Кіріспе
Табиғаттан тыс көріністер туралы хабарлаулар заңды куәлік ретінде қолданылды. Спектрлік дәлел – көріністер көргендердің куәліктеріне негізделген заңдық дәлелдің бір түрі. Мұндай куәліктер 16-шы және 17-ші ғасырлардағы сиқыршылыққа қатысты сот процестерінде жиі ұсынылған. Өздерін сиқыршылықтың құрбандары санайтын адамдар, қоғамдағы белгілі бір адамдардың көріністерінен қиындық көргендерін айтатын; бұл олардың сиқыршы екендігінің және Ібіліске өз бейнесін қабылдауға рұқсат бергендігінің дәлелі ретінде қарастырылды. Егер сот бұл куәлікті қабылдаса, оны жоққа шығару өте қиын болды. Дегенмен, спектрлік дәлелдер айыптау үшін сирек қолданылды, себебі дінтанушылар Ібілістің күнәсіз адамның кейпін алу мүмкін еместігіне келісе алмады. Спектрлік дәлелдердің дұрыстығы туралы пікірталас 1662 жылғы Бьюри-Сент-Эдмундс және 1692-93 жылдардағы Салемдегі сиқыршылық соттарымен күшті қарқынға ие болды.
Spectral evidence is a form of legal evidence based upon the testimony of those who claim to have experienced visions. Such testimony was frequently given during the witch trials of the 16th and 17th centuries. The alleged victims of witchcraft would claim to have been tormented by the spectral images of certain named members of the community; this was taken as evidence that those named were witches, and had given the Devil permission to assume their appearance. If accepted by a court, this testimony was virtually impossible to refute. However, spectral evidence was rarely used to secure a conviction, as theologians were unable to agree that the Devil could not take on the shape of an innocent person. The debate about the validity of spectral evidence rose to a climax with the Bury St Edmunds witch trial of 1662, and the Salem witch trials of 1692–93.
Бьюри Сент-Эдмундс бүлікшілікті тергеу
1662 жылы Бьюри-Сент-Эдмундс қаласында өткен сиқыршылық ісінде Англияның Саффолк графтығындағы Лоустофт қаласының екі қарт тұрғыны – Эми Денни мен Роза Каллендерге қарсы сиқыршылық айыптары қойылды. Сот процесі тарихи маңызға ие болды (атап айтқанда, 17-ғасырдың "ең көрнекті заңгерлерінің бірі" аталған Мэтью Хейлдің қатысуы себепті) және спектрлік дәлелдерді қабылдау үшін маңызды прецедент құрды. «Бьюри-Сент-Эдмундстағы сот отырысындағы сиқыршылардың ісі» атты жарияланған сот баяндамасы, отыз жыл өткен соң Салемдегі сиқыршыларға қарсы сот процесін жүргізген судьялар тарапынан зерделенді. Күдікті сиқыршылар Эми Денни мен Роза Каллендер көршілерінің бірнеше баласын сиқырлаған деп айыпталды. Шағымданушылар ұстамаларға, сал болуға және уақытша сөйлеу қабілетін жоғалтуға шалдыққан, сондай-ақ жиі жұлын шығарып, тікпелерді түкіріп тастағандары туралы хабарланды. Бұл ауруларды Денни мен Каллендерге байланыстырған дәлел – балалардың осы әйелдердің көріністерімен жиі қорқытылғандығы туралы куәліктері болды. Мысалы, Сэмюэл Пейси екі қызы туралы былай деді:
Not everybody present at the trial accepted this evidence unquestioningly. Three Serjeants at Law, among them John Kelynge, raised an objection (although the trial report appears to have been altered, to attribute this objection to Kelynge alone). According to the report:
The judge, Hale, may have taken this point into consideration when he remarked to the jury that they had two questions to consider: "First, Whether or no these Children were Bewitched? Secondly, Whether the Prisoners at the Bar were Guilty of it?" Nevertheless, the jury found Denny and Cullender guilty of thirteen of the fourteen charges brought against them, and they were sentenced to death by hanging.
Алайда, сотта барлық қатысушылар бұл дәлелді сөзсіз қабылдаған жоқ. Джон Келинг сияқты үш заңгер наразылық білдірді (сот есебіне түзетулер енгізілген болуы мүмкін, бұл наразылықты тек Келингке жатқызу үшін). Сот баяндамасына сәйкес, судья Хейл бұл мәселені ескеріп, қазылар алқасына екі сұрақ қою керектігін айтты: «Біріншіден, бұл балалар сиқырланды ма, жоқ па? Екіншіден, сотта отырған тұтқындар кінәлі ме?» Дегенмен, қазылар алқасы Денни мен Каллендерді оларға тағылған он төрт айыптың он үшi бойынша кінәлі деп тапты және олар дарға асылуға үкім шығарылды.
Not everybody present at the trial accepted this evidence unquestioningly. Three Serjeants at Law, among them John Kelynge, raised an objection (although the trial report appears to have been altered, to attribute this objection to Kelynge alone). According to the report:
The judge, Hale, may have taken this point into consideration when he remarked to the jury that they had two questions to consider: "First, Whether or no these Children were Bewitched? Secondly, Whether the Prisoners at the Bar were Guilty of it?" Nevertheless, the jury found Denny and Cullender guilty of thirteen of the fourteen charges brought against them, and they were sentenced to death by hanging.
Бастапқы айыптаулар
Салемдегі сиқыршылық соттары 1692 жылдың ақпан айында Салемде (Массачусетс штаты) төрт балаға ұстама түсіп, «көрінбейтін күштерден шағылысып, қысылғандарын» айтқанда басталды. Олар шабуылдағандарын атауға мәжбүр болғанда, Сара Гудты, Сара Осборнды және құл Титубаны айыптап, «олардың немесе олардың кейпіндегі көріністер оларды қатты азаптап жатыр» деді. Сотта Гуд пен Осборн айыптауды жоққа шығарды, бірақ Титуба мойындады. Ол балаларды ренжітуге шайтан мәжбүрлегенін айтты; сондай-ақ, қара киім киген ұзын бойлы адам оны қорқытып, кітапқа қолы қоюға мәжбүрлегенін айтты. Гуд пен Осборнның да сиқыршы екенін, олардың басқалар көре алмайтын рухтары бар екенін айтты; Гудтың рухы сары құс, ал Осборннікі – екі қиын-қыстау жаратылыс болды. Осы куәлік айтылып жатқанда балалар ұстамаға түсті, ал Титуба Сара Гудтың рухы оларға шабуыл жасап жатқанын көргенін мәлімдеді. Үш әйел де айыпталып, сотқа дейін түрмеге қамалды. Бұл Салем мен айналасындағы қалалардың көптеген тұрғындарының сиқыршылықпен айыпталып тұтқындалған жаппай қызулықтың бастауы болды. Титубаның мойындауы зор әсер етті және айыпталушыларға қарсы кейінгі айыптауларға жол ашты. Көптеген адамдар күдікті сиқыршылардың рухтары құрбандарын кітапқа қол қоюға мәжбүрлеуге тырысқаны туралы айтты, ал қара киімдегі адам мен сары құс Марта Кори, Ребекка Нурс және Сара Клойс сияқты бірнеше айыпталушылармен бірге көрінді. Шалқындықтың тағы бір маңызды түрі – өлгендердің рухтарының пайда болуы болды, пастор Деодат Лоусон былай деп жазды: 1692 жылдың мамыр айында осы істерді қарау үшін Сот отырысы құрылды. Алайда, сот спектралдық дәлелдерге қаншалықты мән беру керектігі мәселесімен бетпе-бет келді. Сотқа дейінгі тыңдауларда айыпталушыларға қарсы түрлі дәлелдер ұсынылды – соның ішінде «қарапайым сиқыршылық» (яғни жарақат немесе мүлікке зиян келтіретін сиқыр), қуыршақтар, сиқыршылардың белгілері және ерекше физикалық күштің белгілері, бірақ әрбір іс бойынша тек спектралдық дәлелдер жиналды. Сонымен қатар, қыркүйекте сот жұмысын тоқтатқанға дейін тұтқындалған 156 адамның 79-ы тек спектралдық дәлелдер негізінде айыпталды. Спектралдық дәлелдердің күші, шайтан олардың келісімінсіз басқа адамның кейпін алмайтыны туралы болжамға негізделген. Деодат Лоусон 24 наурыздағы уағызында осы мәселені атап өтті. Ол сондай-ақ, шайтан мүмкіндігінше «өзінің имандылығын ашық білдіретіндерді» өзіне бағындырып, басқаларды «өзіне бағынуға көндіруді» жеңілдету үшін пайдаланатынын түсіндірді. Бұл Нурс пен Кори сияқты айыпталушылардың кейбіреулерінің қоғамда сыйлы, діндар адамдар екендігіне күмәнді жоюға жасалған әрекет болды. Алайда, пуритан пасторы Коттон Мэзер басқаша пікірде болды. Магистрат Джон Ричардсқа жазған хатында Мэтер сотқа спектралдық дәлелдерге тым көп мән бермеуді кеңес берді, өйткені «шайтандар кейде тек кінәсіз ғана емес, сонымен қатар өте ізгі адамдардың кейпін көрсеткені анық». Ол спектралдық дәлелдерді кінәлілікке шамалы дәлел ретінде қарастыру керек екенін ұсынды, бірақ ол өзіндік кінәлау үшін жеткіліксіз болар еді.
In May 1692, a Court of Oyer and Terminer was established to try these cases. However, the court faced the problem of how much weight to give to spectral evidence. During the pre trial hearings, various other types of evidence had been brought against the accused – including evidence of "ordinary witchcrafts" (i. e. the casting of spells resulting in injury or property damage), the discovery of poppets, witches' marks, and signs of unusual physical strength – but only the spectral evidence had been gathered for every case. Furthermore, of the 156 people taken into custody before the court suspended its activities in September, 79 were charged on the basis of spectral evidence alone. The strength of spectral evidence was based on the assumption that the Devil could not assume another person's shape without their consent. Deodat Lawson stressed this point in a sermon preached on 24 March. He also explained that the Devil, wherever possible, binds into his service "those that make a Visible Profession" of holiness, in order to "more readily pervert others to Consenting unto his subjection". This was an attempt to allay doubts about the fact that some of the accused, such as Nurse and Corey, were well respected community members with a reputation for piety. However, Puritan minister Cotton Mather took a different view. In a letter to magistrate John Richards, Mather advised the court not to place too much stress upon spectral evidence, because "it is very certain that the devils have sometimes represented the shapes of persons not only innocent, but also very virtuous". He suggested that spectral evidence should be taken as a presumption of guilt, but would not in itself be sufficient for a conviction.
Ішкі бөлім
Сотта бірінші болып Бриджет Бишоп кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Алайда, осы кезде судьялар арасында пікірталас туды. Мазердің кеңесіне қайшы, спектральдық дәлелдер Бишопты айыптауға үлкен үлес қосты, бұл сот әдістері туралы сұрақтар тудырды. Министрліктен ресми кеңес сұралды, және Бостон аймағының он екі дін қызметкері (оның ішінде Инкрейс Мэтер) "Кеңес сұралған бірнеше дін қызметкерлерінің жауабы" деген құжатты дайындады. Тағы да сақ болу қажет еді: Шәйіт куәліктеріне көбірек сынмен қарау, оларды жасаған шайтандарға "ерекше келеңсіздік" келтіріп, Салемдегі қиындықтарға "шек қоюы" мүмкін деген ұсыныс жасалды. Бірақ құжаттың соңында Құдай мен адам заңдарына "қарсы келгендерді" "жылдам және қатаң қудалауды" ұсынды. Нәтижесінде, жалпы хабарлама екіұшты болды. Роберт Калеф, сот процестерінің замандас сыншысы, бұл құжатты "мүлдем екі жақты, оларға қарсы ескертулер жасағаннан гөрі, осы қараңғы әдістерді жалғастыруға оңтайлы ынта берген" деп атады. Төраға судья Уильям Стоутон оны соттың бұрынғы шешімдерін бекіту ретінде түсінді, ал басқа судьялар оның үлгісін ұстанды – тек Натаниел Солтонсталл ғана қарсылық білдіріп, отставкаға кетті.
It was even suggested that a more critical approach to spectral testimonies might give "some remarkable affronts" to the devils responsible for them, and "put a period" to the troubles at Salem. On the other hand, the document closed by recommending "the speedy and vigorous prosecution" of those who had "rendered themselves obnoxious" to the laws of God and man. As a result, the overall message was equivocal. Robert Calef, a contemporary critic of the trials, called the document "perfectly ambidexter, giving as great or greater encouragement to proceed in those dark methods, than cautions against them". The presiding judge, William Stoughton, read into it only an endorsement of the previous proceedings of the court, and the other judges followed his lead – the only dissenter being Nathaniel Saltonstall, who resigned.
Кең жаңжал
Ойер және Терминер соты 22 қыркүйекте жұмысын тоқтатты, жақын арада қайтадан жиналады деп күтілді. Алайда, сол кезде он тоғыз адам дарға асылып (және бір адам, Джайлс Кори, таспен басылып өлтірілгеннен кейін), сот процестерін сынау күшейе түсті. 8 қазанда Бостонның белгілі саудагері Томас Браттл соттың әділетсіз іс-әрекеттеріне қарсы ашық хат жазды. Браттл спектральдық дәлелдердің дұрыстығын жоққа шығарды, оны айыпталушыларға қарсы ұсынылған "бірден-бір маңызды дәлел" деп атады. "Менің ойымша, сотқа келген адам кінәлі деп танылып, тек зардап шеккендердің куәліктерімен сотталады", - деді ол. Ол судьялардың осылайша Ібілістен куәлік алғанын және "адамдарды тұтқындау үшін оның өкілеттігіне ғана құлақ асулары керек" деп ойлады. Браттл спектральдық дәлелдерге қарсы мынадай дәлел келтірді:
Сол шамада провинцияның губернаторы Уильям Фипс, сот процестері кезінде болмаған, Массачусетске оралды. 12 қазандағы хатында ол "көптеген адамдардың ерекше наразылық білдіріп жүргенін" көріп, таң қалғанын айтты. Ол мәселені зерттеп, "Ібіліс бірнеше адамның есімін және сыртқы келбетін алғанын білді, олар күмәнсіз күнәсіз және менің анық білуімше, жақсы беделге ие болған". Ол сот процестерін тоқтатты және күдікті әйелдерді түрмеге қамауға тыйым салды. 29 қазанда сот ресми түрде таратылды. Фипс түрмеде қалғандарды босату туралы өтініштерді қарады және егер дәлелдер негізінен спектральдық болса, ол тұтқындарды отбасыларына кепілдікпен босатты. Котон Мэзер өзінің "Көрінбейтін әлемнің ғажайыптары" атты кітабында соттың әдістерін қорғады (ол қазан айында қолжазба түрінде тарала бастады, бірақ келесі жылға дейін жарияланбады). Ол "қазір көршілерімізді қинайтын Жігіттермен бейнеленген адамдардың арасында ешбір Жігітпен келісімшарт жасалмаған адамдар да болуы мүмкін" екенін мойындады, бірақ бұл адамдар кішігірім қылмыстар жасауы мүмкін екенін айтты, сондықтан Құдай Ібіліске "оларды толықтай мазалау үшін осы кішіректерді де әкеуге рұқсат берді". Мэзер сондай-ақ бұрынғы сот процестеріне, соның ішінде Бьюри-Сент-Эдмундс ісіне де сілтеме жасады. Коттонның әкесі Инкрейс Мэзер өзінің "Адам кейпіне енген зұлым рухтар туралы ар-ожданның мәселелері" атты еңбегінде басқаша көзқарас білдірді. Ол Ібіліс шынымен де кінәсіз адамның түрінде пайда бола алады деп дәлелдеді және осы мақсатта көптеген беделді тұлғаларды, соның ішінде Эндордың сиқыршысы туралы Киелі кітаптағы оқиғаны келтірді. Құдай Ібіліске осындай амалдар жасауға жол бермейді деген пікірге қарсы, Инкрейс Әйүптің мысалын келтіріп, Құдайдың жолдары түсініксіз екенін айтты. Ол "бір адамды, әсіресе, сиқырланған немесе жын-перісі бар адамның ішінде Жын немесе Ібіліс деп айыптап, өмірін алу, елде жазықсыз қан төгуге әкеледі" деген қорытындыға келді. Алайда, қосымша жазбада Инкрейс өзінің еңбегінің "Саламдағы соңғы іс-қағаздарымен айналысқан лайықты тұлғаларға қатысты ешқандай сын емес" екенін мәлімдеді. Ол Коттонның сот процестері туралы есебін ұсынды және "адамзаттың ойлы бөлігі қанағаттанады деп үміттенді, сотталған адамдардың сенімі үшін "спектрлік дәлелдер" деп аталатыннан гөрі көп нәрсе болды". 1693 жылдың қаңтар айында қалған істерді қарастыру үшін жаңа сот құрылды; бұл жолы спектральдық дәлелдерді қолдану қатаң шектелді. Сотқа келгендердің көбі ақталды; мамыр айында Фипс жалпы кешірім жариялап, сот процестерін аяқтады.
Басқа жағдайлар
Салемдегі сот процестерімен бірге, спектрлік дәлелдер колониялық Род-Айлендтегі сотта да қолданылды, онда Томас Корнеллдің ұлы, Томас Корнелл кіші, анасы Ребекканың өлімі үшін ана өлтіруде айыпталды.