Кіріспе
1662 жылы Найрн маңындағы Олдэрн қаласында сиқыршылыққа мойындаған шотланд әйелі. Изобель Гоудидің жасы және өмірі туралы мәлімет аз. Ол, әдеттегідей, жазаланған болуы мүмкін, бірақ оның бұрынғы өміріне, шаруа әйелі ретінде қайта оралғаны да белгісіз. Оның егжей-тегжейлі куәлігі, зорлық-зомбылықсыз алынған, саяхатшылар аңдымасының соңында еуропалық сиқыршылық фольклоры туралы толық мәлімет береді. Ол алты апта ішінде берген төрт мойындауында сиқырлы дұғалар мен өлеңдер, Ібіліс қызметіндегі топқа мүше екендігі, сондай-ақ әйел және ер патшамен кездескені туралы айтқан. Ібіліспен жыныстық қатынасқа түскені туралы да қорқынышты мәліметтер келтірген. Демондық және жын-перілер сенімдерінің қосындысы, Маргарет Мюррейдің культтар мен сиқыршылық туралы қазіргі кезде күмәнді теорияларының негізі болды. Қазіргі заманғы ғалымдар Гоудиді, оқымысы жоқ және төмен әлеуметтік статустағы, шығармашылық қиялы бар талантты әңгімеші ретінде сипаттайды. Оның неліктен мойындағаны немесе қамауға алыну себебі белгісіз, бірақ ол эроготизмден зардап шеккен болуы мүмкін. Роберт Питкэрн мойындауларын көшіріп, 1833 жылы алғаш рет жариялағаннан бері тарихшылар осы материалды ерекше деп сипаттаса, ғалымдар 21-ғасырда да осы тақырыпты талқылауда. Гоуди академиялық ортадан тыс әндерде, кітаптарда, пьесаларда және радиохабарларда еске алынады. Джеймс Макмиллан 1990 жылы симфониялық оркестр үшін "Изобель Гоудидің мойындауы" атты реквием шығармасын жазды.
Isobel Gowdie was a Scottish woman who confessed to witchcraft at Auldearn near Nairn during 1662. Scant information is available about her age or life and, although she was probably executed in line with the usual practice, it is uncertain whether this was the case or if she was allowed to return to the obscurity of her former life as a cottar’s wife. Her detailed testimony, apparently achieved without the use of violent torture, provides one of the most comprehensive insights into European witchcraft folklore at the end of the era of witch hunts. The four confessions she made over a period of six weeks include details of charms and rhymes, claims she was a member of a coven in the service of the Devil and that she met with the fairy queen and king. Lurid information concerning carnal dealings with the Devil were also provided. A combination of demonic and fairy beliefs, the narratives were used by Margaret Murray as the basis for her now mostly discredited theories about cults and witchcraft. Modern day academics characterise Gowdie, who was illiterate and of a low social status, as a talented narrator with a creative imagination. It is unclear why she came forward or was initially arrested but she may have suffered from ergotism. Since the confessions were transcribed by Robert Pitcairn and first published in 1833, historians have described the material as remarkable or extraordinary and scholars continue to debate the topic in the 21st century. Gowdie is commemorated outside academia by songs, books, plays and radio broadcasts. The Confession of Isobel Gowdie, a 1990 work for symphony orchestra, was composed by James MacMillan as a requiem for her.
Өмірбаян
Қазіргі заманның басында Шотландия соттары көптеген сиқыршылық істерін қарады және сиқыршылықты іздеу шамамен 1550 жылы басталды. Шотландия королевасы Мэридің Парламенті 1563 жылы «Шотландия сиқыршылығы туралы заңды» қабылдады, ол сиқыршылық үшін айыпталуды өлім жазасына кесуге алып келді. Мэридің ұлы Джеймс 1590 жылы Солтүстік Бервик сиқыршылар сотына қатысқаннан кейін және 1597 жылғы Ұлы шотланд сиқыршыларын іздеуден кейін 1597 жылы «Деймонология» атты еңбекті жазды, ол бүкіл ел бойынша, Абердиннен бастау алған іздеу шарасы болды. Басқа еуропалық сиқыршылар соттары сияқты, Шотландиядағы ірі сиқыршылықты іздеулер кезең-кезеңмен жүргізілді. Тарихшылар мұның себебіне қатысты әртүрлі пікірлер білдіреді, бірақ әдетте әскери қақтығыстар мен саяси немесе экономикалық белгісіздіктің, сондай-ақ жергілікті дін қызметкерлері мен жер иелерінің айыптау іздеуге бейімділігінің ықпалын мойындайды. Шотландия шамамен бір ғасыр бойы қатаң қысымға ұшырады, бірақ елдің солтүстігіндегі аймақтар пресвитериандық діннің толық күшін сезінбеді, сондықтан халық арасында әйгілеулер мен фольклорға деген сенім күшті болды. Гоуди тұрған жердің иесі, Парк қамалының (Абердиншир) иегері, ынталы келісімшіл болды және барлық дәстүрлі сенімдерді жобалады. Ол сиқыршылыққа қатысты сот процестеріне қатысты, ал оның әкесі, ағасы және атасының өлімі сиқыршылықтың салдарынан болды деп жарияланды. 1649 жылдан 1653 жылға дейін жағдайдың нашарлауынан ұзаққа созылған аштыққа тап болды. 1649 жылы король Карл I-нің өлімі орын алды және сол жылы кең ауқымды сиқыршылықты іздеу басталды. 1660 жылы Карл II Шотландия монархы деп жарияланды; көптеген тарихшылар 1661-62 жылғы Ұлы шотланд сиқыршылық іздеуін, соңғы, бірақ ең қатал қудалау толқынын, қалпына келтірумен байланыстырады. 1884 жылы шотландтық зерттеуші Чарльз Киркпатрик Шарп былай деп жазды: «Король Чарльз II-нің оралуы оның иелігіндегі жас әйелдерге қандай қанағат әкелсе де, ол Шотландияның бақытсыз қарт әйелдеріне немесе сиқыршыларына азап пен құлудан басқа ештеңе әкелмеді». Британдық тарихшы Эмма Уилби, Гоуди мен оның мойындауларын жан-жақты зерттеген, ол осы сиқыршылық іздеу кезінде Ольдернде сотталған жеті сиқыршының бірі болды деп мәлімдеді.
Жеке өмір
Жазбаларда Гоудидің күйеуі Джон Гилбертке үйленгенге дейінгі өмірі туралы ешқандай ақпарат жоқ, ол қарапайымдықпен айтқанда, колдовство ісіне қатысы болмаған. Уилби оның Аульдеарн аймағында өскен болуы мүмкін деп болжайды, себебі ол аймақтағы жерлерге сілтеме жасаған. Сол сияқты, оның жасы туралы да ешқандай мәлімет жоқ; 1662 жылғы сот кезінде ол он бес жастан бастап, тіпті отыздан немесе елуден асып кеткен жасқа дейін болуы мүмкін, бірақ ол өзінің мойынұсаудан он бес жыл бұрын жыныстық қатынасқа қатысқандығын айтқандықтан, он бес жаста болуы екіталай. Гоуди күйеуімен Лох-Лой маңындағы аймақта тұрған, ол Аулдеарннан шамамен екі шақырым солтүстікке орналасқан. 17 ғасырда теңіз көлі қазіргіден үлкен болды және оны орман, төбелер мен құмды төбелер қоршап тұрды. Гоудидің күйеуі Парк иесінің бірі жалдаған шаруа жұмысшысы, мүмкін, шағын шаруашылық иесі болған; еңбегінің орнына оған коттедж және кішкентай жер учаскесі берілген болар еді. Уилбидің сөзіне сүйенсек, олардың өмір салты мен әлеуметтік жағдайы қазіргі дамып келе жатқан елдермен салыстыруға болады. Оқу-жазу білмейтін Гоудидің зейіні зор болған және өзін шешендікпен жеткізе білу қабілеті болған. Оның күнделікті өмірі негізгі үй шаруаларына, мысалы, сүт сауу, нан пісіру, жіп тоқу немесе арамшөптерді тарту сияқты жұмыстарға кеткен.
Өкініштер
Гоуди алты апта ішінде төрт рет мойындады; біріншісі 1662 жылдың 13 сәуірінде Олдернде. Оның неге мойындағаны белгісіз; тарихшы Джон Каллоу, оның Оксфордтық ұлттық өмірбаян сөздігіндегі мақаласының авторы, бұл оның жергілікті пастор Гарри Форбсты азаптау үшін жасалған қастандыққа қатысқандығынан болды деп болжайды. Форбс Гоудидің төрт тексеруінің әрқайсысында куә болды. Гоудиге қарсы айыптаулар оның мойындауынан бұрын ұзақ уақыт бойы таралды. Ол, әдетте, Олдерндегі түрмеде жеке ұсталды, ал ол мойындаған алты апта бойында. Оның алғашқы мойындауында ол түнде Олдерн шіркеуінде шайтанмен кездесуді ұйымдастырғаннан кейін болған оқиғаны сипаттады. Джанет Бредхед пен Маргрет Броди сияқты бірнеше басқа адамдардың есімдерін атап, ол крещениеден бас тартқанын және шайтан оның иығына белгісін қойып, одан қан сорғанын айтты. Басқа кездесулер бірнеше жерлерде, мысалы, Нейрнде және Иншохта болды. Ол жыныстық қатынаста болғанын айтты, ол оны өте суық «үлкен, қара, кедір-бұдыр адам» деп сипаттады. Оның аяқтары екіге бөлінген, кейде аяқ киіммен немесе етікпен жабылған. Ол қабірден баланың денесін алып, егінді бүлдіргені туралы, сондай-ақ олардың би билеп, жырлап жүрген жерлері туралы мәлімет берді. Ол күйеуінің төсегінде оның жоқ екенін байқамауы үшін оның қасына сыпырғыштарды қойғанын түсіндірді. Олар сиқырлы аттармен әуеде ұшып, терезелер арқылы кірген үйлердегі ең жақсы тағамдарды жеп, ішкен. Оларды Дауни Хиллдегі үйінде, оларды қорқытқан су бұқаларымен толған, Эльфам патшайымы деп те аталатын, жұлдыздар патшайымы көңілдестірді. Гоуди Парк иелерінің ер балаларын азаптау немесе өлтіру үшін саз балшықтан мүсіндер жасағанын және ол жағалай түрін қабылдағанын, сондай-ақ мысықтар мен қоян сияқты жануарларға айналған басқа сопы мүшелерімен бірге Александр Каммингс үйіне барғанын айтты. Оның куәлігінің кейбір бөліктері, мысалы, оның феялар патшасы мен патшайымы туралы сипаттамасы, нотариустар жаңа ғана атап өткен кезде қысқартылды, т.б., материал маңызды емес деп табылған кезде жиі кездесетін жағдай немесе егер ол тергеушілердің болжамына сәйкес келмесе, ол кенеттен тоқтатылды. Басқаша айтқанда, бұл жазушылар Гоуди айтып отырған ақпараттың көлемін ұстай алмаған кезде болған болуы мүмкін. Екі аптадан кейін, 3 мамырда 1662 жылы Гоудидің екінші мойындауы көшірілді. Ол сопының лақап аттарын және оларды күтіп тұрған рухтардың есіне түсіргенше көп санын беру арқылы сопы туралы мәліметтерді кеңейтті; қара киім киген өзінің қызметші рухы Рид Рейвер деп аталды. Олардың арасында мысыққа, жылқыға немесе басқа жануарларға айналу үшін қолданылатын жеке әндермен жануарларға айналу мүмкіндігі бар еді. Оның барлық мойындаулары кезінде жиырма жеті игілік немесе зұлым ән айтылды, бұл кез-келген басқа британдық сиқыршылық ісіне қарағанда көп; үшеуі екі рет, бірақ елеулі айырмашылықтармен транскрипцияланды. Гоуди шайтанның қолмен жасалған эльф жебелерін жасағанын, содан кейін «эльф жігіттері» арқылы жетілдірілгенін айтты. Шайтан әр сопы мүшесіне оның атынан атылатын жебелер санын белгіледі; садақ берілмеген, сондықтан жебелер бас бармағымен соғылды. Ақындар садақ атқанда әрқашан дәл атпайды, бірақ егер нысанаға, әйел, ер адам немесе жануар тисе, олар қорғаныш бронь киген кезде де өледі деп мәлімдеді. Сонымен қатар, пастор Гарри Форбсқа ауру мен азап келтіру үшін қолданылатын сиқырлар сипатталды. 1662 жылы 15 мамырда Гоуди үшінші рет тергеушілердің алдына әкелінді. Оның бірінші және екінші мойындауы сияқты, және басқа да көптеген шотландтық сиқыршылық куәліктері сияқты, стенограмма оның шайтанмен кездескеннен кейін онымен кездесуге келіскеннен кейін онымен келісім жасасудан басталады. Ол бұрын берген мәліметтерін тағы да алға жылжытып, ол өлтірілгендердің есімдерін жариялады, өзі себеп болған өлімге өкінді және басқа сопы мүшелерінің есімдерін және олардың кімді өлтіргенін де айтып берді. Ол шайтанның оны қоян болып жамылған Олдернге тапсырмамен жібергенін айтып берді. Оның баяндауында сол күйінде иттер тобының қуғанын, үйден-үйге жүгіріп, құтылып, ақырында өзін қайта адам етіп өзгертуге арналған ән айту мүмкіндігіне ие болғанын айтады. Ол кейде иттер шаян түрін алған сиқыршыны шаға алатынын айтты; иттер пішін ауыстыратын адамды өлтіре алмаса да, адам түріне қайта оралғаннан кейін шаққан іздері мен жаралары әлі де айқын болады. Бұл жерде шайтанның сопы мүшелерін ұрып-соғуы және олардың оған жауап беруі сипатталды. Шайтанмен жыныстық қатынасқа қатысты ұятсыз мәліметтер және оның жыныс мүшелерінің жалпы сипаттамалары жазылған. Оның алғашқы куәлігінде Парк иелерінің ер балаларын өлтіру үшін қолданылған әдістер туралы айтқаннан кейін, олар балшық мүсіндерін өртейтін кезде шайтан оларға үйреткен өлең айтылды. 27 мамырда 1662 жылы жазылған төртінші және соңғы мойындама, тарихшы Роберт Питкерн, оның куәліктерін алғаш рет 1833 жылы жариялаған, негізінен үш бұрынғы куәлікті растауға және оларға айыптар қоюға мүмкіндік беру үшін сопы мүшелері туралы қосымша ақпарат алуға бағытталған. Бредхед пен Гоудидің мәлімдемелерінің нәтижесінде қырық бір адам қамауға алынды.
Салдары
Тергеушілер Гаудиге қарсы айыптау үкімі шығаруға жеткілікті дәлелдер бар деп санады, сондықтан Эдинбургтегі Құпия Кеңеске өтініш жасап, жергілікті сот отырысын өткізу үшін Әділет Комиссиясын құруды сұрады. Оның серігі Джанет Бредхедтің мойындауымен бірге, Гоудидің мойындауларының бір бөлігі немесе барлығы осы өтінішке қоса тігілді. Уилбидің сөзінше, мойындаулар 1662 жылдың маусым айының ортасында Эдинбургке жеткен болуы мүмкін; Құпия Кеңестің шілде айындағы тізімінде Найрн шерифінің басшысы, Калдердің сэр Хью Кэмпбел және басқаларға екі әйелге де жергілікті сот отырысын ұйымдастыру туралы нұсқау берілген. Гоудидің екінші куәлігінің артында 10 шілде 1662 жылы жазылған жазба бар, онда құжат бағаланғаны және Әділет департаменті оны маңызды деп тапқаны көрсетілген; сондай-ақ "Бұл қағазды сақтау керек" деген қосымша нұсқау берілді. Сол құжатқа Әділет орынбасары Александр Колвилл куәгерлердің қолдарымен қатар қол қойылған мәлімдеме қосты, комиссияны мақұлдады. Лорд Броди комиссияны бекітуге қатысқан болуы мүмкін; ол сол кезде Эдинбургте болды және күнделігіне "сиқыршылардың жазбаларын қараумен айналысқанын" жазды. Күнделігіндегі келесі күні Колвиллмен болған кездесу туралы жазылған, онда олар сиқыршылар туралы әңгімелесті және ол "Парк сиқыршыларынан" айтты. Броди Аульдеарн аймағындағы пасторлар мен лардтардың құрметіне ие болды, олар бұрын оның араласуын сұраған. Оның туысы Летеннің ларды Гоудидің тергеуінде куә болды және сол кезде Бродиге келді; ол, әдетте, сот өтінімін Эдинбургке жеткізген адам болған шығар. Екеуі бірге дұға етіп, Шайтан мен сиқыршылыққа қарсы шаралар қабылдады. 1662 жылдың 10 сәуірінде Құпия Кеңес, егер Кеңес арнайы рұқсат бермесе, сиқыршылардан мойындау алу үшін азаптауды қолдануға тыйым салатын жарлық шығарды. Бұл комиссияларға жиі ескертулер қосылуына әкелді. Гоуди мен Бредхедтің ісінде Кеңес оларды кінәлі деп тануға тек егер мойындаулар азаптаусыз, саналы және өлімді қаламаған жағдайда ғана болатынын кеңес берді. Гоудидің өлім жазасына кесілгені туралы жазба жоқ, бірақ бұл ерекше емес, өйткені Шотландияның 90 пайызындағы істердің нәтижесі жергілікті жазбалардың жоқтығынан белгісіз. Уилби болжайды, комиссия Олдэрнге қайтарылғаннан кейін, Гоуди мен Бредхед шілде айының ортасында жергілікті сотта кінәлі деп танылып, Найрннің шетіндегі Галлоухиллге арбамен жеткізіліп, онда дарға асылып, өртелетін болады. 1678 жылға дейін Құпия Кеңес комиссиясы бойынша сотталған көптеген шотланд сиқыршылары сотталып, жазаланды; Питкэрн Гоуди мен Бредхедтің өлімге кесілгені туралы пікірді бөлісті және қазіргі заманғы көптеген ғалымдар, мысалы тарихшы Брайан П. Левак, бұл орынды нәтиже болар дегенге келіседі. Кейбір тарихшылар бұл екеудің психикалық денсаулығының нашарлауына байланысты ақталған болуы мүмкін деген пікірді айтады; Каллоу олар комиссияға қосылған шарттар бойынша босатылып, содан кейін "тыныш есілдікке" оралуға рұқсат етілгенін ұсынады.
Қазіргі заманғы түсіндірмелері
Бұл мойындаулар – басқа ешқандай сиқыршылық ісінде кездеспейтін, жын-перілер мен зұлым рухтарға байланысты нанымдардың қосындысы. Олар көптеген жағдайларда егжей-тегжейлі сипатталған және көпшілік фольклор мен сиқыршылық соттарының жазбаларымен үйлеспейді. Гоудидің мойындауы психоздың салдары ма, ол сиқыршылыққа күдік тудырған ба, әлде мойындау арқылы жеңілдік іздеген бе, белгісіз. Жергілікті жерде ол эроготизмге ұшыраған болуы мүмкін деген пікір бар, ол галлюцинациялар мен басқа да психикалық тұрақсыздықтарды тудыруы мүмкін. 16 ғасырға қатысты кем дегенде екі басқа мойындау – Андро Манн мен Эллисон Пирсонның Эльфам патшайымымен кездескендері туралы мәлімдемелер бар; кейін, 1670 жылы Эдинбургтен Жан Вейр де осы патшайыммен кездескенін айтқан. Гоудидің мойындауы тарихшы Маргарет Мюррейдің он үш мүшеден тұратын ковендер туралы тезисінің негізгі бөлігін құрады; Мюррей сонымен қатар бүкіл Еуропа бойынша культтар осылай құрылған десе де, оның жұмысы кейіннен күмәнді деп танылды. Уилби феялық элементтерде қараңғы шамандық аспектілер болуы мүмкін деп санайды. 1662 жылғы сәуірдегі Сыртқы Кеңестің жариялануына қарамастан, азаптау жиі қолданыла берді және Левак Гоудиге де бір түрлі азаптау көрсетілген болуы мүмкін деп болжайды; ол тұтқындалу мен ұзақ тергеулерден шаршап, тепе-теңдігін жоғалтқан болуы мүмкін. Ол жалғыз камерада ұсталғанда, ұйықтауына кедері келтірілген және қатыгездікке ұшыраған болуы мүмкін. Каллоу мен Дайан Пуркисс сияқты ғалымдар Гоудидің мол тамақ туралы айтқан әңгімелері аш болған әйелдің мінез-құлқына сәйкес келеді деп санайды; басқа да егжей-тегжейлі мәліметтер дін қызметкерлерінің қатаң шектеулерінен ашуланған және сексуалдық наразылығын сезінген әйелдің бейнесін көрсетеді. Шіркеу және сот жазбаларында азаматтық тәртіпсіздіктер кезінде және 16 ғасырдың ортасында зорлау жиі кездесетін қылмыс ретінде көрсетілген; Гоуди өзінің Ібіліспен алғашқы жыныстық қарым-қатынасын 1647 жылы жасағанын айтқан, сол кезде әскерилер аймақта болуы мүмкін, ал Уилби оның жыныстық сипаттағы ерекше айтарлықтай егжей-тегжейлі әңгімелері Гоудидің "зорлаудың салдарынан туған қиялы" болуы мүмкін деп болжайды. Уилби Гоудиді Аульдеарн шайқасы сияқты қақтығыстардан аман қалған, ыждағатты, фанатизмге бой алдырған дін қызметкерлері мен жергілікті элитаның ашуын көрген, олар сиқыршылардан қорқып, қорқынышқа ұшыраған әйел ретінде сипаттайды; ол керемет әңгімеші болған және туыстары мен достарын табиғаттан тыс оқиғалармен көңіл көтеріп отырған. Ол жазылған әңгімелер талантты шешеннің "көрермендерге" жауап беруінің нәтижесі болуы мүмкін деп санайды. Левак Гоудидің алғашқы мәлімдемесін "сиқыршылық тарихындағы ең таңғажайып құжаттардың бірі" деп сипаттайды, ал академик Джулиан Гудар оны "барлық шотланд сиқыршыларының ішіндегі ең танымалдарының бірі" деп атайды, оның "ерекше мойындаулары" "тіркелген ең таңғажайып [көрнеушілік әрекеттердің] кейбіреулерін" қамтиды. Қазіргі заманғы сипаттамалар Питкэрннің 1833 жылғы және Джордж Ф. Блэктің 1937 жылғы сипаттамаларына ұқсас, ол Шотландиядағы сиқыршылық күнтізбесінде былай деп жазды: "Бұл Шотландиядағы сиқыршылыққа қатысты барлық жұмыстарда ең егжей-тегжейлі айтылған ең ерекше сиқыршылық ісі". Уилбидің айтуынша, мойындаулар әлі де сиқыршылықты талқылайтын ғалымдардың назарында тұр.
Әдебиет, өнер және музыка саласында
Гоуди және оның сиқыры кейінгі мәдениеттің бірқатар туындыларында еске алынған. Ол романист және оккультист Дж. В. Броди Иннестің «Жұрттың әйелі» романында, Джейн Паркхерсттің «Изобель», Нэнси Килгордың «Ащы сиқыр», Мартин Дейдің «Изобель Гоуди» және Грэм Мастертонның «Түнгі індет» фантастикалық романында кейіпкер ретінде пайда болады. XXI ғасырда оның тарихы пьесаларға, радио хабарларына және лекцияларға шабыт берді. «Изобель Гоудидің мойындауы» – шотланд композиторы Джеймс Макмилланның симфониялық оркестрге арналған туындысы. Ол Гоудидің мойындауының азаптау арқылы алынғанына сенді және оның сиқыршылық үшін бағанада өртелінгенін айтты. 2010 жылы BBC Radio 3 арнасында сөйлеген сөзінде ол бұл композицияны оған арналған реквием ретінде таныстырды. «The Sensational Alex Harvey Band» тобының «Изобель Гуди» атты әні оның құрметіне жазылған көптеген әндердің бірі болды. Традициялық ағылшын халық әншісі Фэй Хильд Гоудидің түрлену жырларын 2020 жылғы «Wrackline» альбомындағы «Hare Spell» әнінде музыкаға қосты. Американдық хэви-метал тобы King 810 өздерінің «Isobel» әнінде Гоудиге жатқызылатын дұғаны пайдаланды. 2023 жылы Каролин Саттон жасаған «Сөзбен емес, іспен сиқыршылар» атты он үш мүсіннің көрмесі өтті. Гоуди – Эдинбургтің Орталық кітапханасында қойылған мүсіндердің бірі.