Кіріспе
Сидни Готтлиб (3 тамыз, 1918 – 7 наурыз, 1999) – американдық химик және барлау жетекшісі. Ол 1950-1960 жылдары Орталық барлау агенттігінің (Central Intelligence Agency) адам өлтіру әрекеттері мен сананы бақылау бағдарламасын, МКУльтра жобасы ретінде белгілі болған, басқарды.
Sidney Gottlieb (August 3, 1918March 7, 1999) was an American chemist and spymaster who headed the Central Intelligence Agency's 1950s and 1960s assassination attempts and mind control program, known as Project MKUltra.
Алғашқы жылдар және білім
Готтлиб 1918 жылдың 3 тамызында Бронкста, венгрлік еврей иммигранттары Фанни мен Луи Готтлибтің отбасында дүниеге келді. Оның ағасы – өсімдік биологы Дэвид Готтлиб. Бала кезінен сөйлеу қиындықтары болған ол, ЦРУ-дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Сан-Хосе мемлекеттік университетінен тіл бұзушылықтарын түзету мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды. Туғаннан-ақ табаны бұрық болғандықтан, ол Екінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке қабылданбады, бірақ бұл оның өмір бойы құмарланған халық билерін орындауына кедергі жасамады. Готтлиб 1936 жылы Джеймс Монро орта мектебін бітіріп, Нью-Йорктегі тегін Сити колледжге түсті. Ол ауыл шаруашылығы биологиясы курсын ұсынатын оқу орнына ауысуды шешті және Висконсин университетіне оқуға баруды қалады. Қажетті мамандықтарды алу үшін ол алдымен Арканзас техникалық университетінде ботаника, органикалық химия және сүт шаруашылығының негіздерін оқыды. АТУ-дағы жетістіктері оған Висконсин университетіне қабылдануға мүмкіндік берді, онда ол Ауыл шаруашылығы колледжінің оқу ісі жөніндегі орынбасары Айра Болдуиннің жетекшілігінде білім алды. Готтлиб 1940 жылы magna cum laude көрсеткішімен бітірді. Университеттегі жетістіктері және Болдуиннің мақтаулы ұсынысы оған Калифорния технология институтына қабылдануға көмектесті, онда ол 1943 жылдың маусымында биохимия ғылымдарының докторы дәрежесін алды, ал диссертациясы «Сиыр бұршақтарындағы аскорбин қышқылының зерттеулері» тақырыбына арналған еді. Готтлиб әйелі Маргарет Мурмен, пресвитериан миссионерінің қызымен, CIT-ге қатысқанда танысты және олар шамалы уақыттан кейін үйленді. Әскери қызметке қабылданбағандықтан, ол қызмет етудің басқа жолын іздеді және Вашингтонда мемлекеттік жұмыс іздеуді бастады. 1948 жылға қарай оның әйелі мен екі қызы Виргиния штатының Вена қаласына жақын орналасқан, электр қуаты мен су құбыры жоқ шалғай шатырда тұрды. Ол Орталық барлау агенттігінде (ЦРУ) жұмыс істей бастағанда сол жерде тұрды. Оның өмір салты ЦРУ әдеттегідей таңдаған Ivy League бітірушілерінен мүлдем өзгеше болды.
Мемлекеттік мансап
Готтлибтің алғашқы мемлекеттік қызметі Ауыл шаруашылығы министрлігінде болды, онда ол органикалық топырақтың химиялық құрылымын зерттеді. Кейін ол Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасына ауысты, онда ол адам ағзасындағы дәрі-дәрмектердің болуын өлшейтін тесттерді жасады. Готлиб бұл жұмыстан жалықты және қиындығырақ лауазым іздеді. 1948 жылы ол Ұлттық зерттеулер кеңесінде жұмысқа орналасты, онда ол "эргот алкалоидтарының вазоконстрикторлар және галлюциногендер ретіндегі қызықты зерттеулерімен танысты". Көп ұзамай ол Мэриленд университетіне зерттеуші-оқытушы болып ауысты, онда саңырауқұлақтың метаболизмін зерттеумен айналысты. 1951 жылдың 13 шілдесінде Готлиб ЦРУ-да жұмысқа қабылданды. Оны Ира Болдуиннің ұсынысы бойынша жоспарлау жөніндегі директордың орынбасары Аллен Даллес жұмысқа алды. Болдуин жылдар бұрын Форт-Детрикте биологиялық соғыс бағдарламасын құрып, басқарған еді және Готтлибті жылдар бойы өзінің ықпалында ұстап келді. Готтлиб улар туралы кең білімімен көзге түсті, ол "суық соғыстың" алғашқы жылдарында көзге түсті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін американдықтардың коммунистік идеологияның енуіне қатысты алаңдауы елде ұлттық ынтаны күшейтті, американдық мәдени және саяси үстемдіктің күшті болуын қамтамасыз ету үшін, КСРО-ның жақын арада билікті басып алуынан қорғауға бағытталды. Бұл сондай-ақ ЦРУ-ның келесі екі онжылдықта эксперименталды әдістерін және тактикасын кеңейтуіне әкелді, мақсаты – адам санасын өз пайдасына жұмыс істеу үшін бұзу және қайта құру, КСРО мен Қытай Халық Республикасы миды жууды меңгергенін және оны өз азаматтары мен тұтқындарына қарсы қолданып жатқанына қате сену. Осы сенім ЦРУ-ның ақыл-ойды басқару операцияларына алғашқы қадамдарына түрткі болды және көптеген қорқынышты әрекеттерді ақтауға әкелді, көбінесе бақылаусыз және есеп берусіз. Готтлибке жұмысқа қабылданған кезде BLUEBIRD жобасы жүргізіліп жатқан еді. Ол Кэмп Кинг, Форт Клейтон және Вилла Шустер сияқты қара сайттарда тұтқынға алынған тұтқындарға "Арнайы тергеу" әдістерін сынап көрді, олардың санасын бұзуға және ақпарат алуға есірткілерді пайдаланды. Бірақ Bluebird-ке ғылыми білім мен тәртіп жетіспеді; Даллес Готтлибтің оны дұрыс жолға қоюын қалады. Оқудан өткен соң, ол Техникалық қызметтер штабының (ТҚС) жаңадан құрылған Химиялық бөлімінің бастығы болып тағайындалды. 1951 жылдың 20 тамызында Даллес Bluebird-ті кеңейтуді және орталықтандыруды бұйырды және оны Artichoke жобасы деп атады, ол Готтлиб үшін күш ортасына айналды. Даллес Орталық барлау қызметінің директорының орынбасары болып тағайындалды, Artichoke-тың ауқымын кеңейткеннен кейін. Бұл Готтлибтің болашақ ақыл-ойды басқару жобаларына АҚШ үкіметінің жоғары деңгейлерінен қорғау мен қолдауды қамтамасыз етті. Даллес пен Готтлиб екеуі де адам санасына әсер етудің және оны басқарудың жолы бар екеніне сенді, бұл жаһандық үстемдікке алып келуі мүмкін. Олар сондай-ақ "ақиқат сарысуын" іздеді, ол OSS кезінде зерттелген, бірақ толыққанды жүзеге асырылмаған. Готтлиб ТГК, кокаин, героин және мескалинді пайдалана отырып тәжірибелер жүргізді, содан кейін ЛСД агенттік тарапынан дұрыс тексерілмегенін немесе зерттелмегенін түсінді. ЛСД-ді алғаш рет өзі сынап көргеннен кейін Готтлиб агенттіктерде ЛСД-мен тәжірибелерді жеделдетіп, оны бақылаулы ортада дозалауға келіскен агенттермен және таңғаларлық дозалауға келіскендермен сынады. ЛСД он жыл бұрын ғана ойлап табылды, ал американдықтардың аз ғана бөлігі оның бар екенін білді. Бірнеше ай бойы агенттер мен тұтқындармен тәжірибе жүргізгеннен кейін Готтлиб қанағаттанбады және Детриктегі Арнайы операциялар бөлімінен көмек сұрады. Осы келісім бойынша ЦРУ армияның білімі мен мүмкіндіктерін ЦРУ-ға арналған биоқаруларды әзірлеуге ие болды. Готтлибтің агенттіктегі алғашқы 18 айы кейбір көңіл көншітпейтін жағдайларға әкелді. Ол тәжірибе жүргізген дәрілер ол қалаған "ақиқат сарысуы" емес еді, және олар жиі жауапқа тартуға көмектесудің орнына кедергі келтірді. Ол Даллестің, қазір Президент Эйзенхауэрдің басқаруындағы Орталық барлау қызметінің директорының, оның қалаған ісінің бәрін мақұлдайтынын білді, бұл оның амбицияларын арттырды. Ол Artichoke-ты тұтынып, барлық ЦРУ зерттеулеріне билік берді, соның ішінде америкалықтарға есірткілерді сынап көруге мүмкіндік берді, бұл Artichoke кезінде жасалмаған. Готтлиб пен Ричард Хелмс, ол кездегі Жоспарлар дирекциясының операциялар бастығы, Даллеске жіберу үшін меморандум жазды. Даллес 1953 жылдың 13 сәуірінде MKUltra жобасын ресми мақұлдады. Оның інісі Джон Фостер Даллес Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды, бұл жобаға дипломатиялық жамылғыны одан әрі нығайтты. 1953 жылдың 10 сәуірінде Даллес Принстон университетінің түлектері алдында сөз сөйлеген кезде осы бағдарламаны және оған ұқсас бағдарламаларды "ми соғысының" жаңа майданы және адам санасын бақылау үшін күрес ретінде сипаттады. Ол осы бағдарламаны КСРО жасап жатқан нәрсе ретінде көрсету арқылы өзінің бағдарламасын жасырды. Готтлиб MK ULTRA аясында "кіші жобалар" бойынша жұмыс істеу үшін бірнеше зерттеушілерді, ғалымдарды және бұрынғы OSS мүшелерін таңдады. Олар Готтлибтің тапсырмасымен тәжірибелер жүргізіп, нәтижелерін оған баяндады. Ол Дональд Эуэн Кэмерон және Харрис Исбелл сияқты дәрігерлерге әділетсіз психиатриялық зерттеулерге қаржыландыру жасады, соның ішінде адамдарға рұқсатсыз тәжірибелер жүргізді. Готтлиб ЛСД және басқа да галлюциногендік дәрілерді білмейтін адамдарға берді және "адамның санасын соншалық деңгейге дейін құлатуға бағытталған" психиатриялық зерттеулерді және әдістерді дамытуға қаржыландырды, олар кез келген нәрсені мойындауға мәжбүрлейді. Ол Армия бактериологы Фрэнк Олсонға MK ULTRA ретритінде ЛСД берген адам ретінде танылды, бұл Олсонның психикалық күйзелісіне және бір аптадан кейін қайтыс болуына әкелді. Готтлиб әскери субподрядшы Lockheed-ке байланыс жасады, ол сол кезде ЦРУ үшін Project AQUATONE жобасы бойынша жұмыс істеді, кейін U 2 тыңшы ұшағы деп аталды. 1953 жылы ол Lockheed Aeronautics Services Division (LASD) үшін оңай және эксклюзивті шығу жолы бар қауіпсіз үйді ұйымдастырды. 1955 жылға қарай Project MK ULTRA үкіметтік қаржыландырудан асып кетті. Осы кезде Subproject 27 (ЛСД-нің негізгі зерттеуі) бұрынғы кіші жобаларды біріктірген қаржыландыру кіші жобасы болды, соның ішінде ЛСД үшін Sandoz Pharmaceuticals-қа төлем, Джон Малхолландтың "Алаялық және Алдау туралы ресми ЦРУ нұсқаулығы" (кіші жоба 15 магиялық қолдау, Малхолланд қосымшасы) және ЛСД-нің одан әрі сатып алуы (кіші жоба 18), бірақ ол 150 құжатталған кіші жобаға дейін өсті, соның ішінде микротолқынды қару және ЛСД-ге баламаларды іздеу, бұл кейінірек Project MKCHICKWIT сияқты бағдарламаларға әкелді, олардың көпшілігі Оңтүстік Америкаға бағытталған. ЦРУ субподрядшылармен ғана емес, сонымен қатар Қорғаныс министрлігінің Advanced Research Projects Agency (ARPA) және Әскери-теңіз барлау басқармасымен де жұмыс істеді, бірақ Готтлибтің осы мәселелерде қандай рөл атқарғаны белгісіз, тек рұқсат беруден басқа. 1960 жылдың наурыз айында, "Куба жобасы" аясында, Президент Эйзенхауэр бекіткен ЦРУ жоспары бойынша және ЦРУ Жоспарлау дирекциясының директоры Ричард М. Бисселл басшылығымен, Готтлиб Фидель Кастроның телестудиясын ЛСД шашып, Кастроның аяқ киімдерін таллиймен қаптауды ұсынды, осылайша оның сақалын түсіруге болады. Готтлиб Кастроны өлтірудің схемаларын да ойлап тапты, соның ішінде уланған сигар, уланған гидрокостюм, жарылатын конх және уланған қалам. Готтлиб Конгоның премьер-министрі Патрис Лумумбаны өлтіруге жасалған ЦРУ әрекеттерінде де рөл атқарды. 1960 жылдың жазында ол Лумумбаның тіс щеткасына у қою мақсатымен Конгоға у құтысын алып келді. Ол осы "улы биологиялық материалдарды" Конгодағы ЦРУ станциясының бастығы Ларри Девлинге тапсырды, бірақ Девлин тапсырманы қабылдамады, жақын арада әскери төңкеріс Лумумбаны құлатып өлтірді.
Зейнеткерлік және өлім
Готлиб 1973 жылы ЦРУ-дан зейнеткерлікке шықты, өзінің жұмысы тиімді болмағанына сенбедін айтты. Зейнетке шыққаннан кейін, қайтыс болған әріптесі Фрэнк Олсонның ұлы оны бақылап келді, ол Вирджиния штатының Калпепер қаласында "экологиялық тұрғыдан дұрыс" үйінде тұрып, ешкі өсіріп, йогурт жеп, бейбітшілік пен қоршаған ортаны қорғауды жақтады. Ол әйелі Маргаретпен бірге Австралия, Африка және Үндістан елдерінде екі жыл саяхаттап, содан кейін Үндістанда бірнеше ай бойы мәйектілер ауруханасын басқарды. Оның екі ұлы мен екі қызы болды. 1999 жылдың 7 наурызында Готлиб Вирджиния штатының Вашингтон қаласындағы үйінде қайтыс болды. Оның жүрек ауруларымен ауырғаны хабарланды.