Кіріспе

Габсбургтер монархиясының аймағы

Әскери шекара (Militärgrenze; , ; Katonai határőrvidék; Graniță militară) – Габсбургтер монархиясының, кейін Австрия мен Австро-Венгрия империясының шекаралық аймағы болды. Ол Осман империясының шабуылдарына қарсы санитарлық кордон қызметін атқарды. Венгрия мен Хорватиядағы жаңа қорғаныс жүйесі 16 ғасырда Фердинанд I патша сайланғаннан кейін құрылды. Венгрия мен Хорватияда арнайы әскери басқаруға бағынған алты округ құрылды. Хорват әскери шекарасы мен Славония әскери шекарасы Хорват Саборы мен банының қарауында болды. 1627 жылы олар Габсбургтер әскерінің тікелей бақылауына көшті. Екі ғасырдан астам уақыт бойы, 1881 жылы Әскери шекара таратылғанға дейін, олар аймақта толық азаматтық және әскери билікті сақтап келді. 17 ғасырда аумақ шығысқа қарай кеңейтіліп, жаңа бөлімдер құрылды. Сол кезде ол батыстағы Хорватиядан шығыстағы Трансильванияға дейін созылып, қазіргі Хорватия, Босния және Герцеговина, Сербия, Румыния және Венгрияның аймақтарын қамтыды. Осы кезеңде қорғаныс жүйесі де өзгерді, дәстүрлі гарнизондық модельден «әскерші-қонысгерлер» қауымдастығына ауысты. Аймақ тұрғындары Гренцерлер (немесе шекарашылар) деп аталды. Олардың көп бөлігі сербтер, хорваттар, немістер, влахтар және басқа да қоныс аударушылар болды. Жер берілгені, діни бостандық және артықшылықты салық ставкалары үшін олар аймақты мекендеп, монархияны Осман шабуылдарынан қорғады. Немістер 18 ғасырдың соңында Дунай өзенінің бойын қоныстандыру және дамыту үшін Венгрия тарапынан шақырылған, олар Donauschwaben деп белгілі болды. Қоныс аударушылар құрған әскери полктердің соғысуға және тұруға мүдделі себептері болды, сондай-ақ олар жергілікті жағдаймен және аумақпен жақсы таныс болды. Олар көп ұзамай әскери жағынан беделді болды.

Өмірбаян

Еуропадағы Осман соғыстары Венгрия Корольдігінің шекарасын – және кейіннен Габсбург монархиясының шекарасын – солтүстік-батысқа қарай ықпалды етті. Көне хорват территориясының көп бөлігі Осман жеріне айналды немесе жаңа Осман иеліктерімен шектесті. 1435 жылы Осман империясы мен Венецияға қарсы қорғанысты күшейту үшін король Сигизмунд Хорватия, Славония және Усорада әскери лагерьлер – таборлар құрды. 1463 жылы король Маттиас Корвинус Яйце және Сребреник банвиналарын, ал 1469 жылы Босния провинциясындағы Осман капитандықтарының үлгісімен Сендж әскери капитандығын құрды. Бұл шаралардың бәрі қорғанысты жақсартуға бағытталған, бірақ нәтижесінде сәтсіз болды. Алайда, олар пандур жаяу әскері мен гусар атты әскерінің дамуына әкелді. Осман империясының құрамындағы "Мартолос" және "Войнук" деп аталатын влахтар ең қауіпті әскери күш болды, ал 15 ғасырда Осман империясынан қашқан влахтар мен сербтердің Хабсбургтер шекарасының сол жағында қолданыла бастаған ұқсас әскери дәстүрлері болды. Оларға Босниядан келген влахтар да қосылды, осылайша Габсбургтер кезінде жер иеленудің және әскери ұйымдастырудың ерекше жүйесі құрылды, яғни Әскери шекара. Бұл әскери шекара ірі соғыс науқандарының аренасы болды, бірақ көбінесе Осман влахтары мен Габсбург влахтары арасындағы үздірілмейтін қақтығыстардан тұрды.

19 ғасыр

XVIII ғасырдың соңында Осман империясының құлдырап бара жатқаны бірқазан уақыттан бері анық болды және олардың Сава өзенінің солтүстігіне енді ешқандай жаңа шабуыл жасауға ниеті жоқ еді. Осылайша, Әскери шекара өз маңызын жоғалта бастады. 1848 жылы Хорватия бані Иосип Желачич Әскери шекараның бас қолбасшысы болды. Ол Хорватия, Славония, Далмация және Хорват-Славония шекарасының бірігуіне ұмтылды. Ол оны таратуға құқығы болмаса да, реформаларға келісім алды және 1848 жылы Әскери шекара Хорватия Саборына өкілдер жіберді, бірақ бұл шешім 1850 жылдары күшін жойды. 1850 жылдан бастап Шекара, Хорватия және Славония ресми түрде біртұтас аймақ құрады, бірақ әкімшілік және өкілдік жағынан бөлек болды. Әскери шекараның барлық аумағы әскери басқаруда болды. Барлық халық, жасы мен жынысына қарамастан, әскерге жататын және австриялық әскери заңнамаға бағынатын. Бас қолбасшылықтың штаб-пәтері Загребте орналасқан, бірақ ол Венадағы Соғыс министрлігіне тікелей бағынатын. Түрік соғыстары аяқталғаннан кейін Хорватия Парламенті шекараны демилитаризациялау туралы көптеген өтініштер жасады. Демилитаризация 1869 жылы басталды және 1873 жылдың 8 тамызында Франц Иосифтің жарлығымен Банат шекарасы таратылып, Венгрия Корольдігіне қосылды, ал Хорват шекарасының бір бөлігі (Крижевци және Дюрджевац полктері) 1871 жылдың 1 тамызында Хорватия-Славонияға қосылды. Хорватия және Славония шекарасының қалған бөлігін Хорватия-Славонияға қосу туралы жарлық 1881 жылдың 15 шілдесінде жарияланды, ал қосылу 1881 жылдың 1 тамызында Хорватия бані Ладислав Пеячевич Загребтің бас қолбасшылығынан билікті қабылдаған кезде басталды.

Мұра

Сербияның аумағы Осман империясының билігінде болған кезеңде көптеген сербтер солтүстікке қарай, Венгрияның оңтүстік аймақтарына көшіп кетті. Сербтерді Венгрияға тарту мақсатымен император Леопольд I оларға өз билеушісін, яғни Воеводаны сайлауға рұқсат берді, содан Воеводина атауы шықты. 1690 жылы шамамен 30 000 – 70 000 серб Шығыс Славония, Бачка және Банат аймақтарына қоныс аударды, бұл «Ұлы серб көші-қоны» деп белгілі болды. Кейін Габсбургтер сербтерге өз воеводаларын сайлауға рұқсат бермеді және аймақты Шығыс Славония мен Банаттың әскери шекараларына қосты. Дегенмен, аймақтағы сербтердің күшті болуы Воеводинаның 19 ғасырда серб қайта өрлеуінің ошағы болуына әкелді. 1990 жылдың қазан айынан бастап, Хорватия Югославиядан тәуелсіздік жариялауға сегіз ай қалғанда (1991 жылдың 25 маусымы), бұрынғы Әскери шекара (Война Кражина) аймағында тұратын сербтер көтеріліс бастады және танылмаған Серб Кражина Республикасы үшін (Кражина) атауын қабылдады. Басылып алынған аумақ әскери шекараның аумағына ұқсас болды, бірақ бұрынғы әскери шекараның құрамына кірмеген кейбір аумақтар да болды, мысалы, Книн қаласы бар Солтүстік Далмация. Әскери шекараны құраған басқа аумақтар Хорватия Республикасының бақылауында қалды. Хорват әскерлері 1995 жылы «Шабуыл» операциясынан кейін сербтер басып алған аумақтарды қайта бақылауға алды (толық ақпарат алу үшін Хорватия Тәуелсіздік соғысын қараңыз).