Кіріспе
Құс түрі; үйретілген тауықтың жабайы тегі.
The red junglefowl (Gallus gallus) is a tropical bird in the family Phasianidae. It ranges across much of Southeast Asia and parts of South Asia. It was formerly known as the bankiva or bankiva fowl. It is the species that gave rise to the chicken (Gallus domesticus); the grey junglefowl, Sri Lankan junglefowl, and green junglefowl have also contributed genetic material to the gene pool of the chicken. Evidence from the molecular level derived from whole genome sequencing revealed that the chicken was domesticated from red junglefowl about 8,000 years ago, Since then, their domestic form has spread around the world where they are kept by humans for their meat, eggs, and companionship. G. g. bankiva (Temminck, 1813) Java and Bali
G. g. gallus (Linnaeus, 1758) southern Myanmar through Indochina
G. g. jabouillei (Delacour & Kinnear, 1928) south China to northern Vietnam and northern Laos
G. g. murghi (Robinson & Kloss, 1920) north India, Nepal, Bhutan, and Bangladesh
G. g. spadiceus (Bonnaterre, 1792) northeastern India to south China, the Malay peninsula, and north Sumatra
Қызыл жабайы құс (Gallus gallus) – Phasianidae тұқымдасына жататын тропикалық құс. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде және Оңтүстік Азияның бір бөлігінде кездеседі. Бұрын банкива немесе банкива құсы деп аталған. Осы түрден тауық (Gallus domesticus) пайда болған; сұр жабайы құс, Шри-Ланка жабайы құсы және жасыл жабайы құс та тауықтың гендік қорына генетикалық материал қосты. Толық геномдық секвенциялаудан алынған молекулалық деңгейдегі мәліметтер тауықтың шамамен 8000 жыл бұрын қызыл жабайы құстан үйретілгенін көрсетті. Одан бері олардың үйретілген түрі әлемге таралып, адамдар оларды еті, жұмыртқасы және серіктестік үшін ұстайды.
The red junglefowl (Gallus gallus) is a tropical bird in the family Phasianidae. It ranges across much of Southeast Asia and parts of South Asia. It was formerly known as the bankiva or bankiva fowl. It is the species that gave rise to the chicken (Gallus domesticus); the grey junglefowl, Sri Lankan junglefowl, and green junglefowl have also contributed genetic material to the gene pool of the chicken. Evidence from the molecular level derived from whole genome sequencing revealed that the chicken was domesticated from red junglefowl about 8,000 years ago, Since then, their domestic form has spread around the world where they are kept by humans for their meat, eggs, and companionship. G. g. bankiva (Temminck, 1813) Java and Bali
G. g. gallus (Linnaeus, 1758) southern Myanmar through Indochina
G. g. jabouillei (Delacour & Kinnear, 1928) south China to northern Vietnam and northern Laos
G. g. murghi (Robinson & Kloss, 1920) north India, Nepal, Bhutan, and Bangladesh
G. g. spadiceus (Bonnaterre, 1792) northeastern India to south China, the Malay peninsula, and north Sumatra
G. g. bankiva (Temminck, 1813) – Ява және Бали
G. g. gallus (Linnaeus, 1758) – Оңтүстік Мьянмадан Индокитайға дейін
G. g. jabouillei (Delacour & Kinnear, 1928) – Оңтүстік Қытайдан Солтүстік Вьетнамға және Солтүстік Лаосқа дейін
G. g. murghi (Robinson & Kloss, 1920) – Солтүстік Үндістан, Непал, Бутан және Бангладеш
G. g. spadiceus (Bonnaterre, 1792) – Солтүстік-Шығыс Үндістаннан Оңтүстік Қытайға дейін, Малай түбегі мен Солтүстік Суматраға дейін.
The red junglefowl (Gallus gallus) is a tropical bird in the family Phasianidae. It ranges across much of Southeast Asia and parts of South Asia. It was formerly known as the bankiva or bankiva fowl. It is the species that gave rise to the chicken (Gallus domesticus); the grey junglefowl, Sri Lankan junglefowl, and green junglefowl have also contributed genetic material to the gene pool of the chicken. Evidence from the molecular level derived from whole genome sequencing revealed that the chicken was domesticated from red junglefowl about 8,000 years ago, Since then, their domestic form has spread around the world where they are kept by humans for their meat, eggs, and companionship. G. g. bankiva (Temminck, 1813) Java and Bali
G. g. gallus (Linnaeus, 1758) southern Myanmar through Indochina
G. g. jabouillei (Delacour & Kinnear, 1928) south China to northern Vietnam and northern Laos
G. g. murghi (Robinson & Kloss, 1920) north India, Nepal, Bhutan, and Bangladesh
G. g. spadiceus (Bonnaterre, 1792) northeastern India to south China, the Malay peninsula, and north Sumatra
Сипаттама
Қызыл жабайы тауықтың атаулы түрі әртүрлі қауырсын түстерінің қоспасынан тұрады, оған қызғылт сары, қоңыр, қызыл, алтын, сұр, ақ, зәйтүн және тіпті металл жасыл түстер кіреді. Еркек әтештің құйрығы 15 см-ге дейін өседі, ал бүкіл құстың ұзындығы 14 құйрық қауырсынындай болады. Маусым айында құстың қауырсыны өзгеріп, қазан айына дейін созылатын қараңғы түске айналады. Еркектердің қараңғы түсіне арқасының ортасында қара қауырсын және денесіне шашыраңқы қызыл-сары түсті ұсақ қауырсындар кіреді. Месінің қараңғы түсі әдетте басқа маусымдардағы қауырсынынан ажыратуға болмайды, бірақ құйрық ауыстыру кестесі еркектердегімен бірдей. Үй тауығымен салыстырғанда, қызыл жабайы тауықтың дене салмағы әлдеқайда аз (әйелдерінде шамамен 1 кг, еркектерінде 1,5 кг) және түстері жарқырақ. Қызыл жабайы тауықтың еркектерінің дауысы үй әтештеріне қарағанда қысқа; дауысы соңында күрт тоқтатылады. Бұл олардың мүмкін болашақ жұптастарын тартуға және аймақтағы басқа еркектерді бәсекелестікке дайын болу қаупі туралы ескертуге көмектеседі. Олардың төменгі аяғында, табанның артында және жоғары орналасқан тіркемесі осындай күреске қатысады. Олардың дауыс құрылымы күрделі және олар әуедегі және жердегі жыртқыштарға ерекше дабыл береді, оларға басқалары тиісінше жауап береді.
Ортология
G. gallus-та үш трансферрин бар, олардың бәрі де басқа омыртқалы жануарлардың гомологтарымен жақын туыс.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жабайы түрдің таралу аймағы батыста Үндістан, Непал және Бангладештен басталып, шығысқа қарай Оңтүстік Қытай арқылы Индокитайға дейін созылады; оңтүстік/оңтүстік-шығыста Малайзия, Сингапур, Филиппин және Индонезияға дейін жетеді. Жаңғақтар/тауықтар – ертедегі австронезиялық халықтар Океания аралдарына жасаған саяхаттарында Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарынан алып барған үш негізгі жануардың (үйленген шошқалар мен иттің қатарлы) бірі болды. Бұл сапарлар шамамен 5000 жыл бұрын басталған. Бүгінде олардың қазіргі ұрпақтары Микронезия, Меланезия және Полинезия аралдарында таралған. Қызыл жаңғақтар бұзылған және жасанды түрде құрылған орталарды және шеткерлік аймақтарды ұнатады. Осындай жерлердегі жем-шөп пен тығыз жапырақ жамылғысы жаңғақтарды, әсіресе ұялайтын аналықтарды қызықтырады. Жаңғақтар орманды және қайта өсіп келе жатқан орманды пайдаланады, көбінесе адам қоныстарының жанында немесе кесіп, өртеу арқылы өсірілген жерлерде кездеседі. Басқа жерлерде оларды шай және пальма майы плантацияларында да кездестіруге болады. Пальмалар төменгі (шамамен 4 метр) тұяқтарды, әсіресе балапандары бар аналықтар үшін қолайлы, сондай-ақ ересектер пайдаланатын биік тұяқтарды (12 метрге дейін) ұсынады. Қызыл жаңғақтар су қол жетімді болғанда ішеді, бірақ оларға міндетті түрде қажет емес. Солтүстік Орталық Үндістандағы құстар құрғақ маусымда су қоймаларына жиі барады, бірақ субконтиненттегі барлық жаңғақтар суға жеткілікті жақын жерде өмір сүрмейді.
Бұл құстардың ұшуы көбінесе күн батқанда ағаштарда немесе басқа да биік және салыстырмалы түрде қауіпсіз жерлерге, жердегі жыртқыштардан қашу үшін және күндізгі уақытта қауіптен құтылу үшін ғана қолданылады. Үстем еркек жаңғақтар басқа үстем еркектерге қарсы аумақты қорғайды, ал аумақтың мөлшері ұялардың орналасуына байланысты шамаланады. Бибидің зерттеуіне сәйкес, қызыл жаңғақтар әдетте бірнеше еркек және бірнеше аналықтан тұратын топтарда өмір сүреді. Еркектер аналықтарға қарағанда көбінесе жалғыз кездеседі.
Өсіру
Аталықтары аналықтардың қасында тамақ тапқанда "тидбитинг" деп аталатын тамаққа байланысты әрекет етеді. Бұл әрекетке қылықтау, бөгеп айту сияқты дыбыстар және бас пен мойынның назар аударатын иілу мен дірілдеу қозғалыстары кіреді. Орындалып жатқанда, аталық мүсікпен тамақты қайта-қайта көтеріп, түсіріп отырады. Көбінесе, бұл әрекет аналықтың тамақты жерден немесе аталықтың мүсігінен тікелей алғаннан кейін аяқталады. Соңында, олар кейде жұптасады. Көптеген аймақтарда қызыл жабайы тауықтар жылдың құрғақ мезгілінде, әдетте қыс немесе көктемде көбейеді. Бұл Үндістанның, Непалдың, Таиландтың, Вьетнамның және Лаостың кейбір бөліктерінде кездеседі.
Диета
Қызыл жабайы тауықтар піскен жемістері немесе тұқымдары бар аймақтарға тартылады. Сонымен қатар, қызыл жабайы тауықтар әртүрлі буынтық аяқталғандарды, басқа омыртқасыздарды және кішкентай кесірткелер сияқты омыртқалы жануарларды аулайды. Тіпті сүтқоректілердің нәжісі де жеуге болады. Басқа археологиялық мәліметтер отандық тауықтың Қытайдың Хэбэй провинциясындағы Чишань ескерткішінде шамамен 7400 жыл бұрын қолданылғанын көрсетеді. Дегенмен, Қытайдағы қолдану оқиғасы сол кездегі қолайсыз ауа-райы жағдайларын көрсетіп, бірнеше зерттеулермен күмәндалған. Үндістанның Ганг аймағында адамдар жабайы қызыл жабайы тауықтарды 7000 жыл бұрын пайдаланған. Инд өзені аңғарында 4000 жылдан ертерек үй тауығының қалдықтары табылған жоқ, ал Мохенджо-Даро қазбаларынан алынған тауықтардың көнелігі әлі де талқыланып жатыр.
Гибридтеу
Шри-Ланканың жабайы тауығы (G. lafayetii), сұр жабайы тауығы (G. sonneratii) және жасыл жабайы тауығы (G. varius) – осы туыстың қалған үш мүшесі әдетте қызыл жабайы тауықтармен өнімді будандар туғызбайды. Дегенмен, 2008 жылы жарияланған зерттеулер, гибридтік тектің гипотезасын қолдай отырып, үй тауығының сары терісіне жауапты геннің қызыл жабайы тауықтан емес, оған жақын туыс сұр жабайы тауықтан шыққандығын көрсетті. Бұл ретте, IUCN оларды ең аз қорғауға алынған түрлер деп санайды.