсетін көп жылдық өсімдік. Ол адамдар тағам ретінде қолданатын ең ежелгі жапырақты көкөністердің бірі. Сулы кресс пен оның көптеген туыстары, мысалы, бақша кресі, горчица, түймедақ және васаби, өте айқын, тікенектес дәмімен ерекшеленеді. Сулы крестің қуыс сабақтары суда жүзеді. Жапырақтары қауырсын тәрізді күрделі құрылымға ие. Шағын, ақ және жасыл гүлшоғырлары топтамалар түзеп өседі және оларды жиі жәндіктер, әсіресе Eristalis сияқты шырыштар (hoverflies) басып алады.
Watercress or yellowcress (Nasturtium officinale) is a species of aquatic flowering plant in the cabbage family, Brassicaceae. Watercress is a rapidly growing perennial plant native to Europe and Asia. It is one of the oldest known leaf vegetables consumed by humans. Watercress and many of its relatives, such as garden cress, mustard, radish, and wasabi, are noteworthy for their piquant flavors. The hollow stems of watercress float in water. The leaf structure is pinnately compound. Small, white, and green inflorescences are produced in clusters and are frequently visited by insects, especially hoverflies, such as Eristalis flies.
Таксономия
Су құрттары кейбір дереккөздерде Rorippa туысына жататындығы айтылады, бірақ молекулалық зерттеулер көрсеткендей, қуыс сабақты су өсімдіктері Rorippa-ға қарағанда Cardamine-ге жақын. Латынша аты болғанымен, су құрттары әдеттегі настурция (Tropaeolum majus) гүлдерімен тығыз байланысты емес. T. majus – Tropaeolaceae тұқымдасына жатады, ол Brassicales қатарындағы Brassicaceae тұқымдасының туыс таксоны болып табылады.
Watercress is listed in some sources as belonging to the genus Rorippa, although molecular evidence shows those aquatic species with hollow stems are more closely related to Cardamine than Rorippa. Despite the Latin name, watercress is not particularly closely related to the flowers popularly known as nasturtiums (Tropaeolum majus). T. majus belongs to the family Tropaeolaceae, a sister taxon to the Brassicaceae within the order Brassicales.
Тарату
Кейбір аймақтарда су кресі арамшөп саналады, ал басқа аймақтарда су өсімдігі немесе дәмді шөп ретінде қарастырылады. Су кресі әлемнің көптеген қоңыржал аймақтарында өседі.
In some regions, watercress is regarded as a weed, in other regions as an aquatic vegetable or herb. Watercress has grown in many temperate locations worldwide.
Британ аралдары
Британ аралдарында мөлдір, тез ағынды сазды өзендер жапайы су кресінің негізгі табиғи ортасы болып табылады. Англиядағы көптеген елді мекендердің атаулары көне ағылшын тіліндегі êacerse (êa cerse) – "су кресі" сөзінен шыққан. Ұлыбританияда су кресін алғаш рет 1808 жылы Кент қаласындағы Эббсфлит өзенінің жағасында бағбан Уильям Брэдбери коммерциялық мақсатта өсірген. Тарихи тұрғыдан маңызды өсіру аймақтарына Гэмпшир, Стэмфорд, Линкольншир және Гертфордширдегі Сент-Олбанс кіреді. Қазір су кресі Ұлыбританияның бірнеше графтықтарында өсіріледі, ең ірілері – Гэмпшир, Дорсет, Уилтшир және Гертфордшир. Винчестер қаласына жақын орналасқан Алресфорд қаласы елдің су кресінің астанасы деп есептеледі.
Clear fast flowing chalk streams are the primary natural habitat for wild watercress in the British Isles. Many settlements in England were named from Old English êacerse (êa cerse) " water−cress ". In the United Kingdom, watercress was first commercially cultivated in 1808 by the horticulturist William Bradbery along the River Ebbsfleet in Kent. Historically important areas of cultivation also included Hampshire,
Stamford, Lincolnshire, and St Albans, Hertfordshire. Watercress is now grown in several counties of the United Kingdom, most notably Hampshire, Dorset, Wiltshire, and Hertfordshire. The town of Alresford, near Winchester, is considered to be the nation's watercress capital.
Қолданылуы
Сулы қызанақтың жапырақтары, сабақтары және жемісі шикі күйінде жеуге жарамды. Егілген сулы қызанақтың артықшылығы – ол бауыр сорғышы, Fasciola hepatica қызықтауынан таза болуында.
Watercress leaves, stems, and fruit can be eaten raw. Cultivated watercress has the advantage of being free of the liver fluke, Fasciola hepatica.
Дәстүр
Ежелгі римдіктер оны жеу психикалық ауруларды емдейді деп ойлаған. Кейбір американдықтар оны бүйрек аурулары мен іш қатуды емдеу үшін қолданған, ал кейбіреулер оны құмар тудыратын зат деп санаған. Ертедегі афроамерикандықтар бұл өсімдікті түсік түсіру үшін қолданған; сонымен қатар, оның сүйексіздікке әкелетініне сенген. Дегенмен, оларды жабайыда жинағанда, лямблия сияқты паразиттерге байланысты сақ болу керек. Су кресі 95% судан тұрады және аз мөлшерде көмірсулар, ақуыз, май және талшықтарды қамтиды. 100 грамм шикі су кресі, әсіресе К витаминіне (күнделікті қажетті мөлшердің 238%) бай, сондай-ақ А витамині, С витамині, рибофлавин, В6 витамині, кальций және марганецтің қомақты мөлшерін қамтиды (кесте).
Ancient Romans thought eating it would cure mental illness. Some Native Americans used it to treat kidney illnesses and constipation, and it was thought by some to be an aphrodisiac. Early African Americans used the plant as an abortifacient; it was believed to cause sterility as well. although caution should be used when collecting these in the wild because of parasites such as giardia. Watercress is 95% water and has low contents of carbohydrates, protein, fat, and dietary fiber. A 100 gram serving of raw watercress provides , is particularly rich in vitamin K (238% of the Daily Value, DV), and contains significant amounts of vitamin A, vitamin C, riboflavin, vitamin B6, calcium, and manganese (table).
Фитохимиялық заттар және тамақ пісіру
Кресс тәрізді көкөніс ретінде сулы кресс құрамында изотиоцианаттар болады, олар қайнату кезінде ішінара жойылады*, ал оның каротиноидтарының сіңірілуі пісіру арқылы сәл артады. *Бұқтыру немесе микротолқынды пеште пісіру қайнатуға қарағанда осы фитохимиялық заттарды жақсырақ сақтайды.
As a cruciferous vegetable, watercress contains isothiocyanates that are partly destroyed by boiling*, while the bioavailability of its carotenoids is slightly increased by cooking. *Steaming or microwave cooking retains these phytochemicals a bit better than boiling.
Өсіру
Сулы қызанақты өсіру үлкен көлемде де, бақшада да тиімді. Жартылай сулы өсімдік болғандықтан, сулы қызанақ гидропоникалық өсіруге өте жақсы бейімделген, сәл сілтілі суларда жақсы өседі. Ол көбінесе әк ағындарының бастауында өндіріледі. Көптеген жергілікті нарықтарда гидропоникалық жолмен өсірілген сулы қызанаққа деген сұраныс ұсыныстан асып түседі, себебі оның жапырақтары құрғатылған күйде таратуға жарамсыз және оларды тек 2-3 күн ғана жаңа күйінде сақтауға болады. Сонымен қатар, өркендер түрінде де сатылатын, жеуге жарамды жас өркендері тұқымдан шыққаннан кейін бірнеше күн өткен соң жиналады. Егер жинап алмаса, сулы қызанақ биіктігіне жетеді.
Watercress cultivation is practical on both a large scale and a garden scale. Being semi aquatic, watercress is well suited to hydroponic cultivation, thriving best in water that is slightly alkaline. It is frequently produced around the headwaters of chalk streams. In many local markets, the demand for hydroponically grown watercress exceeds supply, partly because cress leaves are unsuitable for distribution in dried form and can only be stored fresh for about 2–3 days. Also sold as sprouts, the edible shoots are harvested days after germination. If unharvested, watercress can grow to a height of .
Қауіпті жағдайлар
Аңшықтың қолданылуымен өсірілген сулы қызанақтар бауырдың көкбауыры, Fasciola hepatica сияқты паразиттерге орта болуы мүмкін. Жаңа ортаға енгізілген кезде сулы қызанақтар жергілікті түрлерге зиян келтіруі мүмкін. Сулы қызанақтар пайда болғанда шөгіндідегі органикалық заттардың мөлшері артады, бұл өз кезегінде қоршаған ортадағы басқа өсімдіктермен қоректенетін жыртқыш макроомыртқасыздарды тартады. Цитохром P450 CYP2E1 ферментін тежеу арқылы сулы қызанақтың құрамындағы заттар хлорзоксазон сияқты препараттар қабылдап жатқан адамдарда дәрі-дәрмектердің метаболизмін өзгертуі мүмкін. Жылдам өсу қабілетіне және инвазивті түр санатында болуына байланысты Nasturtium officinale Иллинойс штатында тыйым салынған.
Watercress crops grown in the presence of manure can be an environment for parasites such as the liver fluke, Fasciola hepatica. When introduced into non native environments watercress can have negative impacts on native species. With the introduction of watercress, the organic matter in the sediment increases which in turn attracts predatory macroinvertebrates that feed on other plants in the environment. By inhibiting the cytochrome P450 enzyme CYP2E1, compounds in watercress may alter drug metabolism in individuals on certain medications such as chlorzoxazone. Due to its fast growing nature and invasive species status, Nasturtium officinale is prohibited in Illinois.