Кіріспе

Адамдар жұмыртқа, ет немесе қауырсын алу үшін ұстайтын үй құстары. Құс шаруашылығы – адамдар жануарлардан алынатын өнімдер, мысалы, ет, жұмыртқа немесе қауырсын алу үшін ұстайтын үй құстарының өсірілуі. Құс өсіруді құс шаруашылығы деп атайды. Бұл құстар көбінесе Galloanserae (құстар) суперорденінің мүшелері, әсіресе Galliformes (тауықтар, бөденелер және түйеқұстар кіреді) тобына жатады. Бұл терминге Anatidae тұқымдасына жататын су құстары (қаздар мен үйректер) да кіреді, бірақ аң аулауға арналған жабайы құстар кірмейді. Соңғы геномдық зерттеулер төрт қазіргі орман тауығының түріне қатысты, ең көп тараған құс түрі – тауықтың 8000 жыл бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда қолдануға түскенін көрсетті. Бұрын бұл шамамен 5400 жыл бұрын, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияда болған деп есептелген. Бұл процесс бастапқыда жабайыдан жиналған жұмыртқалардан шабалдарды өсіру арқылы жүрген болуы мүмкін, бірақ кейін құстарды тұрақты түрде тұтқындықта ұстауға көшті. Тауықтарды әтеш-аяқ шайқасына пайдаланған, ал бөденелерді әндері үшін ұстаған, бірақ адамдар тұтқындықта өсірілген тағамның көзі болудың артықшылықтарын тез түсінді. Ғасырлар бойы жылдам өсу, жұмыртқа туу қабілеті, дене бітімі, қауырсыны және жайлылығы үшін таңдаулы өсіру жүргізілді, ал қазіргі заманғы тұқымдар көбінесе жабайы ата-бабаларынан өте өзгеше көрінеді. Кейбір құстар әлі де шағын топтарда кең аумақты жүйелерде ұсталса да, бүгінгі күні нарықта қол жетімді құстардың көпшілігі коммерциялық шаруашылықтарда өсіріледі. Шошқа етімен бірге, құс еті әлемде ең көп желінетін ет түрлерінің бірі болып табылады, 2012 жылы олар етпен қамтамасыз етудің 70% астамын құрады. Құс еті жоғары сапалы ақуызға толы, майлылығы аз тағамды ұсынады. Тамақтан улану қаупін азайту үшін барлық құс етін дұрыс өңдеп, жеткілікті пісіру қажет. Құс етін ғана жейтін жартылай вегетариандар pollotarianism (поллотариандық) ұстанымын ұстанады.

Этимология

"Құс" сөзі орта ағылшын тіліндегі pultry немесе pultrie сөзінен келген, ал бұл сөз көне француз/норман сөзі pouletrie-ден туындаған. "Құс" сөзі орта ағылшын тіліндегі pulet және көне француз тіліндегі polet сөздерінен шыққан, екеуі де латын тіліндегі pullus сөзінен – жас құс немесе жас жануар мағынасында. "Қош" сөзі герман тілдеріне тән (мысалы, көне ағылшын тілінде Fugol, неміс тілінде Vogel, дат тілінде Fugl).

Анықтама

"Құс" термині пайдалылығы үшін шаруашылыққа өсірілген кез келген үй құсының түрі үшін қолданылады. Дәстүрлі түрде бұл сөз жабайы құстарға (Galliformes) және су құстарына (Anseriformes) қатысты қолданылса, әнші құстар мен попугайлар сияқты клеткадағы құстарға қолданылмайды. "Құс" - ет немесе жұмыртқа өндіру үшін өсірілетін үй құстары, оның ішінде тауық, түйеқұс, қаз және үйректер деп анықталады, сондай-ақ, тамақ ретінде қолданылатын осы құстардың етін білдіреді. "Британ энциклопедиясы" да осы құстар тобын тізімдейді, соған қоса, келең және жас көгершіндерді де қамтиды. Р.Д. Кроуфордтың "Құс шаруашылығы және генетика" еңбегінде жас көгершіндер алынып тасталған, бірақ тізімге жапондық бөденесі мен қарапайым фазан қосылған, соңғысы көбінесе шаруашылықта өсіріліп, кейін жабайы табиғатқа босатылады. Эдмунд Диксонның 1848 жылғы құс шаруашылығы туралы классикалық кітабы "Бейнелі және шаруашылық құстар: олардың тарихы және күтімі" кітабында, тоқал, келең, үнсіз аққу, түйеқұс, қаздың түрлі-түрлі түрі, мыскылдық үйрек, басқа да үйректер және батамдарды қоса алғанда, барлық тауық түрлері туралы тараулар бар. Күнделікті сөйлеу тілінде "құс" термині "үй тауығы" (Gallus gallus) немесе жалпы "құс" немесе тіпті "құс" деген сөздермен дерлік синоним ретінде қолданылады, ал көптеген тілдерде "құс" және "құс" арасында ерекшелік жасалмайды. Екі сөз де осы құстардың етін білдіру үшін қолданылады. "Құс" етін "аң" деп атауға болады, ол тамақ немесе ойын үшін аң аулауға ұшыраған жабайы құстар немесе сүтқоректілерді білдіреді, сондай-ақ, олардың етін жеген кезде сипаттау үшін де қолданылады.

Тауықтар

Тоқтар – орташа денелі, мықты құстар, тік тұрып қалады. Басында ет тәрізді, қызыл түсті тарақтары мен сіңірлері болады. Еркектері, әтештер деп аталады, әдетте аналықтарынан (тоқалар) ірілеу, түсі жарқырақтау және қауырсындары әсемдеу болады. Тоқтар – үйірлі, бәсенді жейтін, жерде тіршілік ететін құстар. Табиғи ортада жапырақ сынықтарының арасында тұқымдар, жәндіктер және басқа ұсақ жануарларды іздейді. Қауіп сезген жағдайда ғана ұшады, әйтпесе жақындағанда бұталардың арасына қашады. 2020 жылы Nature журналында жарияланған, дүние жүзіндегі 863 тоқтарды толық зерттеген маңызды ғылыми еңбек, барлық үй тоқтарының Қытайдың оңтүстік-батысы, Тайландтың солтүстігі және Мьянмада кең таралған қызыл жаңғақ тоқтарының бір реттік үйрету оқиғасынан пайда болғанын көрсетті. Бұл үйретілген тоқтар Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азияға таралып, жергілікті жабайы жаңғақ тоқтарымен араласып, генетикалық және географиялық ерекшеліктері бар топтарды құрды. Ең танымал коммерциялық тұқымның талдауы, ақ легхорн тұқымының қызыл жаңғақ тоқтарының түр-тұқымдарынан мұраланған әртүрлі ата-тектік белгілердің мозаикалық жиынтығына ие екенін көрсетті. Тоқтар – теңіз жолымен Тайваньға, Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарына, Меланезия аралдарына, Мадагаскарға және Тынық мұхиты аралдарына көшіп келген үйретілген жануарлардың бірі. Бұл шамамен б.з.д. 3500-2500 жылдар арасында болған. Б.з.д. 2000 жылға қарай тоқтар Индостан өзенінің аңғарына жеткен, ал 250 жылдан кейін Мысырға келген. Олар әлі де айқас үшін қолданылып, құнарлылықтың символы саналды. Римдіктер оларды болжамдау үшін пайдаланса, мысырлықтар жасанды инкубацияның қиын әдісін үйренгенде үлкен жетістікке жетті. Содан бері тоқтарды өсіру бүкіл әлемге таралып, тамақ өндірісі үшін құс еті мен жұмыртқаның құнды көзіне айналды. Үйретілгеннен бері көптеген тоқтардың тұқымдары шығарылды, бірақ ақ легхорннан басқа, коммерциялық құстардың көпшілігі будандасқан. 1800 жылдар шамасында тоқтарды ірі көлемде ұстай бастады, ал Ұлыбританияда 1920 жылдан бері қазіргі заманғы құс шаруашылықтары пайда болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та орнықты. ХХ ғасырдың ортасына қарай құс етін өндіру жұмыртқа өндірісінен маңыздырақ болды. Құс шаруашылығында әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін тұқымдар мен штамдар шығарылды: жылына 300 жұмыртқа бере алатын, денесі жұқа жұмыртқа салатын құстар; жас кезінде тұтынуға арналған тез өсетін, етті құстар; жұмыртқаның да, етінің де қанағаттанарлық мөлшерін беретін пайдалы құстар. Жұмыртқа салатын өнеркәсіпте еркек құстар қажет емес және оларды ұядан шыққаннан кейін бірден анықтап, сойылу үшін бөліп алады. Ет тұқымдарында бұл құстарды кейде агрессияны болдырмау үшін (көбінесе химиялық жолмен) кастрациялайды. Бантам – үй тоқтарының кішкентай түрі, стандартты тұқымның кіші нұсқасы немесе үлкен аналогы жоқ "нағыз бантам". Бұл атау Явадағы Бантам қаласынан шыққан, онда еуропалық теңізшілер кемедегі жабдықтау үшін жергілікті ұсақ тоқтарды сатып алатын. Бантамдар стандартты құстардың көлемінен төрттен бірінен үштен біріне дейін кішкентай болып келеді және соған сәйкес кішкентай жұмыртқалар салады. Оларды шағын шаруалар мен хоббишілер жұмыртқа өндіру, аналық құстар ретінде пайдалану, сәндік мақсаттарда және көрмелерге қатысу үшін ұстайды.

Әтешпен күресу

Әтешпен күресу – әлемдегі ең көне көрермендер спорты. Екі ересек еркек (көгірткелер немесе әтештер) бір-бірімен күресуге дайын, және бірін ауыр жарақат алғанға немесе өлтіргенге дейін зор күшпен күреседі. Әтешпен күресу Аралдық Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралған, және құмар ойынынан өзге, көбінесе ритуалдық маңызы да болған. Соңғы ғасырда көптеген елдерде жануарларға жасалған қатыгездік себептерімен әтешпен күресуге тыйым салынды. Олар су жәндіктері, моллюскалар, құрттар, кішкентай қосмекенділер, су өсімдіктері және шөптер сияқты әртүрлі жануарлар мен өсімдіктерді жейді. Бастарын суға батырып, құйрықтарын жоғары көтеріп, аздап-аздап судың бетінде тамақтанады. Көптеген үйректер ұшуға тым ауыр, және олар әлеуметтік құстар, топтасып өмір сүруді және бірге қозғалуды жақсы көреді. Олар қауырсын безінен шығатын секрецияны қауырсындарына таратып, оларды су өткізбейтін күйде ұстау үшін тазалайды. Қытайда б.з.д. 4000 жылға дейін сақталған үйректердің саз балшықтан жасалған үлгілері, Яншао мәдениеті кезінде үйректердің отауланғанын көрсетеді. Бұл шындық болмаса да, үйректердің отаулануы Батысқа қарағанда кем дегенде 1500 жыл бұрын Шығыс Азияда болған. Б.з.д. бірінші ғасырда жазған Луций Колумелла үйрек өсіруді көздейтін адамдарға жабайы құстардың жұмыртқаларын жинап, оларды аналық құсқа қоюды кеңес берді, себебі осылай өсірілген үйректер «жабайы табиғатын жойып, құс қорасында жабық тұрғанда тез көбейеді». Дегенмен, үйректер туралы мәліметтер Батыс Еуропаның ауыл шаруашылығы туралы мәтіндерінде 810 жылға дейін кездеспеді, сол кезде олар қаздар, тауықтар және тауыс құстарымен бірге жер иелеріне жалға алушылар төлейтін жалға төлемдері ретінде қолданыла бастады. Көптеген мамандар үйректердің (Anas platyrhynchos) барлық тұқымдарының (Московия үйрегінен (Cairina moschata) басқа, ол басқа үйректермен тығыз байланысты емес) ата-бабасы екеніне келіседі.

Қаз

Грейлаг қазы (Anser anser) кем дегенде 3000 жыл бұрын египеттіктер үйреткен, ал Сибирде шамамен мың жылдан кейін үйреткен басқа жабайы түр – лебедь қазы (Anser cygnoides) қытай қазы деп аталады. Бұл екі түр бір-бірімен шағылысады және қытай қазының айқын ерекшелігі болып табылатын, мүңкісінің табанындағы ірі өспе, осы шағылысқан түрлерде әртүрлі дәрежеде кездеседі. Шағылысқан түрлер өнімді және қазіргі кездегі бірнеше тұқымның пайда болуына себеп болды. Ерте үйретілгеніне қарамастан, қаздар тауықтар мен үйректердің коммерциялық маңыздылығына жете алмады. Кейбір елдерде қаздарды және үйректерді қалың бауыр өндіру үшін, өте жоғары майлы бауыр алу мақсатымен күштеп тамақтандырады. Осы өнімнің 75 пайыздан астамы Францияда өндіріледі, Венгрия мен Болгарияда өндіріс көлемі шағын, ал Қытайда өндіріс артып келеді. Көптеген елдерде құстарды осылай тамақтандыру жануарлардың құқығын қорғау мақсатымен тыйым салынған.

Түркі

Түркиялар – ірі құстар, олардың ең жақын туыстары – фазан мен гвинея құстары. Еркектер ұрғашылардан ірілеу болады және кең жайылған, жапқыш құйрықтары мен мүсік тұмсығының үстінен төңкерілген, етті қабыршақтары (осы қабыршақтар көрімдеме үшін қолданылады) бар. Жабайы түркиялар ұша алады, бірақ көбінесе ұшпайды, ұзын, кең қадамды жүріспен жүгіруді артық көреді. Олар ағаштарда қыстап, жерде азық іздеп, тұқымдар, жаңғақтар, жидектер, шөптер, жапырақтар, жұмырқа салатын жәндіктер, кесірткелер және кішкентай жыландармен қоректенеді. Мексиканың оңтүстік-орталық айманындағы ацтектерге дейінгі тайпалар б.з.д. 800 жылдары осы құсты үйретіп алған, ал АҚШ-тағы Колорадо үстіртіне орналасқан Пуэбло үндістері де б.з.д. 200 жылдары солай істеген. Олар қауырсындарын халаттар, көрпелер және салтанатты мақсаттар үшін пайдаланған. 1000 жылдан астам уақыт өткен соң, олар маңызды тағамдық көздерге айналды. Осы құсты алғаш көрген еуропалықтар оны Түркия арқылы Еуропаға әкелінгендіктен, сол кезде "түркиялық құс" деп аталған гвинея құсы деп жаңылыстырды. Шаруашылыққа арналған түркиялар көбінесе бақыланатын жағдайларда үй ішінде өсіріледі. Бұл көбінесе желдетуді қамтамасыз ету және жарықтың қарқындылығын төмендету үшін (бұл құстардың белсенділігін азайтады және осылайша салмақ алу жылдамдығын арттырады) арнайы салынған үлкен ғимараттар болып табылады. Құстарды жиі тамақтандыруға және осылайша тез өсуіне ынталандыру үшін шамдарды тәулігіне 24 сағатқа қосуға болады немесе жарық режимдерін кезең-кезеңмен өзгертуге болады. Ұрғашы түркиялар шамамен 15 аптада, ал еркек түркиялар шамамен 19 аптада сойылатын салмаққа жетеді. Шаруашылыққа арналған ересек құстардың салмағы жабайы түркиялардан екі есе көп болуы мүмкін. Көптеген әртүрлі тұқымдар өсірілген, бірақ коммерциялық құстардың көпшілігі ақ түсті, себебі бұл сойылған денесінің сыртқы түрін жақсартады, ал қауырсындары нашар көрінеді. Бір кезде түркиялар негізінен Рождество (Ұлыбританияда 10 миллион құс) немесе Алғыс айту күні (АҚШ-та 60 миллион құс) сияқты арнайы мерекелерде желінетін. Алайда, олар әлемнің көптеген елдерінде күнделікті диетаның бөлігіне айналып келеді.

Басқа құс

Гвинея құстары Оңтүстік Африкадан шыққан, ал қанатты мал ретінде ең көп ұсталатын түрі – қалқан құсы (Numida meleagris). Бұл орташа мөлшердегі сұр немесе ұсақ дақты құс, кішкентай, жалаңаш басы және түрлі-түсті ет қанаттары мен басындағы түймесі бар. Олар ежелгі гректер мен римдіктер заманында қолдануға бауылған. Гвинея құстары күшті, әлеуметтік құстар, олар негізінен жәндіктермен қоректенеді, сонымен қатар шөп пен тұқымдарды да жейді. Олар көкөніс бағын зиянкестерден таза ұстайды және Лайм ауруын тасымалдайтын қызыл тері құрттарын жейді. Олар ағаштарға қонады және жыртқыштардың жақындап келе жатқанын дауыстап ескертеді. Олардың еті мен жұмыртқаларын тауықтарды жегендей жеуге болады, ал жас құстар шамамен төрт айлық шақта дастарқанға дайын болады. Үй көгершінінің жас баласын асқа дайындалған көгершін деп атайды. Басқа үйретілген көгершіндер сияқты, осы мақсатқа пайдаланылатын құстар да тас көгершіннің (Columba livia) ұрпақтары болып табылады. Қажетті қасиеттері бар арнайы өнімді тұқымдар қолданылады. Екі жұмыртқа салынып, шамамен 17 күнге инкубацияланады. Шыққаннан кейін, екі ата-анасы да "көгершін сүтімен" – өсімдік қуысынан шығатын, құрамында жоғары деңгейде ақуыз бар қою секрециямен – тамақтандырады. Көгершіндер тез өседі, бірақ ұшуға кеш үйренеді және 26-30 күнде шамамен белгілі бір салмақта жеміс жинауға дайын болады. Осы уақытқа қарай, ересек көгершіндер тағы бір жұп жұмыртқа салып, оны инкубациялай бастайды, ал өнімді жұп көбейту маусымы кезінде әр төрт апта сайын екі көгершін шығарады, маусым бірнеше айға созылады.

Құс шаруашылығы

Әлемде басқа түрлеріне қарағанда тауықтардың саны көбірек, жыл сайын 50 миллиардтан астам құс ет және жұмыртқа үшін өсіріледі. Дәстүрлі түрде, мұндай құстар күндіз еркін жем іздеп, түнде үйге кіргізіліп, шағын топтарда кең аумақта ұсталатын. Бұл әлі де дамып келе жатқан елдерде сақталып қалған, онда әйелдер құс шаруашылығы арқылы отбасының күнкөрісіне маңызды үлес қосады. Дегенмен, әлемдегі халық санының артуы және қалалану өндірістің көп бөлігін ірі, қарқынды мамандандырылған шаруашылықтарға жеткізді. Бұл шаруашылықтар көбінесе жем өсірілетін немесе етке қажеттілік болатын жерлерге жақын орналасқан, нәтижесінде қала тұрғындары үшін арзан және қауіпсіз тағам қолжетімді болады. Өндірістің пайдалылығы жем бағасына тікелей байланысты, ол соңғы кезде өсуде. Жемнің қымбаттауы құс шаруашылығының одан әрі дамуын шектеуі мүмкін. Ашық ауада ұстауда құстар күнінің кемінде бір бөлігін сыртта еркін жүріп-тұра алады. Көбінесе бұл үлкен қоршауларда болады, бірақ құстар табиғи жағдайға қол жеткізе алады және өзінің табиғи мінез-құлқын көрсете алады. Тағы бір қарқынды жүйе – аулалық ұстау, онда құстар қоршалған аулаға және құс үйіне жоғары тығыздықпен қол жеткізе алады. Сондай-ақ, құстарды жабық сарайда ұстауға болады, онда олар сыртқы ауаға шыға алмайды, бірақ ғимарат ішінде еркін қозғала алады. Жұмыртқа салатын тауықтар үшін ең қарқынды жүйе – батареялық клеткалар, көбінесе бірнеше қабаттарға орналасқан. Оларда бірнеше құс кішкентай клеткада орналасады, бұл олардың қозғалу және қалыпты мінез-құлқын көрсету мүмкіндігін шектейді. Жұмыртқалар клетка еденіне салынып, жинауды жеңілдету үшін сыртқа орналасқан науаларға домалап түседі. 2012 жылдың 1 қаңтарынан бастап Еуроодақта тауықтарды батареялық клеткаларда ұстауға тыйым салынған. Құстарды өңдеу конвейерлік лентаның тиімділігімен автоматты түрде жүзеге асырылады. Олар аяқтарынан ілініп, естен тандырылады, өлтіріледі, қанға жіберіледі, қайнатылады, терісі шешіледі, басы мен аяқтары алынып тасталады, ішегі шығарылады, жуылады, суытылады, кептіріледі, салмағы өлшеніп, қапталады – бәрі екі сағаттан аспайтын уақыт ішінде орындалады. Аурулар да жиі кездеседі және отар ішінде жылдам таралуы мүмкін. Кенді аумақта ұстауда құстар қолайсыз ауа-райына ұшырайды және жыртқыштар мен ауру тасымалдаушы жабайы құстарға осал болады. Сарайлардағы ұстау құстардың ең нашар жағдайына әкелетіні анықталды.

Құс өсіру көрмелері

Көптеген елдерде ұлттық және аймақтық құс көрмелері өткізіледі, онда әуесқойлар өз құстарын көрсетеді, олар тиісті тұқымдық стандарттарында белгіленген нақты фенотиптік тұқымдық белгілер бойынша бағаланады. Құс шаруашылығында бәсекелестік элементін сақтау мақсатында, әтеш-тоқаш айтысы заңсыз деп танылғаннан кейін құс көрмелерінің идеясы туған болуы мүмкін. Жұмыртқа туу, еттік бағытты және әсемдік құстары үшін тұқымдық стандарттар біркелкілікке қол жеткізу үшін жасалды. Кейде құс көрмелері жалпы мал көрмелерінің бөлігі болып табылады, ал кейде олар жеке шаралар болып өтеді, мысалы, Ұлыбританияның Құс клубы ұйымдастыратын Ұлыбританиядағы жылдық "Ұлттық Чемпионат Көрмесі".

Сауда

Құс еті – әлемде ең көп жеміледін ет түрлерінің екіншісі болып табылады, және ол әлемдік жалпы ет өндірісінің шамамен 30% құрайды, шошқа етінің үлесі 38% болса. Жыл сайын тұтыну үшін 16 миллиард құс өсіріледі, олардың жартысынан астамы индустриалды, фабрика тәрізді өндіріс бірліктерінде өсіріледі. 2013 жылы әлемдік бройлер етінің өндірісі 84,6 миллион тоннаға жетті. Ең ірі өндірушілер – АҚШ (20%), Қытай (16,6%), Бразилия (15,1%) және Еуропалық Одақ (11,3%). Өндірістің екі ерекше моделі бар: Еуропалық Одақтың жеткізу тізбегі моделі өнімнің бастапқы шаруашылыққа дейін із тастауға болатындай етіп жеткізілуін қамтамасыз етеді. Бұл модель азық-түлік қауіпсіздігінің қосымша талаптарын, әл-ауқат мәселелерін және экологиялық регламенттерді енгізудің өсіп келе жатқан шығындарына тап болады. Керісінше, АҚШ моделі өнімді тауарға айналдырады. 2011 жылы әлемде қаз етінің өндірісі шамамен 4,2 миллион тоннаны құрады, оның үштен екісін Қытай өндірді, яғни 1,7 миллиард құс. Сонымен қатар, алыс Шығыстағы қаз етін өндіретін маңызды елдерге Вьетнам, Таиланд, Малайзия, Мьянма, Индонезия және Оңтүстік Корея (барлығы 12%) жатады. Батыстағы ең ірі өндіруші – Франция (3,5%), одан кейін басқа Еуропалық Одақ елдері (3%) және Солтүстік Америка (1,7%) келеді. 2000 мен 2010 жылдар аралығында жұмыртқа өндірісі әлемдік деңгейде жылына шамамен 2% өсті, бірақ содан бері өсім 1% шамасына дейін баяулады.

Құс еті

Құс еті жаңа немесе мұздатылған күйде, тұтас немесе бөліктерге (кесулерге) бөлініп, сүйекті немесе сүйексіз, әртүрлі дәмдеуіштермен, шикі немесе пісірілген түрде қолжетімді. Жапонияда қанаттарды жиі бөліп, осы бөліктерді 手羽元 (теба мото – "қанаттың түбі") және 手羽先 (теба саки – "қанаттың ұшы") деп атайды. Құс миологтары "қызыл ет" деп атаған қара ет, ұзаққа созылатын қызметтерге, әсіресе тауықтың жаяу жүруіне арналған. Қара түс миоглобин ақуызынан пайда болады, ол жасушалардағы оттегіні сіңіру және сақтауда маңызды рөл атқарады. Ал ақ ет, керісінше, қысқа мерзімді қызметтерге ғана жарамды, мысалы, тауықтың ұшуына. Сондықтан тауықтың аяқ және жамбас еті қара, ал оның кеуде еті (негізгі ұшу бұлшық еттері) ақ болады. Көкірек бұлшық еттері ұзаққа созылған ұшуға қолайлы басқа құстар, мысалы, үйректер мен қаздар, бүкіл денесінде қызыл етке (демек, қара етке) ие. Кейбір ет кесінділері, құс еті сияқты, жасушаішілік бұлшық ет талшықтарының микроскопиялық реттелген құрылымын көрсетеді, ол жарықты сындырып, көлденең түстерді тудырады – бұл оптикалық құбылыс кейде құрылымдық түс беру деп аталады.

Денсаулық және аурулар (адамдар)

2022 жылға қарай, құс етінің адам денсаулығына тигізетін әсерін бағалаған клиникалық сынақтар өткізілмеген. Құс еті мен жұмыртқасы – жоғары сапалы белокқа толы, пайдалы тағамдар. Олардың майлылығы төмен, ал майлы қышқылдарының құрамы денсаулыққа жағымды. Тауық етінде полиқанықпаған майлар, салмағы бойынша есептегенде, көптеген қызыл ет түрлеріне қарағанда екі-үш есе көп. Дегенмен, сүйексіз, терісіз тауық етінің көкірегінде бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен. Шикі тауық етінің 100 грамында майдың … граммы және белоктың … граммы бар, ал шикі сиыр етінің (фланк стейк) бірдей мөлшерінде майдың … граммы және белоктың … граммы кездеседі. 2011 жылы Трансляциялық геномика зерттеу институты жүргізген зерттеу көрсеткендей, АҚШ-тың азық-түлік дүкендерінде сатылатын ет пен құстың 47%-ы Staphylococcus aureus бактериясымен зарарланған, ал бактериялардың 52%-ы кем дегенде үш антибиотик тобына төзімділік танытқан. Өнімді жақсы пісіру осы бактерияларды өлтіреді, бірақ шикі өнімді дұрыс қолданудың нәтижесінде болатын қосымша зарарлану қаупі әлі де бар. Сондай-ақ, құс еті мен жұмыртқасын тұтынушылар үшін Salmonella және Campylobacter сияқты бактериялық инфекцияларға шағу қаупі де бар. Құс өнімдері осы бактериялармен өңдеу, сақтау, сату немесе тасымалдау кезінде зарарлануы мүмкін, нәтижесінде өнім дұрыс пісірілмесе немесе дұрыс қолданылмаса, тамақ арқылы жұғатын ауруларға әкелуі мүмкін. Бактерияларды зертханада қоректік ортада өсіруге болады, ал вирустар көбейіп өсу үшін тірі жасушалар қажет. Жұқпалы ауруларға қарсы көптеген вакциналар ұрықтандырылған тауық жұмыртқаларында өсіріледі. Жыл сайын миллиондаған жұмыртқалар жылдық тұмау вакцинасын жасау үшін қолданылады, бұл процесс вирус штамдарын жаңа вакцинаға қосу туралы шешім қабылданғаннан кейін шамамен алты айға созылады. Жұмыртқаны осы мақсатта пайдаланудың бір мәселесі – жұмыртқаға аллергиясы бар адамдарды вакцинациялау мүмкін емес, бірақ жаңа, жасушаға негізделген технологиялар қолжетімді болғанда бұл кемшіліктерді жоюға болады. Жасушалық мәдениет пандемия кезінде де пайдалы болады, себебі онда жеткілікті мөлшерде жарамды, стерильді және ұрықтанған жұмыртқаларды алу қиын болуы мүмкін.