Кіріспе

Солтүстік Америка құстарындағы ірі туыс – түркияның барлық түрлері.

Түркия – Солтүстік Америкада таралған Meleagris туысына жататын ірі құс. Түркияның екі түрі бар: Солтүстік Американың шығыс және орталық бөліктерінде кездесетін жабайы түркия (Meleagris gallopavo) және Мексиканың Юкатан түбегінде өсетін нүктелі түркия (Meleagris ocellata). Екі түрдің де аталықтарының мүңкісінен төмен, ет тәрізді қабыршақ – "snood" деп аталатын дене мүшесі ілініп тұрады. Олар өмір сүретін аймақтардағы ең ірі құстардың қатарына жатады. Көптеген ірі, жерде тамақтанатын құстар сияқты (Галиформовидтер отряды), аталықтары аналықтарынан ірілеу және әлдеқайда әсем түсті болады. Түркиялардың алғашқы түрлері 20 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкада пайда болған. Олардың қарақасқырлар, фазан және басқа да құстармен ортақ ата-тегі бар. Жабайы түркия – шамамен 2000 жыл бұрын жергілікті халықтар үйреткен үй түркиясының атасы. Осы үйреткен түркия кейін Колумбиялық алмасу кезінде Еуразияға жеткен. Ағылшын тілінде "turkey" атауы, шамасы, Түркиямен сауда жасаған саудагерлердің Ұлыбританияға әкелген құстарынан шыққан, сол себепті оларды "түркиялық әтеш" немесе "түркиялық қораз" деп атаған. Бұл алдымен Мадагаскарға тән қарақұстарға қатысты болған, содан кейін оларға ұқсас болған үйреткен түркияларға да қолданылды. Осы атау түркиялар үшін қалыптасып, кейін ағылшын отарлаушылары бұл атауды бұрынғы түрлерді білгендіктен Жаңа әлем құсына аударды.

Таксономия

Мелеагрис туысын 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында енгізді. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі μελεαγρις (мелеагрис) сөзінен шыққан, ол "кескілеген тауық" деген мағынаны білдіреді. Типтік түрі – жабайы түркия (Meleagris gallopavo). Түркіялар Phasianidae тұқымдасына (фазандар, бөденелер, франколиндер, ормандағы тауықтар, қарақасқырлар және оларға жақын түрлер) Galliformes таксономиялық тобына жатқызылады. Олар қарақасқырлармен тығыз байланысты және олармен бірге Tetraonini тайпасына жіктеледі.

Аттар

Лингвист Марио Пей түркия атауына қатысты екі мүмкін түсіндірме ұсынады. Бір теория бойынша, еуропалықтар Америкада түріктерді алғаш кездестірген кезде, оларды гинеялық қазға ұқсас деп жаңылысқан. Гинеялық қаздарды ағылшын саудагерлері Константинополь арқылы Левантқа Еуропаға әкеліп отырған. Сондықтан, осы құстарды «түркия әтеші» деп атаған. Солтүстік Америкадағы құстың атауы кейін «түркия құсы» немесе «үнділік түріктер» болып, ақырында «түріктер» деп қысқартылған болуы мүмкін. Екінші теорияға сәйкес, түріктер Англияға Америкадан тікелей емес, Таяу Шығыстан келген сауда кемелері арқылы жеткізілген, онда оларды сәтті өсіріп көбейтілген. Импорттаушылар құсқа атау берген; сондықтан «түркия қосы» және «түркия тоқпағы», ал жақын арада «түріктер» деп аталатын болған. 1550 жылы Англияға түрікті әкелген ағылшын теңізшісі Уильям Стриклендке «мақтанышпен тұрған түркия қосы» бейнеленген герб берілген. Уильям Шекспир осы терминді 1601 немесе 1602 жылы жазылған «Он екінші түн» пьесасында қолданған. Оның қолданылу контексінің болмауы, бұл термин бұрыннан-ақ кең таралғандығын көрсетеді. Түріктердің басқа еуропалық атаулары, мысалы, француз тіліндегі «dinde» («Үндістаннан»), орыс тіліндегі «индюшка» («Индия құсы»), поляк және украин тілдеріндегі «indyk», түрік тіліндегі «hindi» («үнді») сияқты, үнділік шығу тегін көрсетеді. Бұл, Христофор Колумбтың саяхатында Америкаға емес, Үндістанға жеткеніне сенгендігінен туындаған болуы мүмкін. Кейде түрік деп аталатын басқа да көптеген құстар тығыз байланысты емес: бруст-түріктер – мегаподалар, ал кейде «австралиялық түрік» деп аталатын құс – австралиялық бозторғай (Ardeotis australis). Анхинга (Anhinga anhinga) кейде қанаттарын жайғандағы құйрығының пішініне байланысты «су түрігі» деп аталады. Түріктің балапанына «жожа» немесе «құс» деп аталады.

Тарих

Түркиялар алғаш рет Колумбияға дейінгі Мексикада қолданысқа енген, олар мәдени және символдық маңызға ие болған. Түркияның классикалық науатль тіліндегі атауы huehxōlōtl (испан тілінде guajolote), қазіргі Мексикада pavo деген жалпы атаумен қатар қолданылады. Майя аристократтары мен дін қызметкерлері өрнекті күркірлермен ерекше байланыста болған сияқты, осы құстардың идеограммалары майя қолжазбаларында кездеседі. Испан тарихшылары, оның ішінде Берналь Диас дель Кастильо және әйгілі Бернардино де Саагун, Теночтитланның үлкен базарларында (тиангуи) ұсынылған көптеген тағамдарды (жаңа жемістер мен көкөністер, сондай-ақ дайындалған тағамдар) сипаттап, күркір, игуана, шоколад, көкөністер, жемістер және тағы да басқалардан жасалған тамалелер болғандығын айтады. Түркия алғаш рет 1519 жылы Испания арқылы Еуропаға әкелінді, онда олар бірден аристократиялық топтардың арасында танымал болды. Түркия 1541 жылы Англияға жетті. Одан кейін, ағылшын қоныс салушылары 17 ғасырда Солтүстік Америкаға күркірлерді әкелді. 1960 және 1970 жылдары биологтар жабайы күркірлерді қалған сирек жерлерден (Озарктарды қоса) ұстап, оларды басқа штаттарға, соның ішінде Миннесотаға қайта қоныстандыра бастады.

Адамның жабайы күркілермен қақтығысы

Түркиялар тұрғын аймақтарда адамдарға және үй жануарларына агрессивті болатыны белгілі. Жабайы күркілердің әлеуметтік құрылымы және иерархиясы болады, ал үйренген күркілер адамдар мен жануарларға басқа күркілерге жауап беретіндей жауап қайыруы мүмкін. Үйренген күркілер өздерін бағынышты санайтын адамдарға үстемдік етуге немесе шабуыл жасауға тырысуы мүмкін. 2017 жылы Массачусетс штатының Бруклин қаласы жабайы күркілермен кездескенде даулы тәсіл ұсынды. Құстарды қорқыту үшін бір қадам алға басқаннан басқа, шенеуніктер "шу шығару (мысалы, қазан-құмыраларды бірге соғу); қолшатырды ашу; дауыс көтеріп, қолдармен қозғалу; оларды шлангтан су шашу; сіздің тізгінмен байланған итіңіздің оларға қарай ұруына рұқсат беру; және оларды сыпырғышпен күшпен ығыстыру" ұсынды. Бұл кеңес тез арада кері қайтарылып, "мемлекеттік жануарлар дүниесінің мамандары жабайы күркілерге қарсы агрессивті болуды ұсынбайды" деген ескертумен ауыстырылды.

Қалдық деректері

Түркияның бірнеше түрі қазба жәділерден сипатталған. Мелеагридиндер ерте миоценнен (шамамен 23 миллион жыл бұрын) бастап белгілі, оның ішінде жойылған Rhegminornis (АҚШ-тың Белл ерте миоцені) және Proagriocharis (АҚШ-тың Лайм Крик, Кимбалл кеш миоцені / ерте плиоцені) түрлері бар. Алғашқысы, болжам бойынша, түркияның алғашқы түрі, екіншісі – қазіргі түркияларға көп ұқсамайтын, одан кейінгі құс; екеуі де әлдеқайда кішкентай болған. Вирджиния штатының Вестморленд округінен табылған кеш миоценге жататын түркия қазбасы Meleagris тұқымына жатқызылмайды, бірақ оған ұқсас. Қазіргі Meleagris тұқымында көптеген түрлер сипатталған, себебі түркия қазбалары берік және жиі кездеседі, ал түркиялардың өзі жекелеген өкілдері арасында үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Осы сипатталған қазба түрлерінің көптегені енді кішірек синонимдер саналады. Мысалы, жақсы зерттелген Калифорния түркиясы Meleagris californica, ертедегі адамдар аң аулағандықтан, салыстырмалы түрде жақында жойылды. Оның жойылуы соңғы мұз дәуірінің соңында адамдардың аң аулауы мен климаттың өзгеруінің бірлескен әсерінен болды деп есептеледі. Олигоценге жататын Meleagris antiquus қазбасын алғаш рет 1871 жылы Отниел Чарльз Марш сипаттаған. Кейіннен ол Paracrax туысына жатқызылды, алдымен крацид ретінде, содан кейін шапшаң баторнитид Cariamiformes ретінде қарастырылды.

Анатомия

Анатомиялық тұрғыдан алғанда, мұрын – түркиялық құстардың маңдайшасындағы эректильді, ет тәрізді өспе. Көбінесе, құс тыныш күйде болғанда, мұрынның түсі ақшыл болып, ұзындығы 2–3 см шамасында болады. Бірақ, еркек құс жұптасу биін бастағанда (құстың қызғалдаққа шақыру көрсетілісі), мұрын қанмен толып, қызыл түске енеді және бірнеше сантиметрге созылып, тұмсығынан төмен түседі (суретті қараңыз). Мұрын – түркиялық құстарда кездесетін карнукулалардың (кішкентай, ет тәрізді өскіндер) бірі ғана. Араласқанда, шаруашылыққа арналған түркиялық құстар көбінесе мұрынды шағып, тартып, зақымдап, қан кетуіне себеп болады. Бұл басқа құстардың да зиян келтіретін шабуына әкеліп соқтырады, кейде бұл жеміш жеуге дейін барады. Осыған жол бермеу үшін, кейбір фермерлер балапан кезінде мұрынды кесіп тастайды, бұл процеске "мұрынды алу" дейді. Мұрынның ұзындығы құстың жынысына, денсаулығына және көңіл-күйіне қарай өзгереді.

Функция

Сноуд екі жыныстық және ішкі жыныстық таңдаудағы рөл атқарады. Тұтқындағы аналық жабайы түйеқұстар ұзын сноудты еркектермен жұптасуды қалайды, ал екеу арасындағы қарым-қатынас кезінде еркек түйеқұстар салыстырмалы түрде ұзын сноудты еркектерге бағынады. Бұл нәтижелер тірі еркектерді және еркектердің басқарылатын жасанды үлгілерін пайдалану арқылы көрсетілді. Емін-еркін тіршілік ететін жабайы түйеқұстардың паразиттермен зарастану деңгейі туралы мәліметтер, сноуд ұзындығы мен ішек кокцидиясымен, зиянды протозоалық паразиттермен жұқтыру арасындағы кері байланысты көрсетті. Бұл, әйелдер ұнататын және еркектерден қашқан ұзын сноудты еркектер кокцидия инфекциясына төзімді болып көрінетінін көрсетеді. Ғалымдар 500 еркек түйеқұсқа зерттеу жүргізіп, олардың сноуд ұзындығы туралы мәліметтер жинады және иммундық жүйенің қызметін тексеру үшін қан үлгілерін алды. Олар ұқсас кері байланысты анықтады. Бұл тенденцияны түсіндіру үшін, сноуд алынбаған жағдайда, қандағы қызыл қан клеткаларының көп болуы иммундық жүйедегі қажетсіз инвазиялармен күресуге көмектеседі.

Тамақтандыру

Жабайы күркілер маусымға қарай әртүрлі азықтармен қоректенеді. Көктем мен жаз айларында олардың рационында негізінен бидай, жүгері сияқты дәнді дақылдар, сондай-ақ шегірткелер, құмырсқалар, құрттар мен кесірткелер сияқты ұсақ жануарлар болады. Күз бен қыс айларында жабайы күркілер жүзім, көкжидек, емен жаңғағы және жаңғақ сияқты кішкентай жемістер мен жаңғақтарды жейді. Осы азықты табу үшін олар үнемі іздеуге мәжбүр және күн шығысы мен күн бату кезінде көбірек жейді. Шаруашылыққа үйретілген күркілер күркілердің өсуын арттыру үшін арнайы жасалған коммерциялық жеммен қоректенеді. Тамақтануларын толықтыру үшін фермерлер оларға жабайы күркілер жейтін жүгері сияқты дәнді дақылдар береді.

Қамқорлық

Түркілер бірнеше күтім әрекеттеріне қатысады, оның ішінде: шаңға малып тазалану, күнге шағылысу және қауырсындарын күту. Шаңға малып тазалану кезінде, түркілер қарнымен немесе бүйірімен төменге жатады және қанаттарын қағып, денелерін топырақпен жабады. Бұл әрекет қауырсындағы жиналған қоқысты кетіруге және бітелер сияқты паразиттердің қоныстануы мүмкін кішкентай тесіктерді бітеуге көмектеседі. Күнге шағылысу түркілер үшін денелерінің жоғарғы және төменгі жағын күн сәулесінде қыздыруды қамтиды. Бұл түркілердің табиғи түрде өндіретін майын сұйықтырып, қауырсындарына таратып, сонымен қатар жауын-шашыннан қауырсындарын кептіруге мүмкіндік береді. Қауырсынды күту кезінде түркілер кір мен бактерияларды кетіре алады, сондай-ақ нашар қауырсынды алып тастауды қамтамасыз етеді.

Ұшу

Үй күркілері ұша алмайды деп есептелсе де, жабайы күркілер қысқа қашықтыққа ұша алады және ұшып жүреді. Күркілер жүруге және жем іздеуге ең жақсы бейімделген; олар көлік құралы ретінде ұшпайды. Қауіп сезген жағдайда, жабайы күркілер шамамен 400 метрге дейін ұша алады. Күркілер ағашқа қысқа ұшып, қонаққа да көмектеседі.

Адамдар қолданатын

Meleagris gallopavo түрін адамдар жейді. Олар алғаш рет Мексиканың жергілікті халқы тарапынан кем дегенде б.з.д. 800 жылдан бастап үйретілген. Б.з.д. 200 жылға қарай, қазіргі Американың оңтүстік-батысындағы жергілікті халықтар түріктерді үйретіп алған; бір кезде Мексикадан әкелінген деген теория ықпалды болғанымен, қазіргі зерттеулер оңтүстік-батыстағы түріктер Мексикадағылардан тәуелсіз үйретілгенін көрсетеді. Түріктер тағамдық көз ретінде де, сондай-ақ қанаттары мен сүйектері үшін де пайдаланылған, олар тұрмыстық және мәдени мақсаттарда қолданылған. Жабайы түріктермен салыстырғанда, үй түріктері еті үшін ірілеу өсуі үшін таңдап өсіріледі. Түрік Америка Құрама Штаттарындағы қазіргі Алғыс айту күні тойының маңызды бөлігі болып табылады және Рождество сияқты басқа да мерекелерде жиі желінеді.

Норфолк түркілері

Леди Дороти Невилл (1826–1913) өзінің естеліктерінде, өзінің бес атасы Горацио Уолполл, Орфордтың 1-ші графы (1723–1809) Америкадан бірнеше түрік тауығын әкелгенін айтады. Олар Вултертон Холлдың төңірегіндегі орманды жерлерде бағылған, және бұл бүгінгі танымал Норфолк түрік тауығының тұқымдарының бастауы болғанға ұқсайды.