Арменияның Арагацотн облысы

Кіріспе

Армения провинциясы (Арагацотн) – Арменияның провинциясы. Ол елдің батыс бөлігінде орналасқан. Провинцияның астанасы және ең ірі қаласы – Аштарак қаласы. Арменияның Статистикалық комитетінің 2011 жылғы санағы бойынша халқы 132 925 адамды құрады.

Сонымен қатар, осы аттас ауыл бар.

Этимология

Сөзбе-сөз "Арагат тауының етегі" дегенді білдіреді (Арменияның ең биік тауы), ол Арсакидтер әулеті билігінде болған ежелгі Арменияның тарихи Айрарат провинциясының Арагацотн кантонының атымен аталған, осы кантонды Аматун ақсүйек әулеті басқарған.

География

Арагацотан облысы Арменияның солтүстік-батыс бөлігін алып жатыр және 2,756 км² (Арменияның жалпы аумағының 9,3%) құрайды. Оның ішкі шекарасы солтүстіктен Ширак облысымен, солтүстік-шығыстан Лори облысымен, шығыстан Котайк облысымен, оңтүстіктен Армавир облысымен және оңтүстік-батыстан Ереван қаласымен шектеседі. Батысында Ахуриан өзені Арагацотанды Түркияның Карс облысынан бөліп тұрады. Тарихи тұрғыдан алғанда, облыстың қазіргі аумағы негізінен Ежелгі Арменияның Айрарат облысының Арагацотан, Ниг және Ширак кантондарының бөліктерін қамтиды. Облыстың солтүстік бөлігін Арагат тау тізбегі басып жатыр. Солтүстік-шығысында және шығысында ол сәйкесінше Памбак және Цагкуняц тауларына жақын орналасқан. Артень таулары облыстың солтүстік-шығысы мен шығыс бөлігінде орналасқан. Арагацотанның шығыс жиегінде шағын Ахуриан аңғары жатыр. Арагацотан Арарат жазығының солтүстік-батыс бөлігін, сондай-ақ оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөліктерін алып жатыр. Облыстың биіктігі теңіз деңгейінен 950 метрден 4,090 метрге дейін өзгереді. Арагат тауы (4,090 м.) – Арагацотанның және Арменияның ең биік нүктесі. Ахуриан өзенінен басқа, Касаг, Гегарот және Амберд өзендері облыстың негізгі су көздері болып табылады. Арагат тауында Кари, Лессинг, Амберд, Тагавор және Курахбюр сияқты тау көлдері кездеседі. 1962-1967 жылдары Касаг өзенінде Апаран суқоймасы салынды. Арагацотанның климаты аймақтың биіктігінің кең ауқымына байланысты әртүрлі. Жылдық жауын-шашын мөлшері төменгі жазықтарда және таулы аймақтарда әртүрлі болады.

Тарих

Мовсес Хоренацидің айтуынша, армян ұлтының негізін қалаушы патриарх Хайқтың ұлы Арамьяк өзінің руымен бірге қазіргі Арагацотн аймағына қоныстанған. Аштарақтан батысқа қарай 3 км жерде орналасқан Верен Навер археологиялық ескерткіштегі зираттар б.з.б. 24 және 14 ғасырларға дейін соққан. Армения таулы аймағының орталығында, Айрарат провинциясының төрінде орналасқан Арагацотн, Армения тарихындағы ең стратегиялық аймақтардың бірі болды, әсіресе 331 жылы Армения Корольдігінің Орнтидтер әулетімен құрылуынан бері. Кейін б.з.б. 190 жылы Артаксиадтар әулеті Армения Корольдігін өз билігіне алды. Біздің заманымыздың 2-шы ғасырында Арменияның Арсакидтер әулеті тұсында Касала (қазіргі Апаран, Қасағтың грекшеленген атауы) және Талина (қазіргі Талин) қалалары Птолемейдің еңбектерінде еске алынған. Ниг кантонының аумағы, Апаранды қоса алғанда, Гнтунян армян ақсүйек отбасының басқаруында болды, ал Арагацотн кантонының аумағы, Аштаракты қоса алғанда, Аматуни ақсүйек отбасының басқаруында болды. 387 және 428 жылдары Византия империясы мен Сасанидтер Персиясы Арменияны бөліскеннен кейін, Арагацотн қоса алғанда, Шығыс Армения Сасанидтер Персиясының билігіне көшті. Қазіргі Апаранның шетінде орналасқан 4-шы ғасырға жататын Қасағтың Әулие Крест шіркеуі армян шіркеу сәулетінің ең ерте сақталған үлгілерінің бірі болып табылады. 658 жылы Арменияны араб басқыншылары жаулап алды. 9-шы ғасырдың соңында Арагацотн жаңадан құрылған Арменияның Багратидтер патшалығының құрамына кірді. Арменияның Камсаракан және Пахлавуни ақсүйек отбасылары Багратидтер патшалары тұсында Арагацотнды басқарды. Алайда, 11-шы мен 15-шы ғасырлар аралығында Арагацотн, Арменияның тарихи аумақтарымен бірге, Селжүктер, Моңғолдар, Ақ Қоюнлу және Қара Қоюнлу шапқыншылықтарынан зардап шекті. 16-шы ғасырдың басында Арагацотн Сафави Персиясының Ериван Беглербегінің бір бөлігіне айналды. 18-шы ғасырдың бірінші жартысында Арагацотн Афшаридтер әулетінің, кейіннен Қажарлар әулетінің басқаруымен Ериван хандығының құрамына кірді. Ол 1827–1828 жылдарға дейін парсы билігінде болды, 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысының нәтижесінде Шығыс Армения Ресей империясына берілді және Түркіменчай шартына қол қойылды. 1917 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін, Армения, Грузия және Кавказдың мұсылман басшылары Транскавказ Федеративтік Республикасын құру үшін бірікті және Транскавказдың тәуелсіздігін жариялады. Алайда, бұл тұрақсыз, қысқа өмір сүрген федерация болды, ол 1918 жылдың мамыр айында тарап кетті, ал түрік әскері Гюмри, Арагацотн және Сардарапат арқылы Шығыс Арменияға қарай жылдамдады. 1918 жылдың 21 мамырында түрік күштері Арагацотндағы Апаран арқылы шабуыл жасап, Ереванға жетуге тырысты. Түріктерге Апаранның шетінде Дро басқарған армян күштері қарсылық көрсетті. Үш күндік қатал шайқастан кейін армяндар 25 мамырда қарсы шабуылға шықты, ал түрік әскерлері 29 мамырда солтүстікке шегінуге мәжбүр болды. Сардарабад, Абаран және Гаракилиса шайқастарында түріктерге қарсы жеңіске жеткеннен кейін, армяндар 1918 жылдың 28 мамырында тәуелсіздіктерін жариялады. Екі жылдық қысқа мерзімді тәуелсіздіктен кейін, Армения 1920 жылдың желтоқсан айында Кеңес Одағының құрамына кірді. 1930 жылдан 1995 жылға дейін қазіргі Арагацотн Армения КСР-нің 3 ауданына бөлінді: Талин ауданы, Апаран ауданы және Аштарак ауданы. 1995 жылғы аумақтық әкімшілік реформасымен 3 аудан біріктіріліп, Арагацотн облысы құрылды.

According to Movses Khorenatsi, Aramaniak the son of the patriarch and founder of the Armenian nation Hayk along with his clan, settled in the area of modern day Aragatsotn. The cemeteries of Verin Naver archaeological site located 3 km west of Ashtarak date back to the 24th and 14th centuries BC. Being situated at the heart of the Ayrarat province at the centre of the Armenian Highland, Aragatsotn was among the most strategic regions in the history of Armenia, especially since the establishment of the Kingdom of Armenia in 331 BC by the Orontid dynasty. Later in 190 BC, the Artaxiad dynasty took over the reign of the Armenian Kingdom. During the 2nd century AD, the towns of Casala (the Hellenized version of Kasagh, now Aparan), and Talina (now Talin) were mentioned by Ptolemy during the reign of the Arsacid dynasty of Armenia. The territory of Nig canton, including the area of Aparan, was under the administration of the Gntunyan Armenian noble family, while the territory of Aragatsotn canton, including the area of Ashtarak, was ruled by the Amatuni noble family. Following the partition of Armenia by the Byzantine Empire and Sassanid Persia in 387 and in 428, Eastern Armenia including Aragatsotn became under the rule of Sassanid Persia. The 4th century Holly Cross Basilica of Kasagh located at the outskirts of modern day Aparan, is among the earliest surviving samples of the Armenian church architecture. In 658, Armenia was conquered by the Arab invaders. At the end of the 9th century, Aragatsotn became part of the newly established Bagratid Kingdom of Armenia. The Armenian noble families of Kamsarakan and Pahlavuni ruled over Aragatsotn under the Bagratid kings. However, between the 11th and 15th centuries, Aragatsotn along with the rest of the historic territories of Armenia suffered from the Seljuk, Mongol, Ag Qoyunlu and Kara Koyunlu invasions, respectively. At the beginning of the 16th century, Aragatsotn became part of the Erivan Beglarbegi within the Safavid Persia. During the first half of the 18th century, Aragatsotn became part of the Erivan Khanate under the rule of the Afsharid dynasty and later under the Qajar dynasty of Persia. It remained under the Persian rule until 1827–1828, when Eastern Armenia was ceded to the Russian Empire as a result of the Russo Persian War of 1826–28 and the signing of the Treaty of Turkmenchay. After the fall of the Russian Empire in 1917, the Armenian, Georgian and Muslim leaders of Transcaucasia united to form the Transcaucasian Federative Republic and proclaimed Transcaucasia's secession. However, it was a fragile short lived federation that collapsed in May 1918, while the Turkish army was advancing towards Eastern Armenia through Gyumri, Aragatsotn, and Sardarapat. On May 21, 1918, the Turkish forces attacked through Aparan in Aragatsotn trying to reach Yerevan. The Turks were opposed by the Armenian forces under the command of Dro at the outskirts of Aparan. After three days of fierce fighting, the Armenians launched a counter attack on 25 May, and the Turkish troops were forced to retreat back to the north on 29 May. As a result of the decisive victories over the Turks in the battles of Sardarabad, Abaran, and Gharakilisa, the Armenians declared independence on May 28, 1918. After 2 years of brief independence, Armenia became part of the Soviet Union in December 1920. From 1930 until 1995, modern day Aragatsotn was divided into 3 raions within the Armenian SSR: Talin raion, Aparan raion, and Ashtarak raion. With the territorial administration reform of 1995, the 3 raions were merged to form the Aragatsotn Province.

Халық саны

1989 жылғы Кеңес санағына сәйкес, Арагацотн провинциясы (сол кезде 1930–1995 жылдары Апараң, Арагац, Аштарак және Талин аудандарының бөлігі) 141 611 адамды құрады. Оның 24 277 немесе 17,14%-ы Аштарак қаласында шоғырланған қалалық халқы, ал 117 334 немесе 82,86%-ы Апараң (21 654), Арагац (13 401), Аштарак (42 701) және Талин (39 578) аудандары бойынша таралып орналасқан ауылдық халқы болды. 2011 жылғы ресми санақ бойынша Арагацотн провинциясының халқы 132 925 адамды (66 738 ер адам және 66 187 әйел адам) құрайды, бұл Арменияның жалпы халқының шамамен 4,4%-ын білдіреді. Қалалық халқы 31 376 (23,6%), ал ауылдық халқы 101 549 (76,4%) адамды құрайды. Арагацотн Арменияда ауылдық халқының ең жоғары үлесіне ие. Провинцияда 3 қалалық және 111 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – Аштарак провинциясының орталығы, онда 19 615 адам тұрады. Апаран және Талиннің басқа да қалалық орталықтарында тиісінше 6 451 және 5 310 адам тұрады. 4 780 халқы бар Ошакан ауылы Арагацотн провинциясының ең ірі ауылдық муниципалитеті болып табылады.

Этностық топтар мен дін

Облыста негізінен 19 және 20 ғасырларда Муш, Манзикерт, Сасун, Карс, Хой және Алашкерттен көшіп келген армяндар, сондай-ақ Армения Апостол Шіркеуіне жататын армяно-таттардың азшылық өкілдері тұрады. Шіркеутің басқару органы – Арагацотн епархиясы, оның басшысы – епископ Мкртич Бросхян. Ошаканның Киелі Месроп Маштоц шіркеуі епархияның орталығы болып табылады. Облыста сонымен қатар езидтер де көптеп қоныстанған. Арагацотн облысының келесі 20 ауылы негізінен езидтермен толыққан: Алагяз, Аревут, Авшен, Чархакис, Ддмасар, Хако, Жамшлу, Канч, Канияшир, Мецадзор, Миенатун, Мирак, Отеван, Рья Таза, Садунт, Шамирам, Шенкани, Сипан, Сорик және Тлик. Артени, Ошакан, Варденут және Воскеваз ауылдарында да езидтер көптеп тұрады. Езидтер Апаран және Талин қалаларында да кездеседі. Алагяз ауылында аз ғана күрд халқы да қоныстанған.

Мәдениет

17 ғасырдағы Аштарак көпірі Касаг өзенінде орналасқан және Арагацотн облысының қызықты орындарының бірі болып табылады. Облыстың қалалық елді мекендерінде мәдениет сарайлары мен көптеген қоғамдық кітапханалар бар. 1948 жылы құрылған жазушы Перч Прошянның үй-музейі Аштарак қаласында, Прошян отбасының үйінде орналасқан. Ол соңғы рет 2008 жылы қайта жаңартылды. Арагацотн облысы Апаран қаласының жанында орналасқан Армян әліпбиі саябасына да ие. Аштарак жаңғағы фестивалі әйгілі Аштарак жаңғағын насихаттау мақсатымен әр жылғы қазан айында өткізіледі. Ол алғаш рет 2012 жылы тойланды. Талинде жергілікті "Таллин Ашхарх" апталық газеті бар.

Көлік

Облыс Аштарак тас жолы арқылы елорда Ереванмен байланысады. M1 тас жолы Арагацотн облысын солтүстік-батыс Армениямен, оның ішінде Гюмри қаласымен байланыстырады, ал M3 тас жолы облысты солтүстік-шығыс Армениямен, Грузия шекарасына дейін жалғастырады.

Ауыл шаруашылығы

Облыстың ауылдық халқы қалалық халқынан 3 есе көп. Сондықтан, халықтың көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады, оның ішінде егіншілік және мал шаруашылығы. Ірі ауыл шаруашылығы айманы болғандықтан, Арагацотн Арменияның жылдық ауыл шаруашылығы өнімдерінің 9,7%-ын құрайды. Облыстың жалпы аумағының шамамен 79% (2178 км²) жыртылатын жерлерді құрайды, оның 25% (542 км²) өңделген. Шамамен 60 мың гектар жер астық және құрғақ тұқымдарға бөлінген. Арагацотн облысындағы жеміс бақтарының 40%-ын жүзімдіктер алып жатыр. Картоп шаруашылықтары шамамен бір бөлігін, ал көкөніс шаруашылықтары қалған бөлігін құрайды. Арагац тауының жоталарында, әсіресе Апаран және Талин аймақтарында мал шаруашылығы ауылдық жерлерде кең таралған. Жоғары орманды аймақтарда да ара шаруашылықтары кездеседі. Воскехат ауылында "Аштарак Дзу" құс фабрикасы, ал Арагац ауылында "Арагац құс фабрикасы" орналасқан.

Өнеркәсіп

Арагацотн облысы Арменияның басқа облыстарымен салыстырғанда нашар дамыған өнеркәсіптік құрылымға ие. Оның Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өніміндегі үлесі 2% ғана құрайды. Қазіргі өнеркәсіптік кәсіпорындар негізінен тамақ өңдеу, сүт өнімдері, алкогольді сусындар өндіру, суды бөтелкеге құю және құрылыс материалдарын өндірумен айналысады. Аштарак қаласында 1995 жылы құрылған және Армениядағы мұзқаймақ пен сүт өнімдерін өндірушілердің жетекшісі болып табылатын "Аштарак Кат" компаниясы орналасқан. Қалада сондай-ақ 2007 жылы құрылған "Gourmet Dourme" шоколад фабрикасы, 2007 жылы құрылған пластикалық ыдыстар зауыты "P & D Group Armenia", "Milen Art" зауыты және құрылыс материалдарын өндіруге маманданған "Kharam Cooperative" кооперативі бар. Апаран қаласында 1964 жылы құрылған электр өнімдері зауыты "Ниг", 1982 жылы құрылған (1995 жылы жекешелендірілген) "Апаран ірімшік зауыты", 2006 жылы құрылған бөтелкедегі су, газдалмаған сусындар мен сүт өнімдерін өндіретін "Апаран Груп" ЖШС және нан және сүт өнімдерін өндіретін "Гнтуник" зауыты орналасқан. Арагацотн сүт өнімдері мен кептірілген жеміштердің маңызды орталығы болып табылады. Талин қаласында 2005 жылы бұрынғы Талин ірімшік фабрикасының негізінде құрылған "Бонилат" сүт өнімдері зауыты орналасқан. Сүт өнімдерін өндірушілердің қатарында 2005 жылы Арагацаванда құрылған "Глория сыры" зауыты, Нигаванның "Анулик" зауыты және Мастараның "Мастарчедо" зауыты бар. Карбидегі "Тамара жемісі" зауыты (1985 жылы құрылған), Ошақандағы "Гюги Татик" зауыты (2002 жылы құрылған), Агдзктегі "Астгюнк" зауыты және Бюракандағы "Бюракан Чир" зауыты кептірілген жеміштерді өндірумен маманданған. Арагацотнның басқа да маңызды азық-түлік өңдеу кәсіпорындарына Агарактағы "Ауыл үйі" ет өңдеу зауыты, Гетаптағы "Ет өнері" зауыты, Талиндегі "Авецян агхек" зауыты және Давташендегі "Апарани лаваш" нан өнімдерін өндіру зауыты жатады. Арагацотн алкогольді сусындар өндіруге арналған көптеген ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарға ие, олардың ішінде 1932 жылы Воскевазда құрылған (2004 жылы жекешелендірілген) Воскеваз шарап зауыты, 2007 жылы Нор-Едесиада құрылған АрмАс шарап зауыты, 2008 жылы Сасуникте құрылған Армения шарап зауыты, 2011 жылы Воскевазда құрылған бренди, водка, сыра және шырындар өндіретін "Хаясы" тобы, 2011 жылы Агдзкте құрылған Шарап зауыты және 2013 жылы Сасуникте құрылған "Ван Арди" шарап зауыты бар. Облыста құрылыс материалдарын өндіруге арналған көптеген ірі кәсіпорындар бар, олардың ішінде 1961 жылы Арагацаванда құрылған ұсақталған тас өндіретін "Арагатс Перлит" зауыты, Парпидегі тас құрылымдар өндіретін "Арус" компаниясы және құрылыс материалдарын өндіретін "Левадан" ЖШС бар. Облыстағы басқа да маңызды кәсіпорындардың қатарында 2008 жылы Сасуникте құрылған бояу материалдарын өндіретін "SKIFF" кәсіпорны және Талиндегі асыл тастар зауыты "Diamotech" бар.

Aragatsotn has a poor industrial structure compared to other provinces in Armenia. It has only a share of 2% of the annual total industrial product of Armenia. The existing industrial firms are mainly based on food processing, dairy products, production of alcoholic drinks, water bottling, and building materials production. Ashtarak is home to the "Ashtarak Kat" company (founded in 1995), the leading ice cream and dairy products manufacturer in Armenia. The town is also home to the "Gourmet Dourme" chocolate factory founded in 2007, the "P & D Group Armenia" for plastic containers founded in 2007, as well as the "Milen Art" plant, and the "Kharam Cooperative" for building materials production. Aparan is home to the "Nig" factory for electrical products founded in 1964, the "Aparan Cheese Factory" founded in 1982 (privatized in 1995), and the "Aparan Group LLC" for bottled water, soft drinks, and dairy products, founded in 2006, and the "Gntunik" plant for bakery and dairy products. Aragatsotn is a major centre for dairy products and dried fruits. Talin is home to the "Bonilat" factory for dairy products founded in 2005, based on the former Talin cheese factory. Other producers of dairy products include the "Gloria Cheeses" factory founded in 2005 in Aragatsavan, the "Anulik" factory of Nigavan, the "Mastarchedo" plant of Mastara. The "Tamara Fruit" plant of Karbi (founded in 1985), the "Gyughi Tatik" plant of Oshakan (founded in 2002), the "Astghunk" plant of Aghdzk, and the "Byurakan Chir" plant of Byurakan specialize in dried fruits production. Other notable food processing plants of Aragatsotn include the "Village House" meat processing plant in Agarak, the "Meat Art" for meet products in Getap, the "Avetsiyan Aghek" plant for soft drinks in Talin, the "Aparani Lavash" for bakery products in Davtashen,
Aragatsotn has many large industrial firms for alcoholic drinks production, including the Voskevaz Winery founded in 1932 in Voskevaz (privatized in 2004), the ArmAs Winery founded in 2007 in Nor Yedesia, the Armenia Wine Winery founded in 2008 in Sasunik, the "Hayasy Group" for brandy, vodka, beer and juices founded in 2011 in Voskevaz, the Wine House Winery founded in 2011 in Aghdzk, and the "Van Ardi Winery founded in 2013 in Sasunik. The province has many large firms for the production of building materials, including the "Aragats Perlite" plant for crushed stone founded in 1961 in Aragatsavan, the "Arus" company for stone structures in Parpi, and the "Levadan LLC" for building materials. Other notable firms within the province include the "SKIFF" enterprise for paintwork materials founded in 2008 in Sasunik and the "Diamotech" factory for gemstones in Talin.

Туризм

Арагацотн – экожүрмелілік және экстремалды туризмді жақсы көретіндер үшін маңызды орталық. Арагац – қазіргі Армениядағы ең биік тау. Бұл 4 шыңы бар бір өртсөзді жанартау: солтүстік (4090 м), батыс (4080 м), шығыс (3916 м) және оңтүстік (3879 м) шыңдары. Сондықтан, ол жиі туристер мен саяхатшыларды қызықтырады, оның 3250 метр биіктікте орналасқан Кари тау көлі бар. Жақсы сақталған ежелгі монастырлар мен ортағасырлық бекіністер де провинцияның басты көрікті жерлерінің қатарында. Бюракан, Агтск және Аштарак қалаларында сәнді қонақүйлер табылады. Бюракан қаласында сондай-ақ Бюракан обсерваториясы орналасқан. Арагац тауы мен Кари көлі провинцияның туристік бағыттары болып есептеледі. Үкімет бұл аймақты Арагац Альпілік Қорығы деп аталатын жабайы табиғат қорығы ретінде қорғайды. Апаран қаласының жанындағы Абаран шайқасының ескерткіші мен Армян әліпбиі саябағы Арагацотнның ең көп талданған орындарының бірі.

Білім

2015-16 оқу жылының басына қарай Арагацотн провинциясында 123 мектеп бар, оның 119-ын провинциялық әкімшілік басқарады, ал 4-і Білім және ғылым министрлігінің тікелей бақылауында. Мектептердің жалпы саны этникалық езидтер мен күрд ұлт өкілдері үшін арналған 20 мектепті қамтиды. 2015 жылдың соңына қарай провинция мектептеріндегі оқушылар саны 17 010-ға жетті. Провинцияда сонымен қатар арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушыларға арналған бір мектеп те бар. Аштарак қаласында 2 ірі ғылыми-зерттеу институты орналасқан: Микаэль Тер Микаэлиан атындағы физикалық зерттеулер институты және Радиофизика және электроника институты. Бюракан ауылында Армения Ұлттық ғылым академиясының басқаруындағы Бюракан обсерваториясы орналасқан. 1948 жылы Аштаракта құрылған романист Перч Прошянның үй-музейі провинцияның ең маңызды мәдени орталықтарының бірі саналады.

Белгілі жергілікті тұрғындар

Ғазар Парпетси (шамамен 442 – 6 ғасырдың басында), 5-6 ғасырлардағы армян шежірешісі және тарихшысы. Бюракандық Геворг I (? 795), Барлық армяндардың католикосы. Әбу Саид Бахадур хан (1305–1335), Ілхан мемлекетінің 9-шы билеушісі. Аштарактық Нерсес V (1770–1857), Барлық армяндардың католикосы. Перч Прошян (1837–1907), армян жазушысы. Смбат Шахазиз (1840–1908), армян ақыны. Норайр Сисакиан (1907–1966), совет армян биохимигі. Геворг Эмин (1918–1998), армян ақыны. Эмиль Габриелян (1931–2010), армян дәрігері. Варджес Петросян (1932–1994), армян жазушысы.