Кіріспе
Құстың мүсінін кесу, әдетте үйретілген құстарда жасалады. Мүсін кесу, мүсін қысқарту (кейде мүсін түзету деп те жазады) – бұл құстардың, әсіресе жұмыртқа салатын тауықтар мен түйеқұстардың мүсінінің жартылай алынып тасталуы. Сонымен қатар, бұл қаз бен бөденелерге де жасалуы мүмкін. Көбінесе мүсін тұрақты түрде қысқартылады, бірақ қайта өсуі мүмкін. Кесілген төменгі мүсін жоғарғы мүсінге қарағанда сәл ұзын болады. Дәл осыған ұқсас, бірақ бөлек процедураны әдетте құс ветеринары немесе тәжірибелі құс ұстаушы құстың денсаулығын жақсарту үшін – мүсін өсуін түзету немесе уақытша жеңілдету және құстың қалыпты тамақтануы мен күтім жасауына мүмкіндік беру үшін жасайды. Жыртқыш құстарды ұстаушылар арасында бұл процедура "қалыптастыру" деп белгілі. Мүсін кесу жұмыртқа салатын тауықтарда ең көп кездеседі. Кейбір елдерде, мысалы, АҚШ-та түйеқұстардың мүсінін үнемі кесу қалыпты жағдай. Ұлыбританияда түйеқұстардың тек 10% мүсіні кесіледі. Мүсін кесу – бұл зиянды мүсін шабу, мысалы, жемқорлық, қауырсын жұлу және клоаканы шабу сияқты салдарларды азайту үшін алдын ала шара болып табылады, соның арқасында құстардың тірі қалу деңгейі жақсарады. Кейбір елдерде мүсін кесу соңғы шара ретінде қолданылады, егер басқа әдістер мүмкін емес немесе тиімді деп саналмаса. Мүсін кесуге қарсылар бұл процедураның проблемалық мүсін шабуды азайтуға тигізетін әсері, мүсін кесудің құстарға тигізетін жарақатымен салыстырғанда өте аз екенін айтады. Азайту көрсеткіші бір сандық пайыздық шекте, ал жағдайды жақсарту, әсіресе қабаттасқан колонияларда, проблемалық мінез-құлықты толығымен тоқтатады. Мысалы, Нидерландыда (2019 ж.), сабан төселген және бос жүріспен ұсталатын жүйелерде мүсін кесудің қажеттілігі азайды. Жұмыртқа салатын тауықтарды клеткалық жүйелерде кішігірім топтарға бөліп ұстауға болады, сондықтан жемқорлық азаяды, нәтижесінде клеткасыз жүйелермен салыстырғанда өлім-жітім көрсеткіші төмендейді. Жемқорлық құстар арасында өте өзгермелі, егер ол проблемалық болмаса, өндіріс жүйелеріндегі өлім-жітім деңгейі ұқсас болады. Алғашқы техника уақытша болды, мүсіннің шамамен 6 мм (1/4 дюйм) бөлігі кесілді. Мүсіннің ұшында қан тамырлары мен сезімталдық жоқ деп есептелді. Процедура өткір пышақпен қолмен жасалды, егер жемқорлықтан туындаған өлімдер көп болса немесе бұл проблема белгілі бір тауық тұқымында жемқорлыққа бейімділік болғандықтан күтілсе. Жемқорлық – бұл құс шаруашылығында кең таралған және қарқынды құс ұстау кең таралғанға дейін пайда болған мәселе. Құс шаруашылығының тік интеграциясына дейін жазылған құс туралы кітаптарда құстардың қалыпты емес мүсін шабуы сипатталған: Балапандар мен ересек құстардың бір-бірін қан көрінгенше мүсінін шауып, содан кейін одан әрі зақымдауы көптеген үйірлерде үлкен шығынға әкеледі, әсіресе қамауда ұсталғанда. Огайо эксперименттік станциясының жоғарғы мүсіннің ұшын кесу ұсынысы мүсін қайта өскенше тиімді болып табылды. Жемқорлықтың екі пікі бар: ұялау кезеңінде және жұмыртқа салудың басында. Жұмыртқа салу кезеңіндегі жемқорлық ең зиянды және көп көңіл тартады. Огайо эксперименттік станциясында әзірленген уақытша мүсін кесу жемқорлықтың уақытша кезең екенін және мүсінді уақытша күңкілдету жеткілікті болады деп есептеді.
Debeaking, beak trimming (also spelled as beak trimming), or beak conditioning, is the partial removal of the beak of poultry, especially layer hens and turkeys, although it may also be performed on quail and ducks. Most commonly, the beak is shortened permanently, although regrowth can occur. The trimmed lower beak is somewhat longer than the upper beak. A similar but separate practice, usually performed by an avian veterinarian or an experienced birdkeeper, involves clipping, filing or sanding the beaks of captive birds for health purposes – in order to correct or temporarily to alleviate overgrowths or deformities and better allow the bird to go about its normal feeding and preening activities. Amongst raptor keepers, this practice is commonly known as "coping". Beak trimming is most common in egg laying strains of chickens. In some countries, such as the United States, turkeys routinely have their beaks trimmed. In the UK, only 10% of turkeys are beak trimmed. Beak trimming is a preventive measure to reduce damage caused by injurious pecking such as cannibalism, feather pecking and vent pecking, and thereby improve livability. In some countries, beak trimming is done as a last resort where alternatives are considered not to be possible or appropriate. Opponents of beak trimming state that the practice reduces problem pecking by minor amounts compared to the trauma, injury, and harm done to the entire flock by beak trimming. Reduction is in single digit percentiles, whereas improvement of conditions especially in layer colonies will cease problematic behavior entirely. the Netherlands (2019), straw yards, and free range systems. Because egg laying strains of chickens can be kept in smaller group sizes in caged systems, cannibalism is reduced leading to a lowered trend in mortality as compared to non cage systems. Cannibalism among flocks is highly variable and when it is not problematic, then mortalities among production systems are similar. The original technique was temporary, cutting approximately 6 mm (1/4 inch) off the beak. It was thought that the tip of the beak had no blood supply and presumably no sensation. The procedure was performed by hand with a sharp knife, either when deaths due to cannibalism became excessive, or when the problem was anticipated because of a history of cannibalism in the particular strain of chicken. Cannibalism is a serious management problem dating back to the periods before intensive housing of poultry became popular. Poultry books written before vertical integration of the poultry industry describe the abnormal pecking of poultry:
Chicks and adult birds' picking at each other until blood shows and then destroying one another by further picking is a source of great loss in many flocks, especially when kept in confinement The recommendation of the Ohio Experiment Station of cutting back the tip of the upper beak has been found to be effective until the beak grows out again. Cannibalism has two peaks in the life of a chicken; during the brooding period and at the onset of egg laying. The point of lay cannibalism is generally the most damaging and gets most of the attention. The temporary beak trimming developed at the Ohio Experiment Station assumed that cannibalism was a phase, and that blunting the beak temporarily would be adequate.
Қазіргі әдістер мен нұсқаулар
Соңғы жылдары мақсат – тұмсықты тұрақты кесуді дамыту (қайталап кесу қажет болса да), тұмсықты кесу машинасында электрмен қыздырылатын пышақтарды пайдаланып, өзін-өзі күйдіруді қамтамасыз ету. Қазіргі уақытта (2012) кеңінен қолданылатын төрт әдіс бар: ыстық пышақ, суық пышақ (қарақ немесе секкаторды қоса алғанда), электрлік (Био-бұқа) және инфрақызыл. Соңғы екі әдіс әдетте тұмсықтың ұшын ғана алып тастайды және ашық жара қалдырмайды; сондықтан олар әл-ауқатты жақсарта алады. Лазерлерді қолдану, мұздатып кептіру және химиялық тежеу сияқты басқа тәсілдер зерттелді, бірақ кеңінен қолданылмайды. Инфрақызыл әдіс тұмсықтың ішкі тіндеріне күшті жылу көзін бағыттайды, ал бірнеше аптадан кейін жоғарғы және төменгі тұмсықтың ұштары өліп, түсіп қалады, бұл тұмсықты қысқа және тұйық етеді. Био-бұқа, электр тогын пайдаланып жоғарғы тұмсықта кішкентай тесік жасайды, күріштердің тұмсығын кесудің ең қолайлы әдісі болып табылады. Ферма жануарларының әл-ауқатын қорғау жөніндегі кеңес (FAWC) күріштердің тұмсығын кесу туралы былай деп жазды: суық кесу ең дәл әдіс болды, бірақ тұмсықтардың айтарлықтай өсуі байқалды; Био-бұқа тұмсықтың өсуін шектегенімен, ол аз дәл болды. Ыстық кесу күріштер үшін ең қиын процедура деп есептелді. Ұлыбританиядағы Ферма жануарларының әл-ауқатын қорғау жөніндегі кеңес мәлімдеді: "Қабылданған процедура – жоғарғы және төменгі тұмсықтың үштен бірінен артық емес немесе тек жоғарғы тұмсықтың үштен бірінен артық емес бөлігін алып тастау", содан әрі: "Тұмсықты кесу жүргізілген жағдайда, мүмкіндігінше тұмсықтың ұшын кесумен шектелуі керек; яғни, басқа құстарға ең ауыр зақым келтіруі мүмкін өткір ұшын алып тастау үшін тұмсықтың қатайтылуы".
Заңнама
Еуропада ондаған жылдар бойы тұмсық кесуге тыйым салуға қарай үрдіс байқалады. Сарапшылар бұл практиканың континент бойынша біртіндеп тоқтатылатынын күтеді. Еуроодақ заңнамасы мүше мемлекеттерге екі ереже бойынша құстардың тұмсығын кесуге рұқсат береді: 1999/74/ЕҚ директивасы бойынша жұмыртқа түсіретін тауықтардың тұмсығын кесуге, ал 2007/43/ЕҚ директивасы бойынша бройлерлердің тұмсығын кесуге тек белгілі жағдайларда ғана рұқсат етіледі. Қазіргі уақытта парламентте Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарында тұмсық кесуге тыйым салу мәселесі талқыланып жатыр. 2019 жылғы Voiceless есебі Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентіне тұмсық кесуді тыйым салуды және оның орнына "тауықтардың өзара әрекеттесуін және психикалық қозғалысын ынталандыру үшін төсеніш және қолайлы жайылымдар сияқты байытылған орта жағдайларын енгізуді" ұсынды. Жақсырақ тамақтану, жарықтандыру және паразиттерге қарсы күрес зиянды тістеуді азайтуға көмектеседі.
Канада
Канадада қарсақ кесу заңды, бірақ реттеліп отырады. Ұлттық шаруашылық жануарларын күту жөніндегі кеңестің 2016 жылғы Құс шаруашылығы кодексі «көбелектерді басқаруға барлық күш-жігерді жұмсау керек, сонда қарсақ кесу сияқты физикалық өзгерістер қажет болмайды» дейді; егер қажет болса, ыстық пышақпен кесуге қарағанда инфрақызыл сәулемен өңдеу ұсынылады.
Қытай
Қытай Халық Республикасында мүсік кесуге қатысты ережелер жоқ. Ningxia Xiaoming Farming and Animal Husbandry Co. Ltd. сияқты кейбір компаниялар мүсік кесуден өз еркімен бас тартуға көшкен.
Франция
Францияда қанатты үй құстарының тұмсықтарын кесу жануарлардың денсаулығы мен жай-күйін сақтау мақсатында ғана рұқсат етіледі, яғни жемтілік және бір-бірін тістеу қаупін азайту үшін. Бұл әдіс тек 10 күнге дейінгі, жұмыртқа тудыруға арналған тауық балаларына ғана қолданылуы мүмкін және білікті мамандармен жүзеге асырылуы керек. Осылайша, оны фермерлер мен ауыл шаруашылығы қызметкерлері жасай алады.
Германия
Ауыл шаруашылығы министрі Кристиан Мейер Германия 2017 жылға қарай жануарлардың әл-ауқаты туралы алаңдаушылықтарға байланысты мүсік кесуді тоқтатарын хабарлады. 2013 жылдың маусым айында үкімет құс шаруашылықтары мен жануарларды қорғау ұйымдары арасында мүсік кесуді тоқтату және 2018 жылы оған тыйым салу туралы келісім жасады. Мүсік кесуге тыйым салу 2019 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді.
Жаңа Зеландия
Мұрынның ұшын кесу, заңда ресми түрде "мұрын ұшын түзету" деп аталады, Жаңа Зеландияда заңды, бірақ реттеледі. "Жұмыртқа тауықтарының әл-ауқаты кодексі" (соңғы жаңарту 2018 жылғы 1 қазан) Ұлттық жануарлардың әл-ауқатын қорғау жөніндегі кеңесші комитет (NAWAC) "өнеркәсіпті зиян келтіретін шабуылдың барлық түрлерінен қорғану жүйесін әзірлеуге шақырады, мұрын ұшын түзету қажеттілігінсіз" деп көрсетеді. Кодекс "[з]иянды (қауырсын) шабуылды басқару үшін, мысалы, әртүрлі жем іздеу ресурстарын пайдалану және қолжетімді ету арқылы мұрын ұшын түзету қажеттілігін азайтатын баламалы стратегиялар қолданылуы керек" деп ұсынады. Дегенмен, мұрын ұшын түзету қажет деп табылған жағдайда, оны білікті оқытылған операторлар жүргізуі керек, шабалғаннан кейінгі 3 күн ішінде (ветеринариялық бақылаумен төтенше жағдайларда ғана) жасалуы керек және жоғарғы немесе төменгі мұрынның төрттен бір бөлігінен көп алынбауы керек.
Солтүстік елдер
Норвегия 1974 жылы әлемде алғаш болып мүсік кесуді тыйым салған ел болды, одан кейін 1986 жылы Финляндия және 1988 жылы Швеция да осы қадамды жасады. Данияда мүсік кесу екі кезеңде тоқтатылды: 2013 жылы жақсартылған клеткалық жүйе үшін және 2014 жылы вольерлік және еркін жаю жүйелері үшін.
Ұлыбритания
Білік кесу Ұлыбританияда заңды, бірақ реттеледі; жақын арада бұл тәжірибеге тыйым салынады деп күтілуде. "Жұмыртқа тасқан тауықтардың әл-ауқаты" форумының төрағасы Эндрю Жорет 2020 жылдың наурызында былай деді: "Тыйым енгізіледі. Менің ойымша, осыған дайындалуға бізге ең көп дегенде бес жыл бар. Біз құстардың қауырсындарын жақсы күйде ұстаудың жолдарын табуымыз керек, және егер мүмкін болса, білік кесусіз оны істеуге қол жеткізуіміз керек".
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында мүсік кесу заңды, бірақ кейбір ережелер бар: өндірушілер мүсік кесу саясатын қабылдауы керек, оны жем тиімділігін жақсарту үшін қолдануға болмайды, бірақ жемістіктің алдын алу үшін қолдануға рұқсат етіледі. Адамзат қоғамының вице-президенті Пол Шапиро құстардың тек қана тығырыққа қысылып, бос уақыты болмаған жағдайда ғана жемістікке баратынын айтты.
Ұясының кесуінің ауырсынуы
Қарсақ кесудің ауырту тудыратыны жоқ әлде бар екені қызу талқылауда. Бұл күрделі мәселе, себебі ол жедел және/немесе созылмалы ауырсынуға себеп болуы мүмкін, сонымен қатар оның жасалатын жасына, кесу әдісіне және алынып тасталған қарсақтың ұзындығына байланысты. Құс шаруашылығында қарсақ кесу көбінесе 1 күндік немесе балапандар өте жас болғанда анестезиясыз жасалады, бірақ қауырсын жұлудың пайда болуы кезінде кейінірек жасалуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда құстардың қарсағы бірнеше рет кесілуі мүмкін. Ұлыбританияда 10 күннен асқан еттік тауықтардың қарсағын кесуге рұқсат етілмейді.
Жіті ауырсыну
Мұрын – күрделі, функционалдық орган, онда ауырсынуды және зиянды тітіркендіргіштерді сезінетін ноцицепторлар көп. Мұрын қырқу кезінде олар, әрине, стимуляцияланады, бұл жедел ауырсыну сезімі болатындығын күшті көрсетеді. Жұмыртқа салатын тауық балапандарының мұрын қырқудан кейінгі ауырсынуының мінез-құлықтық дәлелі, олардың мұрынға тиісетін әрекеттерін азайту, белсенділік және әлеуметтік мінез-құлықтың төмендеуі, сондай-ақ ұйқы ұзақтығының ұлғаюы арқылы анықталды. Жапон бөденесінде мұрынды каутеризация арқылы қырқу мұрын қырқылғаннан кейінгі кезеңде дене салмағының төмендеуіне және жем қабылдауының азаюына себеп болды. Мұрын қырқылған москвалық үйректер мұрынға қатысты әрекеттерге (күтім жасау, тамақтану, су ішу, зерттеу үшін мұрынмен ұру) аз уақыт жұмсады және мұрын қырқылғаннан кейінгі күндері демалуға көбірек уақыт жұмсады. Бұл айырмашылықтар мұрын қырқылғаннан кейін 1 апта өткен соң жоғалып кетті. 1 апта өткен соң қырқылған үйректердің салмағы қырқылмаған үйректерге қарағанда аз болды, бірақ бұл айырмашылық 2 апта өткен соң жоғалды. Дегенмен, мінез-құлықтың жоғарыда аталған өзгерістерінің ауырсынудан немесе мұрынның сезімталдығының жоғалуынан туындағаны белгісіз. Ересек тауықтардың мұрын қырқудан кейін мұрынмен ұру күші төмендегені анықталды, бұл тауықтардың ауырған аймақты одан әрі тітіркендіруден қорғайтынын көрсетеді. Алайда, 2-9 күн аралығындағы балапандарда мұрын қырқу күші айырмашылығы байқалмады, бұл мұрын қырқылған балапандар мұрыннан ауырсыну сезіміне тап болмайды дегенді көрсетеді.
Созылмалы ауырсыну
Құстың мүсінін қатты қысқарту немесе ересек жастағы құстың мүсінін қысқарту созылмалы ауырсынуға себеп болады деп есептеледі. Ересек тауықтардың мүсінін қысқарғаннан кейін, мүсін түбіндегі ноцицепторлардың жүйкелік импульстарының бұрыс үлгілері байқалады, бұл жедел ауырсынуды көрсетеді. 5 апталық немесе одан үлкен жастағы, сондай-ақ мүсіні қатты қысқартылған құстардың жазылған түйіндірінде ісінген аксон өскіндерінің араласып жатқан массалары – нейромалар табылады. Нейромалар адамдарда ампутациядан кейін болатын фантомдық ауырсынумен байланысты, сондықтан мүсіні қысқартылған құстарда созылмалы ауырсынуға себеп болуы мүмкін. Егер мүсін дұрыс емес процедура салдарынан немесе ересек құстарда қатты қысқартылса, нейромалар сақталады, бұл мүсіні қысқартылған ересек құстардың созылмалы ауырсынуды сезінуін көрсетеді, бірақ бұл мәселе талқыланбақ.
Артықшылықтары
Ұяшықты кесудің пайдасы негізінен тығыз жағдайда ұсталатын құстардың әл-ауқатын жақсартуға байланысты, олардың кейбіреулері тікелей өнімділіктің артуымен (немесе азаю деңгейінің төмендеуімен) байланысты. Бұларға қауырсын жұлудың және жемтіңдік мінездің азаюы, қауырсынның жақсырақ болуы (дегенмен, қысқартылған ұяшықтарымен күтім жасау олар үшін қиынға соғады, яғни өздерін тиісті деңгейде тазарта алмайды), қорқу мен алаңдаушылықтың азаюы, созылмалы стрестің төмендеуі және өлім-жітімнің азаюы жатады.
Баламалар
Ұяшықты кесудің ықтимал баламалары ретінде бірнеше нұсқалар ұсынылды, соның ішінде үй құстарының генетикасын өзгертіп, жемсаулық (каннибалистік) бейілімдерді азайту. Жарықты басқару мүмкін болатын жабық жайларда, жарық қарқындылығын төмендету құстардың бір-бірін оңай көруін қиындатып, қарым-қатынастағы жауықтық пен агрессивті мінез-құлықты азайтады. Жастайынан енгізілетін, мысалы, тіршілік ортасына ілінетін қарапайым заттар сияқты байыту құралдары, агрессивті мінез-құлықты төмендетуге көмектеседі. Жылқыны кіші топтарға бөлу жемсаулықты азайтады. Дұрыс дене салмағын басқару, әсіресе нашар салмақты тығыздықтарды болдырмау, аналық бездің құлдырауына (жасушаның құлдырауына) және одан туындайтын клоакальдық жемсаулыққа әкелетін жағдайдың алдын алады.