Кіріспе
Қарындаш доғарғыш (немесе қарындаш ұшын кеңейткіш, немесе Ирландияда parer немесе topper) – қарындаш жазу ұшын тозған бетін жоңқалап кеңейтуге арналған құрал. Қарындаш доғарғыштар қолмен немесе электр мотормен жұмыс істей алады. Көптеген доғарғыштардың сыртында қабықшасы болады, оны қарындаш жоңқаларын қоқысқа салу үшін алып тастауға болады.
A pencil sharpener (or pencil pointer, or in Ireland a parer or topper) is a tool for sharpening a pencil's writing point by shaving away its worn surface. Pencil sharpeners may be operated manually or by an electric motor. It is common for many sharpeners to have a casing around them, which can be removed for emptying the pencil shavings debris into a bin.
Тарих
Қарындашты қайрау үшін арнайы құралдар ойлап табылғанға дейін қарындаш пышақпен қайрауға қолданылды. Қарындаш қайрағыштарды жасау Францияда 1822 жылы жарық көрген француз кітабында К.А. Бухердің (Париж) қарындаш қайрағыш құралын жасау туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілгеннен кейін басталды. Ол пантографтармен жұмыс істеді және қарындашты дәл қайрау үшін құрылғы қажет болды. М. Бушердің құрылғысы техникалық тұрғыдан дұрыс және функционалды болды. Оның идеясы халықаралық деңгейде танылып, сол кездегі неміс әдебиетінде де жарияланды. Бірақ Бушер мырза қарындаш қайрағышына патент алған жоқ. Оның өнертабысын коммерциялық мақсатта пайдалану ықтимал емес. Француз математигі Бернар Лассимонн (Лимож) 1828 жылы қарындаш қайрағышқа әлемдегі алғашқы патентті (француздық патент №2444) тіркеді. Оның патентіне сәйкес жасалған қарындаш қайрағыштар Париждегі сурет салу құралдары сататын «Бинант» дүкенімен өндіріліп, сатылды. Бұл – қазірге дейін сақталған ең көне қарындаш қайрағыш мысалы. 1830 және 1840 жылдары Франсуа Жозеф Лахауссе сияқты, барлығы Париж қаласында тұратын бірнеше француз азаматтары қарапайым қарындаш қайрау құралдарын жасаумен айналысты. Бұл құралдар жартылай сатылды, бірақ олардың аймақтық маңызы болған жоқ. 1847 жылы француз аристократы Тьерри де Эстиво қолмен ұсталатын, қазіргі таныс формадағы қарындаш қайрағышты ойлап тапты. Бірінші американдық қарындаш қайрағышқа 1855 жылы Мэн штатының Бангор қаласынан Уолтер Киттредж Фостер патент алды. Ол әлемдегі алғашқы қарындаш қайрағыш компаниясын құрып, көптеген қолмен ұсталатын қарындаш қайрағыштарды өндірді. Бірнеше жылдан кейін олар Еуропаға «америкалық қарындаш қайрағыштар» деп сатылды. 19 ғасырдың соңында, әсіресе АҚШ-та, әртүрлі механизмдерге ие қарындаш қайрағыштар жасалып, нарыққа шығарылды. Бұл құралдар көбінесе ауыр болып, кеңселерде қолдануға арналған. Мысалдар: «Perfect Pencil Pointer» (Goodell. Co.), «GEM Pencil Sharpener» (Gould & Cook Co.), «Planetary Pencil Sharpener» (A. B. Dick Co.) – барлығы АҚШ-тан, ал «Юпитер» (Guhl & Harbeck Co.) – Германиядан. 20 ғасырдың басында «Automatic Pencil Sharpener Co.» (APSCO) компаниясы құрылып, 1907 жылдан кейін АҚШ-тың автоматты қарындаш қайрағышын шығарды. APSCO келесі онжылдықтарда әлемдегі ең ірі қарындаш қайрағыш машиналарын өндірушісі болды және бірнеше басқа АҚШ компанияларымен бірге нарықты бағындырды. Кеңселерге арналған электрлі қарындаш қайрағыштар кем дегенде 1917 жылдан бері жасалып келеді. Мектеп мұғалімі Нил Карратерс Виктория дәуірінің соңында АҚШ-қа сапар шегіп, мектептерде пайдалану үшін электрлі қайрағыштарды өз қаласы Уайтхейвенге әкелді.
Призма өткізгіштер
"Призмалық" аспаптар деп аталатындар, сондай-ақ АҚШ-та "қолмен" немесе "кішкентай" аспаптар деп аталатындар, жеке қозғалатын бөліктері жоқ және әдетте нарықтағы ең кішкентай және ең арзан қаламдық аспаптар болып табылады. Ең қарапайым, көп тараған түрі – шағын тікбұрышты призма немесе блок, шамамен 1 × 5/8 × 7/16 дюйм (2,5 × 1,7 × 1,1 см) көлемде. Блок пішіндес аспап, қаламды орналастыруға арналған цилиндрлік тесікке сәйкес келетін конус тұрады, оған қалам енгізіледі. Өте өткір жиекті пышақ конусқа жанама түрде орнатылған. Қалам аспапқа енгізіліп, аспапты қозғалмай тұрып айналдырады. Аспаптың корпусы көбінесе кішкентай блокты берік ұстауды жеңілдету үшін контурланған, тік немесе ойылған болады және әдетте алюминий қорытпасынан, магний қорытпасынан немесе берік пластиктен жасалады. Аспаптың ішіндегі пышақ қаламның ағаш және графит ұшын жоңқиды, ал жоңқиған бөліктер пышақ жиегі бойындағы ойық арқылы шығады. Цилиндрлік тесік қаламның диаметріне жақын болуы маңызды, әйтпесе қалам дірілдеп, тереңдігі біркелмес кесіліп, ұшы сынуы мүмкін. Тағы бір маңызды ерекшелік – конустың соңындағы үлкен тесік, бұл қалам ұшының сынған бөліктерін аз ғана қиындықпен алып тастауға мүмкіндік береді. Призмалық аспаптар ашық немесе жоңқиған бөліктерді жинауға арналған контейнерде жабық болуы мүмкін, бірақ жабық аспаптар бітелген жағдайда тазалау қиын болуы мүмкін. Кейбір призмалық аспаптар қолмен айналдырылады, кесу пышағын айналдыру арқылы қаламды айналдырудың орнына. Қаламды қайрағанда ұшын сындырмау үшін сақтық қажет, сондықтан қаламды қайтадан қайрау қажет болуы мүмкін. Алайда, әртүрлі елдерде қаламдардың диаметрі әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан импортталған аспаптарда стандартты емес өлшемдегі тесіктер болуы мүмкін, бұл қайрауды қиындатады. Егер тесік тым кішкентай болса, қаламды енгізе алмайсыз, ал тым үлкен болса, қалам ұшы жиі сынып қалады. Призмалық аспаптар оң немесе сол жаққа арналған болуы мүмкін, сондықтан қайрау кезінде қаламды сағат тілі бойынша немесе сағат тіліне қарсы айналдыру қажет.
Сызықтық пышақ өткізгіштер
Призмалы ұштағыштардан өзгеше, сызықтық пышақ ұштағыштары ұшталып жатқан қарындашқа қатысты айналмайды және оларды қауіпсіздік пен қолайлылықты арттыру үшін механикалық бағытталғышқа ие пышақтың ерекше түрі деп қарастыруға болады. Кейбір үлгілерде ауыстырылатын жүзбе қанаты бар, ал басқаларында бекітілген қанаты бар. Сызықтық пышақ ұштағыштарына көбірек дағды керек болуы мүмкін, бірақ олар қаламның ұшын кез келген қалаған пішінге және тіктеу бұрышына ұштауға мүмкіндік береді, ал призмалық ұштағыштардың тіктеу бұрышы тұрақты болып, дөңгелек симметрия тудырады. Көптеген сызықтық пышақ ұштағыштары қарапайым және тікелей қолмен басқарылса, бұрынғы кейбір құрылғылар тұтқамен жұмыс істеді, тұтқаның айналуын сызықтық қозғалысқа айналдыратын механизмдерді пайдаланды.
Цилиндрлі (планеталық) өткізгіштер
Бұл механизмдер планеталық ұштағыштар деп те аталады. Электрлі қалам ұштағыштар қолмен ұштағыштар сияқты бірдей принциппен жұмыс істейді, бірақ бір немесе бірнеше жалпақ немесе цилиндрлі кескіштер электр моторымен айналдырылады. Кейбір электрлі қалам ұштағыштары ғимараттың электр желісіне қосылмай, батареямен жұмыс істейді, бұл оларды көшпелірек етеді. Автоматикалық тоқтату функциясы бар электрлі қалам ұштағыштары қаламның ұшы жеткілікті ұзын болғанда оны анықтап, автоматты түрде тоқтайды. Негізгі автоматты қалам ұштағыштарда графит сынып қалуы мүмкін, сондықтан пайдаланушылар жұмысты бақылауы керек.
Арнайы қалам қайрау машиналары
Арнайы өткіргіштер бар, олар стандартты емес өлшемдегі қарындаш тәрізді маркерлерде, мысалы, бастауыш мектептерде қолданылатын балауыз бояуларында жұмыс істейді. Екі тесігі бар өткіргіштер, біреуі әдеттегі қарындаштар үшін, екіншісі үлкен бояулар үшін жиі кездеседі. Балауыз бояулары үшін бір пышақты өткіргіштер де бар, кейде олар бояулардың қораптарына салынады. Мұндай құралдарда көбінесе жұмсақ балауызға жеткілікті пластик пышақтар болады. Суретшінің немесе жобалаушының қарындаш өткіргіші графитке тимей, тек ағашты ғана өткірлейді (кейбір үлгілерде стандарттыдан ағашқа өту реттеу арқылы мүмкін). Содан кейін графит қорғасыны өткір ұшына дейін қорғасын ұштайтын құралмен қайралады, ол тек ағашсыз қорғасынды өткірлейді. Қорғасын ұштайтын құралдар механикалық қорғасын ұстағыштармен де қолданылады, олар 2 мм сияқты қалың диаметрлі, алынып тасталатын/қайта толтырылатын қорғасынмен жабдықталған. Ұзын ұшты өткіргіш ретінде жұмыс істейтін кейбір өткіргіштерде екінші тесік болады, онда пышақ тиіспеген графит бір тесікті ұзын ұшты өткіргішпен салыстырғанда, ұзын және дәл ұшқа дейін өткізіледі. Ағаш өңдеушілер қалыптасқан қарындаштарды қолдануы мүмкін, олардың жалпақ пішіні домалап кетпеуін қамтамасыз етеді, сонымен бірге тұрақты сызық енін сақтайды. Бұл қарындаштар дәстүрлі түрде қолға тиімді құралдармен, мысалы, жобалағышпен немесе қағаз арамен қайратылған. Бұл қарындаштар үшін айналмалы қарындаш өткіргіштер де бар, онда айналмалы пластик жаға қарындашты бекітеді, бірақ олар дөңгелек қарындаш сияқты әдеттегі конустық ұшқа дейін өткірлейді, ағаш өңдеушінің қарындашының ерекшеліктерінен бас тартады. Балама ретінде, арнайы ағаш өңдеушінің қарындаш өткіргішін пайдалануға болады, ол өткір пышақпен қолмен қайрау сияқты, қорғасынға жалпақ жақтарын қалдыратын жылғалы механизмге ие. Жұқа диаметрлі механикалық қарындаштар графитті пайдалану кезінде бірте-бірте бөліп шығарады, сондықтан өткірлеуді қажет етпейді; мұндай қарындаштар кейде «өзін-өзі өткірлейтін» деп аталады. Механикалық қарындаштың бір түрі айналмалы механизмге ие, ол қарындашты қағаздан көтерген сайын сәл айналдырады, бұл өткір ұшты сақтауға көмектеседі. Егер жіңішке немесе кең сызық қажет болса, басқа диаметрлі қорғасынды пайдаланатын жеке механикалық қарындаш қажет.