Қолданбалы күштер және әйелдер: Құпия өнер мен сенімдер тарихы

Кіріспе

Табиғаттан тыс күштерді қолдануға байланысты сенімдер

Қолданылып жүрген түсініктерге сәйкес, сиқыршылық – тарихи және қазіргі қоғамдарда сиқырдың жоғары табиғаттан тыс күштерін пайдалану болып есептеледі. Сиқыршы – сиқыршылықпен айналысатын адам. Дәстүрлі түсінік бойынша, “сиқыршылық” басқаларға зиян немесе бақытсыздық келтіру үшін сиқыр немесе табиғаттан тыс күштерді қолдануды білдіреді, және бұл ең көп таралған мағынасы болып табылады. «Британ энциклопедиясы» мәліметінше: «Осылай анықталған сиқыршылық объективті шындықтан гөрі, қазіргі замандағы адамдардың қиялында көбірек орын алады. Дегенмен, бұл стереотиптің тарихы ұзақ, және ол көптеген мәдениеттерде әлемдегі жамандықты түсіндірудің мүмкін болатын жолы болып келген». Сиқыршылыққа сенім әлемнің көптеген елдерінде кездеседі. Антропологтар «сиқыршылық» терминін көптеген мәдениеттердегі оккульттік тәжірибелердегі ұқсас сенімдерді білдіру үшін қолданды, ал ағылшын тілін қабылдаған қоғамдар бұл терминді жиі қабылдады. Еуропада сиқыршылыққа сенім ежелгі дәуірге дейін жетеді. Орта ғасырлық және жаңа заманғы Еуропада сиқыршылықпен айыпталғандар көбінесе өздерінің қоғамдастығына қарсы қара сиқыр немесе зиянкес әрекеттер жасады деп саналған әйелдер болды. Әдетте, оларды көршілері айыптайтын, содан кейін әлеуметтік шиеленістер туындады. Сиқыршылар кейде зұлым күштермен немесе Ібіліспен байланыста болғандары айтылатын, бірақ антрополог Жан Ла Фонтен мұндай айыптаулар көбінесе «Шіркеудің жауларына» қарсы қойылғанын атап көрсетті. Сиқыршылықты қорғаушы немесе қарсы сиқыр арқылы тоқтатуға болады деп есептелді, мұны «білгіш адамдар» немесе «ақылды адамдар» қамтамасыз ете алатын. Күдікті сиқыршыларды қорқытып, жер аударып, шабуылға алып немесе өлтіруге ұшырату орын алды. Кінәлі деп табылған немесе кінәлі деп саналған жағдайда, олар ресми түрде сотталып, жазаландырылды. Жаңа заманғы Еуропадағы сиқыршыларды іздеу және соттау ондаған мың адамның өліміне әкелді. Сиқыршылықпен айыпталғандардың арасында емшілер мен емілдер де болған, бірақ олардың саны аз болды. Ағарту дәуірінде және одан кейін Еуропада сиқыршылыққа сенім бірте-бірте азайды. Сиқыршылық ұғымын қамтитын көптеген жергілікті сенім жүйелері сиқыршыларды зұлымдықпен байланыстырып, сиқыршылықтан қорғау үшін емшілер мен дәрігерлерді іздейді. Кейбір африкалық және Меланезиялық халықтар сиқыршылардың ішкі жаман рухпен басқарылатынына сенеді. Қазіргі кезде сиқыршылық Африка мен Азияның кейбір аймақтарында кездеседі. Бүгінде белгілі бір неоязық ағымдардың жақтастары өздерін сиқыршылар деп атайды және өздерінің нанымдары мен іс-әрекеттері үшін сиқыршылық терминін қолданады. Басқа неоязықтар бұл терминнің жағымсыз мағынасынан қашып жүреді.

Witchcraft, as most commonly understood in both historical and present day communities, is the use of alleged supernatural powers of magic. A witch is a practitioner of witchcraft. Traditionally, "witchcraft" means the use of magic or supernatural powers to inflict harm or misfortune on others, and this remains the most common and widespread meaning. According to Encyclopedia Britannica, "Witchcraft thus defined exists more in the imagination of contemporaries than in any objective reality. Yet this stereotype has a long history and has constituted for many cultures a viable explanation of evil in the world". The belief in witchcraft has been found in a great number of societies worldwide. Anthropologists have applied the English term "witchcraft" to similar beliefs in occult practices in many different cultures, and societies that have adopted the English language have often internalised the term. In Europe, belief in witchcraft traces back to classical antiquity. In medieval and early modern Europe, accused witches were usually women who were believed to have used black magic or maleficium against their own community. Usually, accusations of witchcraft were made by their neighbors and followed from social tensions. Witches were sometimes said to have communed with evil beings or with the Devil, though anthropologist Jean La Fontaine notes that such accusations were mainly made against "enemies of the Church". It was thought witchcraft could be thwarted by protective magic or counter magic, which could be provided by the 'cunning folk' or 'wise people'. Suspected witches were also intimidated, banished, attacked or killed. Often they would be formally prosecuted and punished, if found guilty or simply believed to be guilty. European witch hunts and witch trials in the early modern period led to tens of thousands of executions. While magical healers and midwives were sometimes accused of witchcraft themselves, they made up a minority of those accused. European belief in witchcraft gradually dwindled during and after the Age of Enlightenment. Many indigenous belief systems that include the concept of witchcraft likewise define witches as malevolent, and seek healers and medicine people for protection against witchcraft. Some African and Melanesian peoples believe witches are driven by an evil spirit or substance inside them. Modern witch hunting takes place in parts of Africa and Asia. Today, followers of certain types of modern paganism self identify as witches and use the term witchcraft for their beliefs and practices. Other neo pagans avoid the term due to its negative connotations.

Тұжырымдама

Қолданылған тарих бойында әйелдер мен ерлердің сиқырға және оның бар екендігіне сенім қалыптасқан. Біріккен Ұлттар Ұйымының Соттан тыс, қысқа мерзімді немесе еріксіз жазалаулар жөніндегі арнайы хабаршысының мәлімдемесіне сәйкес, "мәдениеттер арасында 'сиқыршы' және 'сиқыршылық' терминдерін анықтау қиын. Бұл терминдер, халық мәдениетіндегі мағыналарынан өзгеше, дәстүрлі емдеу тәжірибелерін немесе діни сенімдерді қамтуы мүмкін және оларды анықтау оңай емес". Әлем бойынша "сиқыршылық" терминінің ең көп таралған мағынасы – зиянды сиқырды қолдану. Зарлы сиқырға сенім даму деңгейіне қарамастан, әлемнің барлық мәдениеттерінде кездеседі. Көптеген қоғамдар кейбір адамдардың басқаларына үлкен зиян келтіруге және бақытсыздық әкелуге қабілетті екенінен қорқады. Мұндай сенімнің себебі, адамның "жақсы немесе жаман оқиғаларды адамға немесе үлкен күшке байланыстыруға бейімділігінен" туындауы мүмкін. Тарихшылар мен антропологтар "сиқыршылық" ұғымын адамдардың түсіндіріле алмайтын жағдайларды түсіндіруге тырысқан тәсілдерінің бірі деп қарастырады. Алайда, кейбір зерттеушілер Эванс-Притчардтың анықтамаларын кеңінен қабылдаудың сиқыршылыққа сену туралы пікірталас пен тіпті сиқыр мен дін туралы кеңінен пікірталас жүргізуге кедерлес болғанын айтады. Тарихшылар бұл анықтамаларды еуропалық сиқыршылыққа қолдану қиын болды, себебі олар физикалық тәсілдерді де, тек ой арқылы зиян келтіретін деп саналғандарды да қолданды. Бұл айырмашылық "қазіргі уақытта көбінесе ескерілмейді, бірақ кейбір антропологтар оны зерттейтін қоғамдар үшін маңызды деп санайды". Көптеген мәдениеттерде сиқыршылық – қасақана жасалған нәрсе деп есептелсе, Африка мен Меланезияның кейбір халықтары сиқыршылардың денелерінде зиян келтіретін зат немесе зұлым рух бар деп сенеді. Алайда, басқа мәліметтерде мұндай заттар сиқыршы ұйықтағанда немесе одан бейхабар болғанда өздігінен әрекет ете алады делінеді. Добу халқының сенуіне сәйкес, әйелдер ұйқыда зиянды сиқырды жасайды, ал ерлер оянғанда жасайды. Сонымен қатар, денедегі заттар үлкен күш береді деп саналатын мәдениеттерде, бұл заттар жақсы, жаман немесе бейтарап болуы мүмкін. Хаттон, жаман көзді білмейтін және әдейілейтін адамдардың арасында айырмашылық жасайды, соңғыларын ғана сиқыршылар деп атайды. Бұл терминдердің жалпыға ортақ немесе мәдени жарамдылығы талқыланады.

The concept of witchcraft and the belief in its existence have persisted throughout recorded history. According to the United Nations Special Rapporteur on Extrajudicial, Summary or Arbitrary Executions there is "difficulty of defining 'witches' and 'witchcraft' across culturesterms that, quite apart from their connotations in popular culture, may include an array of traditional or faith healing practices and are not easily defined". The most common meaning of "witchcraft" worldwide is the use of harmful magic. Belief in malevolent magic has been found in cultures worldwide, regardless of development. Most societies have feared an ability by some individuals to cause supernatural harm and misfortune to others. This may come from mankind's tendency "to want to assign occurrences of remarkable good or bad luck to agency, either human or superhuman". Historians and anthropologists see the concept of "witchcraft" as one of the ways humans have tried to explain strange misfortune. However, some researchers argue that the general adoption of Evans Pritchard's definitions constrained discussion of witchcraft beliefs, and even broader discussion of magic and religion, in ways that his work does not support. Historians found these definitions difficult to apply to European witchcraft, where witches were believed to use physical techniques, as well as some who were believed to cause harm by thought alone. The distinction "has now largely been abandoned, although some anthropologists still sometimes find it relevant to the particular societies with which they are concerned". While most cultures believe witchcraft to be something willful, some Indigenous peoples in Africa and Melanesia believe witches have a substance or an evil spirit in their bodies that drives them to do harm. However, such substances are described in other accounts as being able to act on their own while the witch is sleeping or unaware. The Dobu people believe women work harmful magic in their sleep while men work it while awake. Further, in cultures where substances within the body are believed to grant supernatural powers, the substance may be good, bad, or morally neutral. Hutton draws a distinction between those who unwittingly cast the evil eye and those who deliberately do so, describing only the latter as witches. The universal or cross cultural validity of these terms are debated.

Этимология

Бұл сөз мың жылдан астам көне: көне ағылшын тілінде wicce ('құмарша') және cræft ('шеберлік') сөздерінің бірігіп құралған түрі wiccecræft болды. Еркек түрі wicca ('еркек сиқыршы') болды. Оксфорд ағылшын сөздігінде айтылғандай, wicce және wicca сөздері, бәлкім, 'сиқыр жасау' мағынасын білдіретін көне ағылшын тіліндегі wiccian етістігінен шыққан. Wiccian сөзінің орта төменгі неміс тіліндегі wicken ('13 ғасырдан бері куәландырылған') сөзімен туыстығы бар. Бұл сөздің тамыры туралы зерттеулер қиын. Ағылшын және төменгі неміс тілдерінен басқа герман тілдерінде оның анық туыс сөздері жоқ, және оның Индоевропалық түбіріне қатысты көптеген болжамдар бар. Көне ағылшын тілінде 'құмарша' деген мағынаны білдіретін тағы бір сөз – hægtes немесе hægtesse, ол қазіргі ағылшын тіліндегі 'hag' сөзіне айналды және 'hex' сөзімен байланысты. Көптеген басқа герман тілдерінде 'құмарша' сөзі осы түбірден шыққан; мысалы, неміс тіліндегі Hexe және голланд тіліндегі heks. Қазіргі ағылшын тілінде 'witch' сөзі көбінесе әйелдерге қатысты қолданылады. Сиқырмен айналысатын еркек адамды көбінесе 'wizard' ('ғалым') немесе кейде 'warlock' деп атайды. Егер 'witch' сөзі неоязықтық дәстүрдің немесе діннің мүшесін (мысалы, Wicca) білдірсе, ол кез келген жыныстағы адамды білдіре алады.

Әдет-ғұрыптар туралы нанымдар

Сиқыршылардың қарғыс тастайтыны жиі айтылады; олардың мақсаты – табиғаттан тыс зиян келтіру үшін қолданылатын сиқырлы сөздер мен қимылдар жиынтығы. Қарғыс тастау руналар немесе белгілер салу арқылы да жасалуы мүмкін; бұл затқа сиқырлы күш сыйлайды; адамның балауыз немесе саз бейнесін (қуыршақ) өртеу немесе байлау арқылы оған сиқырлы әсер етуге тырысу; немесе шөптер, жануарлардың дене мүшелері және басқа да заттардан емдік немесе улағыш дайындамалар жасау. Көптеген бақытсыздықтардың себебі сиқыршылық деп есептеледі. Еуропада сиқыршылыққа байланысты ең көп кездесетін зиян – ересектердің, олардың балаларының немесе малдарының ауруға шалдығуы немесе қаза болуы. "Ерлердің күшінің әлсіреуі, әйелдердің бала тумауы және сиырлардың сүтсіздігі сияқты кейбір аурулар сиқыршылықпен тығыз байланысты болды". Аурудың себебін толық түсінбеген жағдайда, оны сиқыршылыққа байланыстыру оңай болатын. Эдвард Бевер былай деп жазады: "Аурудың күрт басталуы, ұзаққа созылуы, анық диагноз қою мүмкін болмауы немесе басқа да ерекше белгілері болған кезде, сиқыршылыққа күдік туғызатын". Әлемдік мәдениеттерде кең таралған сенім бойынша, сиқыршылар нысанасынан – шаш, тырнақ қиқымдары, киім немесе дене сұйыстықтары сияқты нәрсені алып, оған қарсы сиқыр қолданады. Мұндай нанымдар Еуропа, Африка, Оңтүстік Азия, Полинезия, Меланезия және Солтүстік Америкада кездеседі. Африка мен Солтүстік Американың жергілікті халықтары арасында тағы бір кең таралған сенім – сиқыршылар құрбандарының денесіне кішкентай сүйектер немесе күл сияқты қарғыс атқан сиқырлы заттарды енгізе отырып, зиян келтіреді. Джеймс Джордж Фрейзер мұндай сиқырды еліктеу деп сипаттаған. Кейбір мәдениеттерде сиқыршылар сиқыр жасау үшін адамның дене мүшелерін қолданады деп есептеледі, ал олар осы мақсатта балаларды өлтіреді деп саналады. Еуропада "әйелдер балаларын өлтірген жағдайлар, қазіргі кезде босанғаннан кейінгі психоз деп аталатын жағдайлар, көбінесе шайтанның азғыруына бағыну деп түсіндірілді". Сиқыршылардың жасырын жұмыс істейтініне сенеді, кейде жалғыз, кейде басқа сиқыршылармен бірге. Хаттон былай деп жазады: "Дүние жүзіндегі көптеген елдерде сиқыршылардың түнде жиналатынына сенеді, бұл кезде қалыпты адамдар тыныш жатады және ең осал күйде ұйықтайды". Көптеген мәдениеттерде осы жиналыстардағы сиқыршылар адамзаттың әдеттегі нормаларына бағынбай, каннибализм, инцест және ашық жалаңаштыққа барады деп есептеледі. Әлемдегі сиқыршылардың көпшілігі жануарлармен байланысты. Родни Нидхам мұны сиқыршы архетипінің ерекшелігі деп атады. Әлемнің кейбір аймақтарында сиқыршылар жануарларға айнала алады немесе сиқыршының рухы денесінен бөлініп, жануар түріне енеді деп санайды, бұл көбінесе шаманизммен байланысты. Тағы бір кең таралған сенім – сиқыршылардың көмекші жануарлары бар. Ағылшын тілінде оларды "рухты серіктер" деп атайды, бұл жануар түріне енген зұлым рух немесе жын дегенді білдіреді. Зерттеушілер басқа аймақтардағы дәстүрлерді зерттеген сайын, олар бұл терминді сиқыршының жанының бір бөлігі ретінде сипатталатын рухты серік жануарларына дейін кеңейтті. Некромантия – өлгендердің рухтарын шақырып, болашақты болжау немесе пайғамбарлық айту амалы, бірақ бұл термин өлгендерді тірілту үшін де қолданылады. Ендордың сиқыршысы осы рәсімді орындаған (1 Самуилдің 28 тарауы), және Эйншамдық Эльфрик оны сиқыршылықтың бір түрі ретінде айыптаған: "Сиқыршылар әлі де жол торайып, жалған жерлеулерге барып, өздерінің алдамшы сиқырымен шайтанды шақырады; және ол сонда жерленген адамның бейнесімен оларға келеді, ол өлімнен қайта тірілгендей".

Witches are commonly believed to cast curses; a spell or set of magical words and gestures intended to inflict supernatural harm. Cursing could also involve inscribing runes or sigils on an object to give that object magical powers; burning or binding a wax or clay image (a poppet) of a person to affect them magically; or using herbs, animal parts and other substances to make potions or poisons. Witchcraft has been blamed for many kinds of misfortune. In Europe, by far the most common kind of harm attributed to witchcraft was illness or death suffered by adults, their children, or their animals. "Certain ailments, like impotence in men, infertility in women, and lack of milk in cows, were particularly associated with witchcraft". Illnesses that were poorly understood were more likely to be blamed on witchcraft. Edward Bever writes: "Witchcraft was particularly likely to be suspected when a disease came on unusually swiftly, lingered unusually long, could not be diagnosed clearly, or presented some other unusual symptoms". A common belief in cultures worldwide is that witches tend to use something from their target's body to work magic against them; for example hair, nail clippings, clothing, or bodily waste. Such beliefs are found in Europe, Africa, South Asia, Polynesia, Melanesia, and North America. Another widespread belief among Indigenous peoples in Africa and North America is that witches cause harm by introducing cursed magical objects into their victim's body; such as small bones or ashes. James George Frazer described this kind of magic as imitative. In some cultures, witches are believed to use human body parts in magic, and they are commonly believed to murder children for this purpose. In Europe, "cases in which women did undoubtedly kill their children, because of what today would be called postpartum psychosis, were often interpreted as yielding to diabolical temptation". Witches are believed to work in secret, sometimes alone and sometimes with other witches. Hutton writes: "Across most of the world, witches have been thought to gather at night, when normal humans are inactive, and also at their most vulnerable in sleep". In most cultures, witches at these gatherings are thought to transgress social norms by engaging in cannibalism, incest and open nudity. Witches around the world commonly have associations with animals. Rodney Needham identified this as a defining feature of the witch archetype. In some parts of the world, it is believed witches can shapeshift into animals, or that the witch's spirit travels apart from their body and takes an animal form, an activity often associated with shamanism. Another widespread belief is that witches have an animal helper. In English these are often called "familiars", and meant an evil spirit or demon that had taken an animal form. As researchers examined traditions in other regions, they widened the term to servant spirit animals which are described as a part of the witch's own soul. Necromancy is the practice of conjuring the spirits of the dead for divination or prophecy, although the term has also been applied to raising the dead for other purposes. The biblical Witch of Endor performed it (1 Samuel 28th chapter), and it is among the witchcraft practices condemned by Ælfric of Eynsham: "Witches still go to cross roads and to heathen burials with their delusive magic and call to the devil; and he comes to them in the likeness of the man that is buried there, as if he arises from death."

Сиқыршылық және халықтық емші

Көптеген қоғамдар зиянды немесе қара сиқырға сенген болса, пайдалы сиқырға да сенеді. Кейбіреулер оны ақ сиқыр деп атайды, әсіресе соңғы кезде. Зиянды сиқырға сенім болған жерде, оны қолдану заңмен тыйым салынған, сонымен қатар жалпы халық оны жек көреді және қорқады, ал пайдалы "ақ" немесе апотропалық сиқыр халық тарапынан көтере қарамайды немесе тіпті толығымен қабылданады, тіпті егер ортодоксалды институт оған қарсы болса да. Мұндай қоғамдарда, әдетте айлакер адамдар деп аталатын пайдалы сиқыршылықты жүзеге асыратын адамдар дәстүрлі түрде сиқыршылықтың әсерін жою, емдеу, болжау, жоғалған немесе ұрланған заттарды табу және махаббат сиқыршылығы сияқты қызметтер көрсеткен. Ұлыбританияда және Еуропаның басқа да бірнеше жерлерінде олар айлакер адамдар немесе дана адамдар ретінде танымал болды. Алан МакФарлейн жазғандай, айлакер адамдар әдеттегі атау болғанымен, кейбіреулері "благословенниктер" немесе "сиқыршылар" деп те аталған, бірақ оларды "ақ", "жақсы" немесе "бұзушы сиқыршылар" деп те атауға болады. Тарихшы Оуэн Дэвис "ақ сиқыршы" термині 20 ғасырға дейін сирек қолданылғанын айтады. Рональд Хаттон "қызмет ететін сиқыршылар" деген жалпы термин қолданады. Көбінесе бұл адамдар, сиқыршылықпен айыпталғандарды анықтауға қатысқан. Мұндай көмекші сиқыршылар "әдетте зұлымдықпен айналысатын сиқыршымен салыстырылады". Ақындар аңшылығының алғашқы жылдарында "айлакер адамдар шіркеу, мемлекет және жалпы халық тарапынан кеңінен көрінеді". Кейбір жауырыңқы шіркеушілер мен мемлекеттік билік өкілдері халық емшілерін және сиқыршыларды жалған "сиқыршылар" деп таңбалап, оларды зиянды "сиқыршылықпен" байланыстыруға тырысты, бірақ көбінесе халық мұны қабылдамады және олардың қызметтерін пайдалануды жалғастырды. Ағылшын парламент депутаты және скептик Реджинальд Скотт сиқыршылықты және сиқыршылықты жоққа шығаруға тырысты, ол "Сиқыршылықты ашу" (1584) еңбегінде былай деп жазды: "Бүгінгі күні ағылшын тілінде "ол сиқыршы" немесе "ол дана әйел" деп айтудың ешқандай айырмашылығы жоқ". Тарихшы Кит Томас былай қосты: "Дегенмен, басқа адамдарға зиян келтіру үшін кейбір құпия құралдарды қолдануды (немесе болжамды қолдануды) қамтитын "сиқыршылықтың" түрін оқшаулауға болады, бұл әдетте мақұлданбайды. Осы мағынада сиқыршылыққа сенімділікке адамның құпия әрекеттерінен туындаған бақытсыздықтарды жатқызу деп түсіндіруге болады". Эмма Уилбидің айтуынша, Еуропадағы халық сиқыршыларына қоғам екіұшты қараған және оларды емдеуге де, зиян келтіруге де қабілетті деп санаған, бұл оларды зұлым сиқыршылар деп айыптауға әкелуі мүмкін. Ол кейбір ағылшын "сиқыршылары" жынмен байланыс жасағаны үшін айыпталған, олардың әулиелері жынға айналған айлакер адамдар болуы мүмкін деп болжайды. Хаттон емшілер мен айлакерлердің "кейде сиқыршылар деп айыпталғанын, бірақ зерттелген кез келген аймақта айыпталушылардың аз бөлігін құрағандай көрінеді" дейді. Дэйвис "жалған сиқыршылыққа қатысты қылмыстық істер өте сирек болды" дейді және оларға айыпталушы сиқыршыларға қарағанда жұмсақ қарады. Киелі Рим империясының Constitutio Criminalis Carolina (1532) және 1617 жылғы Данияның Сиқыршылық туралы заңында халық сиқыршылығының қызметкерлеріне сиқыршылардан өзгеше қарау керек деп айтылған. Ричард Хорсли Францияда және Швейцарияда сиқыршылық үшін сотталғандардың көп бөлігін айлакер адамдар (diviner-healers, 'болжаушы емшілер') құрады деп болжайды, бірақ соңғы зерттеулер олардың айыпталушылардың 2% -дан азын құрайтынын көрсетті. Алайда, Эва Поц Венгрияда айыпталған сиқыршылардың жартысы емшілер болған сияқты, ал Кэтлин Стоккер Норвегияда айыпталған сиқыршылардың "көпшілігі" халық емшілері болған дейді.

Most societies that have believed in harmful or black magic have also believed in helpful magic. Some have called it white magic, at least in more recent times. Where belief in harmful magic exists, its use is typically forbidden by law as well as hated and feared by the general populace, while helpful "white" or apotropaic magic is tolerated or even accepted wholesale by the population, even if the orthodox establishment opposes it. In these societies, practitioners of helpful magic, usually known as cunning folk, have traditionally provided services such as breaking the effects of witchcraft, healing, divination, finding lost or stolen goods, and love magic. In Britain, and some other parts of Europe, they were commonly known as cunning folk or wise people. Alan McFarlane wrote that while cunning folk is the usual name, some are also known as 'blessers' or 'wizards', but might also be known as 'white', 'good', or 'unbinding witches'. Historian Owen Davies says the term "white witch" was rarely used before the 20th century. Ronald Hutton uses the general term "service magicians". Often these people were involved in identifying alleged witches. Such helpful magic workers "were normally contrasted with the witch who practiced maleficium—that is, magic used for harmful ends". In the early years of the witch hunts "the cunning folk were widely tolerated by church, state and general populace". Some of the more hostile churchmen and secular authorities tried to smear folk healers and magic workers by falsely branding them 'witches' and associating them with harmful 'witchcraft', but generally the masses did not accept this and continued to make use of their services. The English MP and skeptic Reginald Scot sought to disprove magic and witchcraft, writing in The Discoverie of Witchcraft (1584), "At this day, it is indifferent to say in the English tongue, 'she is a witch' or 'she is a wise woman'". Historian Keith Thomas adds "Nevertheless, it is possible to isolate that kind of 'witchcraft' which involved the employment (or presumed employment) of some occult means of doing harm to other people in a way which was generally disapproved of. In this sense the belief in witchcraft can be defined as the attribution of misfortune to occult human agency". Emma Wilby says folk magicians in Europe were viewed ambivalently by communities, and were considered as capable of harming as of healing, which could lead to their being accused as malevolent witches. She suggests some English "witches" convicted of consorting with demons may have been cunning folk whose supposed fairy familiars had been demonised. Hutton says that healers and cunning folk "were sometimes denounced as witches, but seem to have made up a minority of the accused in any area studied". Likewise, Davies says "relatively few cunning folk were prosecuted under secular statutes for witchcraft" and were dealt with more leniently than alleged witches. The Constitutio Criminalis Carolina (1532) of the Holy Roman Empire, and the Danish Witchcraft Act of 1617, stated that workers of folk magic should be dealt with differently from witches. It was suggested by Richard Horsley that cunning folk (devins guerisseurs, 'diviner healers') made up a significant proportion of those tried for witchcraft in France and Switzerland, but more recent surveys conclude that they made up less than 2% of the accused. However, Éva Pócs says that half the accused witches in Hungary seem to have been healers, and Kathleen Stokker says the "vast majority" of Norway's accused witches were folk healers.

Сиқыршылықты жою және оны жою

Сиқырға сенетін қоғамдар оны әртүрлі жолдармен тойтарыс етуге болады деп сенді. Оның бір әдісі – қорғаныш немесе қарсы сиқыр қолдану еді, және осындай шеберлер «білгіштер» (cunning folk) болатын. Бұл сиқырлы әсерге қарсы амулеттер, талисмандар, сиқыршыларға қарсы белгілер, сиқыршы бөтелкелері, сиқыршы шарлары, сондай-ақ ғимараттардың қабырғаларына жылқы бас сүйектері сияқты заттарды жерлеуді қамтыды. Сиқырдың салдарынан құтылудың тағы бір жолы – күдікті сиқыршыны оның сиқырын кері қайтаруға көндіру немесе мәжбүрлеу еді. Көбінесе адамдар сиқырды тойтарыс ету үшін күдікті сиқыршыға физикалық жаза беруге тырысатын, мысалы, оны елден қуу, жаралау, азаптау немесе өлтіру арқылы. Бірақ көптеген қоғамдарда осындай жеке шаралардан гөрі ресми және заңды жолмен шешілген мәселелер артық көрілетін, яғни күдікті сиқыршы сотталып, кінәлі деп табылған жағдайда ресми түрде жазаланатын. Мұның нәтижесінде көбінесе өлім жазасы берілетін.

Қазіргі заманғы сиқыршылық аңшылық

Сиқыршылықты іздеу, кінәліні табу үшін айыптау, сондай-ақ күдікті сиқыршыларды қанау немесе өлтіру әлі де кездеседі. Әлемдегі көптеген мәдениеттерде "сиқыршылық" немесе зұлымдыққа байланысты жаман күштерге сенім сақталады. Соттан тыс зорлық-зомбылықтан өзге, кейбір елдерде мемлекеттік қолдаумен жасалған зорлық-зомбылық та болады. Мысалы, Сауд Арабиясында сиқыршылық пен бақсылық қылмыс саналады және оған өлім жазасы қарастырылады. Ел 2011, 2012 және 2014 жылдары осы қылмыс үшін адамдарды өлімге кесті. Сиқыршылыққа байланысты зорлық-зомбылық көбінесе әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық мәселесінің аясында кеңінен талқыланады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2014 жылғы есебінде Танзанияда жыл сайын шамамен 500 қарт әйел сиқыршылық жасады деген айыппен немесе сиқыршы екендігіне күдікпен өлтіріледі делінген. Африканың кейбір аймақтарындағы балалар да сиқыршылыққа байланысты айыптаулар нәтижесінде зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Мұндай оқиғалар Ұлыбританиядағы иммигранттар қауымдастығында да болды, оның ішінде Виктория Климбидің өте танымал болған қазасы да бар.

Конфуцийшілдік

Қытайдың Батыс Хан әулетінің хан императоры Вуның (б.з.д. 141-ден б.з.д. 87-ге дейін) билігі тұсында император соты кейбір діни немесе рухани тәжірибелерді, соның ішінде шаманизммен байланысты шараларды қолданған жағдайлар болды. Император Ву Хан әулетінің басым идеологиясы болған конфуциандықты қатты қолдағанымен танымал болды және орталық билікті нығайтып, империяның мәдени және әлеуметтік ортасын біріктіруге бағытталған саясатты жүргізді. Шаманизмді басумен байланысты маңызды оқиға б.з.д. 91 жылы болды, ол кезде император Ву конфуциандықтың пайдасына шаманистік рәсімдер мен болжауды қоса алғанда, «әртүрлі» тәжірибелерді тыйым салатын жарлық шығарды. Бұл шаралардың басты нысанасы – рухтарға табыну және олармен байланыс үшін шамандық әдістерді қолдануды қамтитын Уизм немесе У (巫) дәстүрі болды. Конфуцийшілдер Уизмді сенімсіздікпен қарап, ырымшылдық сиқыршылық деп санайтын және конфуцийшілдік принциптерге қайшы келетін нәрсе деп есептеді. Император Вуның шаманизмді басуы – билікті орталықтандыру, конфуцийшілдік этиканы насихаттау және мәдени тәжірибені стандартизациялау жөніндегі үлкен күш-жігердің бір бөлігі болды. Шамандық тәжірибелерге тыйым салу белгілі бір қауымдар мен діни топтарға әсер еткенімен, бұл шаралар империяның кең аумағында толығымен қолданылмады. Кейбір аймақтарда императорлық жарлықтарға қарамастан, жергілікті ерекшеліктер мен тәжірибелер сақталды. Сол кезден қалған тарихи жазбалар шектеулі, сондықтан біздің осы оқиғаларды түсінуімізге оларды жазған конфуцийшіл ғалымдар мен шенеуніктердің көзқарастары әсер етуі мүмкін. Осының салдарынан, император Ву билігі тұсында шамандар мен басқа да діни қызметкерлерді қуудың нақты сипаты мен көлемі туралы түсініктемелерде айырмашылықтар болуы мүмкін.

Ыбырайымдық діндер

Таяу Шығыстағы сиқыршылықтың тарихи дамуы мәдениет, руханилық және әлеуметтік нормалардың әсерімен жүрген көп кезеңді жолға толы екенін көрсетеді. Таяу Шығыстағы ежелгі сиқыршылық жергілікті сенімдерге сәйкес болған рәсімдер мен дұғалар арқылы мистиканы табиғатпен байланыстырды. Ежелгі иудаизмде сиқыр күрделі қарым-қатынаста болды, кейбір түрлері мистикамен байланысты қабылданса, ал басқалары дінге қарсы деп есептелді. Танахта немесе Еврей Киелі кітабында сиқыршылыққа сенудің "қорқыныштылығына" негізделген қатаң айыптамалар айтылған. Христиан діні де сиқыршылықты айыптап, оны жиренішті деп санады және жаңа заманда сиқыршылықты ақтау үшін нақты аяттар келтірді.

Христиандық

Христиандық сиқыршылық туралы түсінік Ескі өсиет заңдарынан бастау алады. Орта ғасырлық және жаңа заманғы Еуропада көптеген христиандар сиқырға сенді. Ақымақтардың (емшілердің) пайдалы сиқырынан өзгеше, сиқыршылық зұлымдық деп есептелді және Шайтанмен, Ібіліске табынумен байланысты болды. Бұл жиі өлімге, азаптауға және кінәні таңуға (бақытсыздық үшін жауапкершілікті жүктеуге) әкеп соқты, сондай-ақ көп жылдар бойы үлкен ауқымды сиқыршылар соттары мен сиқыршылықты іздеуге (аңшылыққа) себеп болды, әсіресе протестанттық Еуропада. Бұл процестер Ағарту дәуірінде көбінесе тоқтатылды. Қазіргі кездегі христиандық көзқарастар әртүрлі: қатты сенім мен қарсылықтан (әсіресе христиан фундаменталистері арасында) сенімсіздікке дейін. Колониялық дәуірде көптеген мәдениеттер колониализм арқылы Батыс әлемімен танысты, бұл көбінесе қарқынды христиандық миссионерлік қызметімен бірге жүрді (христианизацияны қараңыз). Осы мәдениеттерде сиқыршылыққа қатысты нанымдар сол кездегі Батыс концепцияларының ықпалында болды. Христиандық сенімде сиқыршылық діннен тайғанын және жамандықпен байланыстырылды. Католиктер, протестанттар және орта ғасырлық/жаңа заманғы Еуропаның діни емес басшыларының арасында сиқыршылыққа қатысты қорқыныш өте күшті болды және кейде үлкен масштабтағы сиқыршылықты іздеуге (аңшылыққа) әкелді. Он бесінші ғасырда сиқыршылыққа қатысты хабардарлық пен үрей күрт өсті. Он мыңдаған адам өлім жазасына кесілді, ал басқалары түрмеге қамалды, азапталды, жер аударылды және олардың жерлері мен мүліктері тәркіленді. Айыпталушылардың көп бөлігі әйелдер болды, бірақ кейбір аймақтарда ер адамдар басымдық құрды. Шотландияда "уорлок" (warlock) сөзі сиқыршының еркек аналогы ретінде қолданыла бастады (сиқыршы ер немесе әйел болуы мүмкін, бірақ көбінесе әйелдерге қатысты қолданылады). "Солқындар балғасы" (Malleus Maleficarum) – 1486 жылы екі неміс монахы Генрих Крамер мен Якоб Спренгер жазған сиқыршылықты іздеу жөніндегі нұсқаулық. Оны католиктер де, протестанттар да бірнеше ғасыр бойы қолданды, онда сиқыршыны қалай анықтауға болады, әйелдің сиқыршы болу ықтималдығы неге жоғары, сиқыршыны сотқа қалай тартуға болады және оны қалай жазалауға болады жазылған. Кітапта сиқыршы жамандық және әдетте әйел ретінде сипатталған. Бұл кітап Еуропаның көптеген соттары үшін нұсқаулыққа айналды, бірақ Инквизиция оны қолданбады және тіпті оған сүйенуден сақтандырды. Кітап Библиядан кейін 100 жылдан астам уақыт бойы Еуропадағы ең көп сатылатын кітап болды.

Historically, the Christian concept of witchcraft derives from Old Testament laws against it. In medieval and early modern Europe, many Christians believed in magic. As opposed to the helpful magic of the cunning folk, witchcraft was seen as evil and associated with Satan and Devil worship. This often resulted in deaths, torture and scapegoating (casting blame for misfortune), and many years of large scale witch trials and witch hunts, especially in Protestant Europe, before largely ending during the Age of Enlightenment. Christian views in the modern day are diverse, ranging from intense belief and opposition (especially by Christian fundamentalists) to non belief. During the Age of Colonialism, many cultures were exposed to the Western world via colonialism, usually accompanied by intensive Christian missionary activity (see Christianization). In these cultures, beliefs about witchcraft were partly influenced by the prevailing Western concepts of the time. In Christianity, sorcery came to be associated with heresy and apostasy and to be viewed as evil. Among Catholics, Protestants, and the secular leadership of late medieval/early modern Europe, fears about witchcraft rose to fever pitch and sometimes led to large scale witch hunts. The fifteenth century saw a dramatic rise in awareness and terror of witchcraft. Tens of thousands of people were executed, and others were imprisoned, tortured, banished, and had lands and possessions confiscated. The majority of those accused were women, though in some regions the majority were men. In Scots, the word warlock came to be used as the male equivalent of witch (which can be male or female, but is used predominantly for females). The Malleus Maleficarum (Latin for 'Hammer of The Witches') was a witch hunting manual written in 1486 by two German monks, Heinrich Kramer and Jacob Sprenger. It was used by both Catholics and Protestants for several hundred years, outlining how to identify a witch, what makes a woman more likely than a man to be a witch, how to put a witch on trial, and how to punish a witch. The book defines a witch as evil and typically female. It became the handbook for secular courts throughout Europe, but was not used by the Inquisition, which even cautioned against relying on it. It was the most sold book in Europe for over 100 years, after the Bible.

Исламдық

Исламның сиқырға қатысты көзқарасы кең ауқымды тәжірибелерді қамтиды, қара сиқырға және зұлым көзге сенім оны істеуге қатаң тыйым салумен бірге бар. Құран сиқырдың бар екенін мойындайды және оның зиянынан қорғануды сұрайды. Ислам сиқыр жасауға қарсы тұрады, оны харам деп есептейді және сиқырға немесе әйбарына қарағанда, Алланың кереметтеріне баса назар аударады. Таяу Шығыста сиқыршылықтың тарихи тұрақтылығы, әртүрлі мәдениеттер мен дәуірлерде рухани сенімдер мен қоғамдық нормалардың күрделі өзара әрекетін көрсетеді.

Қазіргі заманғы пагандық

ХХ ғасырда ағылшын тілінде сөйлейтін және еуропалық елдерде сиқыршылыққа қызығушылық артты. 1920 жылдары Маргарет Мюррей «сыйыршылар культы» гипотезасын танымал етті: ерте заманадағы Еуропада «сыйыршылар» деп қуылғандар, Еуропа христиандығына өткеннен кейін сақталған мейірімді жазыққыштар дінінің жақтастары болды деген идея. Кейінгі тарихи зерттеулер бұл гипотезаны жоққа шығарды. 1930 жылдардан бастап, өз діндерін «сыйыршылық» деп атаған неопагандық эзотерикалық топтар пайда бола бастады. Олар Мюррейдің «сыйыршылар культы» теориясынан, рәсімдік сиқырдан, Алестер Кроулидің Телемасынан және тарихи жазыққыштар дінінен шабыттанған құпия қоғамдар еді. Осыдан пайда болған ең ірі діни қозғалыс – Викка. Бүгінде кейбір виккандар мен олармен байланысты дәстүрлердің өкілдері өздерін «сыйыршылар» деп атайды және «сыйыршылық» терминін олардың сиқырлы-діни сенімдері мен тәжірибелерін атау үшін қолданады, әсіресе Батыс ағылшын тілді елдерде.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкадағы сиқыршылыққа қатысты көзқарастар мәдени сенімдер мен өзара әрекеттесулердің байланысқан тарихы арқылы қалыптасты. Осы күштер сиқыршылыққа қатысты күрделі және дамитын көзқарастарға үлес қосады. Бүгінде Солтүстік Америкада сиқыршылық туралы әртүрлі сенімдер кездеседі. Шеруки, Хопи, Навахо сияқты жергілікті қауымдар өздерінің фольклоры мен сенімдеріне өз қауымдарына зиян келтіретін, көбінесе ауыр жазаларға, тіпті өлімге алып келетін зұлым күштерді енгізді. Бұл қауымдар сондай-ақ емшілерді осы зұлым күштерге қарсы емші және қорғаушы ретінде мойындады. Сиқыршылық термині еуропалық отарлаушылармен бірге, олардың сиқыршылыққа қатысты көзқарастарымен келді. 20 ғасырдың ортасында Викка сияқты неопагандық сиқыршылық тәжірибелері пайда болды. Бартоломе де лас Касас адам құрбандығының зұлымдық емес, одан алыс екенін және діни сезімнің табиғи нәтижесі екенін сенді. Сиқыршылық Мексика инквизициясы кезінде Мексиканың отарлық тарихының маңызды бөлігі болды. Испан инквизиторлары сиқыршылықты мойындау арқылы емделетін мәселе деп қарастырды. Дегенмен, антрополог Рут Бехар жазғандай, сиқыршылық тек Мексикада ғана емес, жалпы Латын Америкасында да «испандық, жергілікті және африкалық мәдениеттердің жыныстық қатынас, сиқыршылық және дін тұжырымдамаларындағы тоғысуы» болды. Сонымен қатар, Мексикадағы сиқыршылық көбінесе этникалық және әлеуметтік топтардың араласқан желісін қажет етеді. Антропология профессоры Лаура Льюиске сәйкес, отарлық Мексикадағы сиқыршылық, ақырында, каста жүйесінің нәтижесінде әйелдер, үндістер, әсіресе үнді әйелдері үшін ақ еркектерге қарағанда «гегемонияның бекітілуін» білдірді. Жаратушы әйелдің болуы отарлық Бразилияның этнографиялық тарихында, әсіресе Баия (1591–1593), Пернамбуко және Параиба (1593–1595) дін ілімі қауымдастығына берілген бірнеше айыптаулар мен мойындаулар кезінде үнемі кездеседі. Брухерия, көбінесе Латын Америкасының сиқыршылық түрі деп аталады, бұл Аруба, Бонайр және Нидерланд Кариб бассейніндегі Кюрасаодан келген жергілікті діни және сиқыршылық тәжірибелерді, католицизмді және еуропалық сиқыршылықты біріктіретін афро-карибтық дәстүр. Дәстүр мен терминология пайдалы да, зиянды да тәжірибелерді қамтиды деп саналады. Еркек тәжірибешісі брюхо, ал әйел тәжірибешісі – бруха деп аталады. Емшілерді «куриосо» немесе «курадо» терминдерімен де ажыратуға болады, бұл денсаулықты жақсарту немесе қалпына келтіру, бақ-береке немесе бақытсыздық әкелу, жауапсыз махаббат және одан да маңызды мәселелермен айналысу үшін «трабу чики» («кішкентай жұмыстар») және «трабу гранди» («үлкен емдеулер») жасайтын ер немесе әйел. Сиқыршылық көбінесе альмасола немесе омбре чики деп аталатын бірлікке сілтеме жасайды.

The views of witchcraft in North America have evolved through an interlinking history of cultural beliefs and interactions. These forces contribute to complex and evolving views of witchcraft. Today, North America hosts a diverse array of beliefs about witchcraft. Indigenous communities such as the Cherokee, Hopi, the Navajo among others, included in their folklore and beliefs which malevolent figures who could harm their communities, often resulting in severe punishments, including death. These communities also recognized the role of medicine people as healers and protectors against these malevolent forces. The term witchcraft arrived with European colonists, along with European views on witchcraft. Neopagan witchcraft practices such as Wicca then emerged in the mid 20th century. Bartolomé de las Casas believed that human sacrifice was not diabolic, in fact far off from it, and was a natural result of religious expression. Witchcraft was an important part of the social and cultural history of late Colonial Mexico, during the Mexican Inquisition. Spanish Inquisitors viewed witchcraft as a problem that could be cured simply through confession. Yet, as anthropologist Ruth Behar writes, witchcraft, not only in Mexico but in Latin America in general, was a "conjecture of sexuality, witchcraft, and religion, in which Spanish, indigenous, and African cultures converged." Furthermore, witchcraft in Mexico generally required an interethnic and interclass network of witches. Yet, according to anthropology professor Laura Lewis, witchcraft in colonial Mexico ultimately represented an "affirmation of hegemony" for women, Indians, and especially Indian women over their white male counterparts as a result of the casta system. The presence of the witch is a constant in the ethnographic history of colonial Brazil, especially during the several denunciations and confessions given to the Congregation for the Doctrine of the Faith of Bahia (1591–1593), Pernambuco and Paraíba (1593–1595). Brujería, often called a Latin American form of witchcraft, is a syncretic Afro Caribbean tradition that combines Indigenous religious and magical practices from Aruba, Bonaire, and Curaçao in the Dutch Caribbean, Catholicism, and European witchcraft. The tradition and terminology is considered to encompass both helpful and harmful practices. A male practitioner is called a brujo, a female practitioner, a bruja. Healers may be further distinguished by the terms kurioso or kuradó, a man or woman who performs trabou chikí ("little works") and trabou grandi ("large treatments") to promote or restore health, bring fortune or misfortune, deal with unrequited love, and more serious concerns. Sorcery usually involves reference to an entity referred to as the almasola or homber chiki.

Таяу Шығыс

Азияның оңтүстік-батысында, кейде Таяу Шығыста сиқыршылықтың ұзақ тарихы бар. Аймақтың ежелгі мәдениеттерінің сиқырмен күрделі қарым-қатынасы болды, көбінесе оны діндеріне де, мәдениетіне де терең енгізді. Ежелгі хеттер мистикалық билікті мемлекеттік деңгейде санкциялап, саяси қарсыластарын бақылау үшін сиқыршылыққа айыптауды жиі пайдаланды. Ежелгі еврейлер Яхвеге құлшылық еткендіктен, иудаизмде магия мен мистикалық тәжірибелердің қабылданған және тыйым салынған немесе еретикалық деп есептелетін түрлері арасында нақты айырма жасалды, соның ішінде "сиқыршылық" та болды. Орта ғасырдағы Таяу Шығыста ислам мен христиандық әсерлердің нәтижесінде сиқыршылықтың қабылдануы емдеу мен ереске тоғысқан, кейбіреулер оны құрметтесе, енді біреулер айыптады. Бүгінде әртүрлі сиқыршылық қауымдастықтары пайда болды.

Папуа - Жаңа Гвинея

Жергілікті газет 2008 жылы Папуа-Жаңа Гвинеяның екі таулы провинциясында сиқыршылықпен айналысқан деген айыппен елуден астам адамның өлтірілгенін хабарлады. Папуа-Жаңа Гвинеяда әр жылы шамамен 50-150 сиқыршы өлтіріледі. Папуа-Жаңа Гвинеяның Милн-Бей провинциясында сиқыршылыққа сенім мен оның практикасы кең таралған. Басқа провинциялардан өзгеше, Самарай аралдары мен Милн шығанағында сиқыршылықпен айыпталғандарға және жалпы әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық елдің басқа аймақтарына қарағанда азырақ болады. Әдебиеттегі сиқыршылардың бейнесі әртүрлі. Олар көбінесе, бірақ әрқашан емес, әйел болып бейнеленеді және көбінесе жау немесе батыр ретінде суреттеледі.