Кіріспе
Африка тұрған мәселелерді талқылауға арналған кездесулер сериясы. Оңтүстік Африка саяси партиясы.
South African political party
Панафрикалық конгресс (ПАК) – 1900 жылы Лондонда өткен Панафрикалық конференциядан кейін өткен сегіз кездесудің сериясы болды. Панафрикалық конгресс Африка мен Батыс Үндістандағы отаршылдықты жоюға ықпал еткен бейбітшілдік көшбасшысы ретінде танылды. Бұл панафрикалық қозғалысқа маңызды үлес қосты. Топтың басты талаптарының бірі – отаршылдық үкімшілігі мен нәсілдік дискриминацияны тоқтату болды. Олар империализмге қарсы тұрып, адам құқықтары мен экономикалық мүмкіндіктердің теңдігін талап етті. Панафрикалық конгресс жариялаған манифестке конгрестің халықаралық ынтымақтастықтың жаңа әлемдік контекстіндегі саяси және экономикалық талаптары, сондай-ақ континенттің көп бөлігін еуропалық отарлау салдарынан Африкада туындаған мәселелерді шешу қажеттілігі кірді. Конгрестер келесі ретпен өтті: 1919 жылы Парижде; 1921 жылы Брюссельде, Лондонда және Парижде; 1923 жылы Лиссабонда және Лондонда; 1927 жылы Нью-Йоркте; 1945 жылы Манчестерде; 1974 жылы Дар-эс-Саламда; 1994 жылы Кампалада; және 2014 жылы Йоханнесбургте.
Өмірбаян
Пан-африканизм философиясы 1700 жылдардың соңында қалыптасты, АҚШ пен Ұлыбританиядағы құлдықтан азат ету қозғалыстары арқылы көрініс берді. Британ жазушылары және бұрынғы құлдар Оттоба Кугоано мен Олауда Эквиано ағылшын әдебиетінде панафриканизмнің негізін қалады. Француз тілінде сөйлейтін Леопольд Седар Сенгор сияқты қайраткерлер «негритуд» идеясын жасады. Бұл идеялар қара нәсілділердің кемтарлығын жоққа шығарды. Панафриканистер құлдық пен отаршылдық африкалық текті адамдарға қатысты теріс көзқарастарға негізделгенін, осының нәтижесінде расизм пайда болғанын сендірді. Африкалық американдықтар АҚШ-тағы нәсілдік теңдікке жетудегі баяу прогреске ерекше наразылық білдірді. Африка қауымдастығы африкалық диаспорадағы адамдарға қатысты кемсітушілік пен әділетсіздіктерді жариялады. Африка қауымдастығының жұмысы 1900 жылы Лондонда өткен Бірінші панафрикалық конференцияға әкелді. Дю Бойстың 1900 жылғы конференцияға қатысуы оны панафрикалық қозғалыстың дамып келе жатқан көшбасшысы ретінде таныстырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде афроамерикандық сарбаздар шетелде батыл шайқасты, ал Дю Бойс сияқты адамдар АҚШ-қа оралғанда нәсілдік зорлық-зомбылыққа ұшырамауы керек деп ойлады. Қара сарбаздар Еуропада американдық экспедициялық күштерінің тарапынан кемсітушілікке ұшырады. Дю Бойс афроамерикандықтардың соғысын «қан қарызы» деп сипаттап, олар құлдық пен нәсілдік зорлық-зомбылық үшін өтемақы алуға лайық екенін айтты. Ол сондай-ақ Африканың жарқын болашағын қамтамасыз ету бүкіл әлемдегі қара нәсілді адамдарға көмектесудің кілті болады деп сенді. Вильсонның он төрт тармақты жоспары Дю Бойске демократиялық және отаршылдыққа қарсы бағытталған болашақта қара нәсілділерге саяси жағынан жақсы мүмкіндіктер ашылатынына үміт сыйлады. Сонымен қатар, Дю Бойс Біріккен Негрлерді Жақсарту қауымдастығы (UNIA) мен Маркус Гарвидің кез келген ықтимал әрекеттеріне қарсы тұруды қалады. АҚШ Гарви мен UNIA-ны «Мәскеумен» және қара сепаратизмімен байланысты деп есептеді, ал Дю Бойс осы байланыстың туындауына жол бергісі келмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында өз даусын білдіруге тырысқан барлық топтардың ішінде Дю Бойс «оңтайлы саяси ықпалға» ие бола алатынына сенді. 1918 жылдың желтоқсанында Дю Бойс NAACP өкілі ретінде Францияға барды, дәл сол кезде Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Париж бейбітшілік конференциясы өтіп жатты. Дю Бойс «Париж бейбітшілік конференциясында билікке ие және шешім қабылдайтын тұлғаларға оңтайлы саяси ықпал ете алатынына» сенді. Алайда, Дю Бойс бейбітшілік конференциясында өз даусын білдіруді қалаған басқа да түрлі адвокаттық топтардың өкілдері де болды. Оған конференцияда сөйлеуге рұқсат берілмегендіктен, ол бір уақытта жеке кездесу өткізуді шешті. 1919 жылдың 19 қаңтарында NAACP Африканың болашағына арналған жаппай митингіні Нью-Йорк қаласында өткізді. Іс-шара барысында Дю Бойстың Париждегі бейбітшілік конференциясы кезінде панафрикалық мәселелерді талқылауына кең қолдау көрсетілді. Нью-Йорктегі кездесуде Уильям Генри Шепард, Хорас Каллен және Джеймс Уэлдон Джонсон сөз сөйледі.
Жоспарлау
1919 жылы ақпанда Парижде В.Э.Б. Дю Буа, Ида Гиббс Хант, Эдмунд Фредерикс және Блез Дианье басшылығымен бірінші Панафрикалық конгресс шақырылды. Ұлттық тең құқықтар лигасының өкілдері, соның ішінде мадам С. Дж. Уокер мен Уильям Монро Троттерге паспорт беруден бас тартты. АҚШ Мемлекеттік департаменті Франция үкіметінің Панафрикалық конгресс өткізуге уақыттың оңтайлы емес екенін ескергенін хабарлады. «Нью-Йорк Call» газетінің журналисі АҚШ-тың Париждегі конгресте нәсілдік қатынастар тақырыбындағы талқылаулардан ұялуы мүмкін деп болжады. Көптеген делегаттар алдын ала ескертусіз келді немесе журналист сияқты басқа да құжаттар арқылы қатысты. Ал Гиббс сияқтылары бұрыннан Еуропада болды.
Оқиға
Ақырында конгресс 19-21 ақпан аралығында Гранд-отельде өтті. Бірінші Панафрикалық конгрессінде Африка елдерінің өкілдігі 1900 жылғы Панафрикалық конференцияға қарағанда көп болды. Африкадан он екі делегат, Либериядан үш делегат келді. Конгресске Кариб теңізі елдерінен 21 делегат, АҚШ-тан 16 делегат қатысты. Конгресс делегаттары орта және орташа топтан шыққан адамдар еді. Дегенмен, Дю Буа осы оқиға барысында Панафрикалық марксизм идеясын қалыптастыра алды. Конгресс алғашқы сөзін Диагн айтты, ол Америка, Ұлыбритания және Франциядан ассимиляцияланған қара нәсілділер "туған және "табиғатынан артта қалған" африкалықтардан әлдеқайда дамыған" деді. Осыған байланысты, ол Германияның иелігіндегі Африка елдерін Францияның отарлық жүйесіне ұқсас жүйеге беру қажет деп санады. Бұл сөз Еуропа мен Американың қара зиялыларының африкалықтарды примитивтік санаумен салыстырылуына байланысты алаңдаушылықтарын қозғады. Сондай-ақ ол отарлаушы державалардың "мәдениеттендірген" қара нәсілділерін жоғары бағалады. Диагннің пікірінше, Германия өз отарларын отаршылдық жаман болғандықтан емес, неміс үкіметінің тиімсіздігіне байланысты тастауы керек. Диагннің сөзінен кейін Португалия өкілі Альфредо Андраде француз демократиясын және үкіметке қара нәсілділерді қабылдауын мақтады. Панафрикалық конгрестің басқа өкілдері де Францияны саясатта қара нәсілділерді өкілдік етуі және қара нәсілділермен жақсы қарым-қатынаста болуы үшін мақтады. Андраде, Диагн, Гратиен Кандес, Ахилл Рене Бойснеф және Жозеф Лагросилье "диаспоралық саяси санаға орын жоқ деп ойлады, себебі олар Француздық Үшінші Республикасының империясын өздерінің сайлау округтерінде қара нәсілділердің құқықтарын іске асырудың ең жақсы мүмкіндігі деп қарады". "Игі ниетті" мемлекетке адалу, қара нәсілділердің өмірін жақсартуға көмектесетін практикалық тәсіл ретінде қарастырылды. Либерия делегаты Чарльз Д. Б. Кинг өз елін еркін мемлекет ретінде дамытудың маңыздылығы туралы айтты, сондай-ақ ортақ африкалық мұраның маңыздылығын атап өтті. Алайда, Американың қолдауына байланысты Либерия АҚШ-қа қарсы науқан жүргізуге құлшынбады. Хелен Нобл Кертис "Еуропадағы африкалық әскерлердің пайдаланылуы" деген тақырыпта баяндама жасады, онда Бірінші дүниежүзілік соғыста күрескен қара нәсілді сарбаздардың ауруханаларда және басқа да мекемелерде кездескен көптеген нәсілшілдік тәжірибелері сипатталды. Кертис әлемнен әділдіктің бөлек емес екенін мойындауын сұрады: ол барлық адамдар үшін тері түсіне қарамастан бірдей болуы керек. Адди Уэйтс Ханттон делегаттарға әйелдерді Панафрикалық процеске қосудың маңыздылығын еске салды.
Нәтижелері
Конгресс соңында бірнеше резолюция қабылдады, әсіресе отаршылдықта өмір сүретін халықтарға қатысты. Олар африкалық халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын жақтады, бірақ «қазіргі әдет-ғұрыптар өркениеттің ең бекем қағидаларына тікелей қайшы келген» жағдайларды қоспағанда. Африкаға дербестік беру қажет деп саналды, ал африкалықтар өздерінің даму деңгейіне қарай болашақта белгілі бір мерзімге дейін елдерін басқаруға қатысуы керек болды. Резолюциялар Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тағы баспасөзге жіберілді. Конгресс көп тілді, халықаралық «Black Review» басылымын құруды ұсынды. Ұлыбританияның Батыс Африкадағы колониялары бұл оқиға туралы аз мәлімдеді. Дегенмен, еуропалық баспасөз конгресс туралы ақпаратты оқиғаға дейін бірнеше апта бойы жариялады. АҚШ-тағы афроамерикандықтар «газеттерде жарияланғандай, Дю Бойстің іс-қимылдарын көбінесе мақұлдады». Белгиялық бейбітшілік белсендісі Пол Отлет «La Patrie Belge» газетінде Еуропалық державалардың Германия колонияларын африкалық халыққа қайтару туралы мақала жазды. Дю Бойс «Crisis» журналында және NAACP-ға жолдаған есептерінде конгресс баяндамаларының толық суретін бермеді және конференцияда талқыланбаған АҚШ-тың нәсілдік мәселелеріне қатысты сыни пікірлер білдірді. Оның орнына ол талқылаудың басқа мазмұнын жариялаудың орнына «қара нәсілділердің ынтымақтығына» баса назар аударды. Конференцияға қатысқан француз африканисті Морис Делафос француз үкіметі конгресте айтылған идеяларға көбінесе толеранттылық танытқанын жазды. Париждегі АҚШ Мемлекеттік департаментінде жұмыс істейтін ақ нәсілді вирджиниялық Гарри Ф. Уорли «со-аталған Пан-Африка конгресіне» одан да үлкен алаңдаушылық білдірді: ол «американдық негрлердің сөздері АҚШ-тағы әлеуметтік жағдайды қатты қоздырып, айыптағанын» естігенін хабарлады. 1921 жылы Дю Бойс Уинстон Черчилльге хат жолдады, онда ол 1919 жылғы бірінші конгресте қабылданған резолюцияларды қоса берді. Ахилл Рене Бойснуф, Мартиника. Чарльз Эдвард Рассел, АҚШ. Уильям Инглиш Уоллинг, АҚШ.
Жоспарлау
Дю Бойстың айтуынша, 1925 жылы 4-ші конгрессті Вест-Индияда, атап айтқанда Порт-о-Пренсте өткізудің бұрынғы жоспары көлік және басқа да мәселелерге байланысты орындалмады. Оның орнына, 1927 жылы конгресс Нью-Йорк қаласында өтті. Грейс қауымдық шіркеуі жоспарлау штабы ретінде тағайындалды. Конгреске АҚШ және басқа елдерден шамамен 208 делегат қатысты. Ашылу сессиясында басқа да спикерлер сөз сөйледі: басшы Нана Амоа, Реджинальд Г. Барроу, Дантес Беллегард, Джеймс Фрэнсис Дженкинс, Х. К. Рахит, Адольф Сиксто және Т. Август Туте. Кейін У. Тете Анса, Хелен Нобл Кертис, Дю Бойс, Лео Уильям Хансбери, Лесли Пинкни Хилл, Жорж Сильвен және Чарльз Х. Уэсли сөз сөйледі. Қабылданған резолюцияларда Гаити, Қытай және Египет сияқты түрлі отарланған елдердің азаттығы талап етілді. Сонымен қатар, нәсілдік ерекшеліктерге қарамастан жұмысшы табының ынтымақтастығына шақыру да қосылды, бірақ оны қалай іске асыру жоспары жасалмады. Алдыңғы төрт конгресс негізінен Африка диаспорасының мүшелерін, соның ішінде Ұлыбританиядағы, Кариб теңізіндегі және Америкадағы афроамерикандықтарды қамтыды. Ал бесінші конгресс Африка құрлығынан келген өкілдердің көбірек болуын қамтамасыз етті. Батыс Африка студенттер одағы бұл шараның Либерияда, Еуропада емес өткізілуін қалады. Алайда, бастапқыда 1945 жылғы Дүниежүзілік кәсіподақтар конференциясымен бірге Парижде өткізу жоспарланған болатын, бірақ ол тамыз айында Манчестерге ауыстырылды. Конференция сол кезде өз билігінде болған үш қара мемлекеттің – Эфиопия, Либерия және Гаити Республикасының туларымен безендірілген ғимаратта өтті. Бесінші конгресс алғашқы төрт конгреске қарағанда кең ауқымды болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде шамамен 700 миллион адам империялық үкімшілік астында өмір сүрді және «бағынышты халық» санатында болды, олардың бостандықтары, парламенттері, демократиялары және жұмысшыларды қорғау үшін кәсіподақтары болмады. Көптеген адамдар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде еуропалық отаршылдық державалар үшін күрескендері үшін өзін-өзі басқаруға көшуге уәде берілгеніне қарамастан, алданып қалғандай сезінді – бірақ бұл уәделер кейіннен орындалмады. Осыдан кейін деколонизация талаптарымен қатар империализмді, нәсілдік дискриминацияны және капитализмді айыптаумен бірге жаңа күресшілдік пайда болды.
Жоспарлау
Жоспарлау 1944 жылы Дю Бойс Эми Жак Гарви және Гарольд Мудимен «Африканың бостандық хартасы» идеясы бойынша хат алмасып басталды. Осы хат алмасу Дю Бойстың Лондонда бесінші Панафрикалық конгресс өткізуге шақыруына әкелді. Дю Бойс Джордж Падмордың Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Панафрикалық конгресс өткізуге ұсыныс жасағанын білмеді, бірақ ол бұл туралы білгеннен кейін Падмормен бірлесіп жұмыс істеуге ниет білдірді. NAACP-пен қосымша жоспарлар жасалды және конгресс Дүниежүзілік кәсіподақтар конференциясымен бір уақытта Парижде өткізу жоспарланды. 1945 жылдың тамызында жоспарлар тағы өзгерді, сол кезде Дю Бойс бесінші ПАК Англияда, кәсіподақтар конференциясынан бір апта кейін өтетінін хабарлады.
Нәтижелері
Бұл конференция панафриканизм туралы пікірталас бағытын Африка басшылары мен Африка халқының "антиколониалдық және антиимпериалистік күрестегі өзгерістердің басты қозғаушы күштері" ретінде қарастыруға өзгертті. Дю Бойс NAACP-ті панафриканизмді одан әрі қолдауға және Африкаға көмек көрсетуге жұмылдыруға тырысты, бірақ нәтижелер күмән тудырды. 1946 жыл бойы Ду Бойс Америка Құрама Штаттарында панафрикалық қозғалысты құру жөніндегі жұмысын жалғастырды. "Қызыл үрей" салдарынан NAACP панафриканизмді қолдаудан шегінді.
Еске алу
Қызыл ескерткіш тақташа. Комментаторлардың пікірінше, Манчестер қауымдастығының жетекшісі және саяси белсенді Кэт Локк, Манчестер қалалық кеңесін Чорлтон қалалық әкімдігінің қабырғасына Конгресс туралы естелік тақта орнатуға көндірген. Қара хроникалар III: Бесінші Панафрикалық конгресс. Автограф АБП-да Джон Дикиннің Бесінші конгресс кезінде түсірген суреттерінен тұратын алғашқы көрме ұйымдастырылды. Көрме 2015 жылы Конгрестің 70 жылдығына орай өткізілді және Панафрика тарихы мен идеалдарын зерттейтін, Джун Живанни ұйымдастырған фильмдер көрсетілді. "Панафрикалық конгресс 50 жылдан кейін". Жоба 1945 жылғы Панафрикалық конгреске қатысқан және 1995 жылы Манчестерде тұрып жатқан адамдармен сұхбат жүргізді. Жоба 1995 жылы Манчестерде өткен 50 жылдық мерекелік шараның бір бөлігі болды. "PAC@75". Манчестер Метрополитен университеті 2020 жылдың қазан айында 5-ші Панафрикалық конгрестің 75 жылдығын атап өту үшін төрт күндік мерекелік шара өткізді. Архитектура профессоры Ола Удуку ұйымдастырған мерекелік шараларға шығармашылық және академиялық іс-шаралар кірді. 1945 жылғы және одан кейінгі 1982 және 1995 жылдардағы мерекелік шараларға қатысты архивтік материалдар Манчестер орталық кітапханасындағы Ахмет Икбал Улла ұлттар аралық қатынастар ресурстық орталығында сақталады. Лен Джонсонның жұмысшы табының қозғалысы кітапханасындағы құжаттарында 1945 жылғы Конгреске қатысты жазбалар мен құжаттар бар.
1974 жылы Дар-эс-Саламдағы конгресс (алтыншы)
1974 жылы маусымда Танзанияның Дарес-Салам қаласында "Алтыншы ПАК немесе 6 ПАК" деп те аталатын алтыншы Панафрикалық конгресс өтті. Бұл шара Африкада алғаш рет ұйымдастырылды. Халықаралық хатшылықта жұмыс істеген Флевеллен мен Хилл 6PAC-ке делегаттарды іріктеу үшін кездесулер өткізді. Мэй Мэллори, Королева-ана Мур, Бренда Пэрис және Флоренс Тейт сияқты белсенділер 6PAC-ке қатысты. Ашылу сөзін Танзания президенті Джулиус Ньерре жасады. Оның сөзі Африкадағы қанаудан құтылу үшін барлық адамдардың бірлесіп жұмыс істеуі маңызды екендігіне баса назар аударды, сондықтан конгресте "расалық дискриминацияға қарсылық" идеясын қолдау қажеттігін айтты. Шара ұйымдастырушылары Конгресс жалпанафрикалық ғылым және технология орталығын құруға қолдау көрсетсе дейді. Говард университетімен байланысы бар Невилл Паркер, Дон Коулман және Флетчер Робинсон конгресс барысында осы орталықты дамытуға атсалысты. Бірақ, жоспар жеткілікті қолдау таппады және соңғы қаулыға енбеді.
Қабылдау
Лос-Анджелес Таймс газеті Конгресс өте бөлінген және көбінесе тым "әскериленген" екенін хабарлады.
Нәтижелері
6PAC-те отаршылдықтың барлық түрлерін, соның ішінде неоколониализмді тоқтатуға шақыратын жалпы саяси мәлімдеме жасалды. Мәлімдеме Африка халқының бірігуіне және Африка құрлығындағы социализмді ілгерілету арқылы қанаушылықты жоюға жұмыс істеуге шақырды. Онда барлық түрдегі расизм мен ұлтшылдық ашық айыпталды. Аугусто 6PAC аяқталғаннан кейін Дар-эс-Саламда қалып, Танзания баспасы үшін шаралар материалдарын өңдеді. 6PAC-ке қатысқан Солтүстік Америкалық бірнеше белсенді 1974 жылдың күзінде Вашингтонға барып, АҚШ-тан Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы шаралар қабылдауды талап етті.
Қатысушылар
Анна Купер Іс-шараның тақырыбы "Бірлікте болашаққа бет бұру, әлеуметтік прогресс және демократия" болды.
Жоспарлау
Жетінші Панафрикалық конгресс Нигерияның Панафрикалық қозғалысы тарапынан шақырылды, олар осы шараны Лагоста өткізуді жоспарлаған. Бірақ, бұл топқа қатысуды тек "африкалықтарға" ғана шектеу қажет болды, араб немесе еуропалық текті африкалықтарға емес.
Оқиға
Іс-шараға 2000-нан астам қатысушы келді, оның ішінде әйелдер алдын ала конгресі өтті. Уганда президенті Ювери Мусевени конгресс ашылуында сөз сөйлеп, кімді "африкалық" деп санауға болатынын анықтау үшін бес критерийді атады. Бұл критерийлер түрлі текті және ұлтты адамдарды қамтыды, соның арқасында "африкалық" ұғымы тек нәсілдік санау емес екені анықталды. Сонымен қатар, 7PAC әртүрлі буын белсенділерін біріктіріп, қазіргі заманғы мәселелерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істеді. Қазіргі заманғы мәселелердің қатарында Африкадағы ЖИТС/АИДС, әйелдер құқықтары және жаһандану мәселелері тұрды. 7PAC аясында және болашақта шешілуі тиіс тағы бір шиеленіс – қара ұлтшылдығы, қара марксизм-ленинизмі және осы екі идеяға байланысты тарихи мұра.
Делегаттар
Рональд Мувенда Мутаби, Буганданың кабакасы.
2014 жылғы Йоханнесбург конгрессі (сегізінші)
Сегізінші Панафрикалық конгресс 2014 жылдың 14-16 қаңтары аралығында Йоханнесбургтегі Витватерсранд университетінде өтті.