Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гаити президенті (1996–2001, 2006–2011)
President of Haiti (1996–2001, 2006–2011)
Рене Гарсия Преваль (ʁəne ɡaʁsja pʁeval; 17 қаңтар 1943 – 3 наурыз 2017) – гаитилік саясаткер және агроном, Гаити президенті қызметін екі рет атқарған. 1996 жылдың басынан 2001 жылдың басына дейін, содан кейін 2006 жылдың ортасынан 2011 жылдың ортасына дейін президент болды. Сондай-ақ ол Жан Бертран Аристид президенттігі кезінде 1991 жылдың басынан соңына дейін премьер-министр болды. Тәуелсіздік алғаннан бері толық мерзімге сайланған тұңғыш мемлекет басшысы, толық мерзімге сайланған алғашқы президент, билікті бейбіт түрде тапсырған және президенттікке сайланған тұңғыш бұрынғы премьер-министр болған Преваль, Гаити тарихында сайланған тұңғыш мемлекет басшысы еді. Преваль мемлекеттік компанияларды жекешелендіруді, аграрлық реформаны және адам құқықтарын бұзу фактілерін тергеуді қолға алды. Оның президенттік мерзімі ішкі қақтығыстармен және экономикалық тұрақтандыруға жасалған әрекеттермен ерекшеленді, ал соңғы мерзімі 2010 жылғы Гаити жер сілкінісі салдарынан келген апатты бастан өткерді.
René Garcia Préval (ʁəne ɡaʁsja pʁeval; 17 January 1943 – 3 March 2017) was a Haitian politician and agronomist who twice was President of Haiti, from early 1996 to early 2001, and again from mid 2006 to mid 2011. He was also Prime Minister from early to late 1991 under the presidency of Jean Bertrand Aristide. In addition to being the first elected head of state since independence to serve a full term, the first to be elected to full terms of office without succeeding, the first to peacefully transfer power, and the first former prime minister to be elected president, Préval was also the first elected head of state in Haitian history to do so. Préval promoted privatization of government companies, agrarian reform, and investigations of human rights abuses. His presidencies were marked by domestic tumult and attempts at economic stabilization, with his latter term seeing the destruction brought by the 2010 Haiti earthquake.
Ерте өмір және мансап
Преваль 1943 жылғы 17 қаңтарда Порт-о-Пренс қаласында дүниеге келді және Артибонит департаментіндегі Мармелад ауылдық қаласында өсті. Ол Бельгиядағы Гемблукс колледжінде және Лювен католик университетінде агрономияны оқыды, сондай-ақ Италиядағы Пиза университетінде геотермалды ғылымдарды зерттеді. 1963 жылы ол отбасымен бірге Гаитиден кетіп қалды. Саяси өмірі оны қарсылас ретінде көрсеткендіктен, Гаитиден кетіп, Африкада БҰҰ агенттіктерінде жұмыс істеді. 1988 жылы ол бірнеше серіктесімен Порт-о-Пренсте нан пісіруші дүкен ашты. Кәсіпорынмен айналысып жүріп, ол саяси және қайырымдылық салаларда белсенді болды, мысалы, салезиандық әке Жан Бертран Аристидтің жетімдер үйіне нан жеткізіп, оныңмен жақын қарым-қатынас орнатты. 1990 жылы Аристид президент болып сайланғаннан кейін, Преваль 1991 жылғы 13 ақпаннан 11 қазанға дейін оның премьер-министрі болды, ал 1991 жылғы 30 қыркүйектегі әскери төңкерілгеннен кейін елден қашып кетті. 2009 жылғы 6 желтоқсанда Преваль өзінің экономикалық кеңесшісі және Гаитидің бұрынғы орталық банкінің губернаторы Лесли Делатурдың жесірі Элизабет Деброс Делатурға үйленді. Превальдың бірінші және екінші некелері, сәйкесінше Герда Бенуа және Соланж Лафонтант, ажырасумен аяқталды. 1996 жылы президенттікке сайланғаннан кейін, Преваль тәуелсіз мемлекет ретінде елдің 191 жылдық тарихында демократиялық жолмен сайланған екінші мемлекет басшысы болды. Президент ретінде Преваль бірқатар экономикалық реформаларды жүзеге асырды, ең бастысы – әртүрлі мемлекеттік компанияларды жекешелендіру. Превальдың өкімет мерзімі аяқталғанда жұмыссыздық деңгейі төмендеді. Преваль сондай-ақ Гаити ауылдарында аграрлық реформа бағдарламасын енгізді.
Préval was born on 17 January 1943 in Port au Prince and was raised in his father's hometown of Marmelade, a village town in the Artibonite department. He studied agronomy at the College of Gembloux and the Catholic University of Leuven in Belgium and also studied geothermal sciences at the University of Pisa in Pisa, Italy. He left Haiti with his family in 1963. Leaving Haiti because his political past presented him as a potential opponent, Claude found work with UN agencies in Africa. In 1988, he opened a bakery in Port au Prince with some business partners. While operating his company, he continued to be active in political circles and charity work, such as providing bread to the orphanage of Salesian Father Jean Bertrand Aristide, with whom he developed a close relationship. After the election of Aristide as president in 1990, Préval served as his prime minister from 13 February to 11 October 1991, going into exile following the 30 September 1991 military coup. On 6 December 2009, Préval married Elisabeth Débrosse Delatour — one of his economic advisors and widow of Leslie Delatour, the former governor of Haiti's central bank. Préval's first and second marriages, to Guerda Benoit and Solange Lafontant respectively, both ended in divorce. Upon his 1996 inauguration, Préval became the second democratically elected head of state in the country's 191 year history as an independent nation. As president, Préval instituted a number of economic reforms, most notably the privatization of various government companies. By the end of Préval's term, unemployment rates had fallen. Préval also instituted a program of agrarian reform in Haiti's countryside.
Сайлау
Преваль 2006 жылғы президенттік сайлауда «Леспва» партиясынан қайтадан үміткер болды. Сайлау екі жылдық халықаралық бейбітшілік сақшыларынан кейін өтті. 9 ақпанда жарияланған алдын ала нәтижелер оның шамамен 60 пайыз дауыспен жеңіске жеткенін көрсетті, бірақ қосымша нәтижелер жарияланғанда, оның дауыс үлесі тікелей сайлауда жеңіске қажетті 50 пайыздан аздап төмендеді – осылайша қайта сайлау қажет болды. Преваль дауыс санауда заңбұзушылықтар болғанын мәлімдеп, бірінші турдың нәтижесі бойынша өзін жеңімпаз деп жариялауды талап етті. Преваль сәуір айында Гаитиде өткен парламенттік сайлаудан кейін 14 мамырда қызметке кірісті; парламент отырысын өткізбей ант беру мүмкін болмады. Қызметке кіріскен кезде Преваль бірліктің маңыздылығын баса айтып, бөлініс Гаитидің «басты мәселесі» екенін және гаитиліктердің «бірлесіп жұмыс істеуі керек» екенін жеткізді. 17 мамырда ол Превальдің алғашқы мерзімінде премьер-министр болған Жак Эдуард Алексисті қайтадан премьер-министрлікке ұсынды. Преваль елдегі сауда және көлік инфрақұрылымын дамытатын кең ауқымды жол желісін салуға уәде берді.
Préval ran again as the Lespwa candidate in the presidential election of 2006. The election took place after two years of international peacekeeping. Partial election results, released on 9 February, indicated that he had won with about 60% of the vote, but as further results were released, his share of the vote slipped just below the 50% required majority to be elected outright – thus making a run off necessary. Préval claimed that there had been fraud among the vote counts, and demanded that he be declared the winner outright of the first round. Préval was sworn in on 14 May, following Haiti's legislative run off vote in April; he could not be sworn in until a sitting Parliament was in place. When he was sworn in, Préval emphasized the importance of unity, saying that division was Haiti's "main problem" and that Haitians had to "work together". On May 17, he nominated Jacques Édouard Alexis, who had served as prime minister during Préval's first term, as prime minister again. Préval promised to build a massive road system which would boost trade and transportation around the country.
Латын Америкасының интеграциясы
Преваль басшылығымен Гаити Латын Америкасындағы басқа елдермен дипломатиялық және бауырластық қарым-қатынаста болды. Гаитиге қажетті көмекті көбінесе Латын Америкасымен одақтас елдерден береді. Венесуэла президенті Уго Чавестің Гаити президентімен достығы әртүрлі экономикалық келісімдерге әкелді. Гаитиде төрт электр станциясы (40 мегаватт, 30 мегаватт және екі 15 мегаватт) салынуға тиіс. Сондай-ақ, күніне белгілі бір мөлшерде мұнай өндіретін мұнай өңдеу зауыты да орнатылатын болады. Венесуэланың Гаитиге көмегі олардың тарихи ынтымақтастығына негізделген, онда жаңа тәуелсіз Гаити Симон Боливарды қарсы алып, оған қамқорлық көрсетті және Боливардың Латын Америкасының Испаниядан тәуелсіздігі жолындағы күресіне әскери күшпен көмектесті. Фидель Кастро, Рауль Кастро және басқа да кубалық дипломаттар, мысалы вице-президент Эстебан Лазо Эрнандес, Гаитиге Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында Кубаға қарсы АҚШ эмбаргосына қарсы дауыс бергені үшін алғыс білдірді. Превальдың Латын Америкасындағы елдермен дипломатиялық қарым-қатынастары Гаити үшін көптеген экономикалық мүмкіндіктер ашты. Преваль көптеген Латын Америкасының көшбасшыларымен кездесті, мысалы Фидель Кастромен, Боливияның Эво Моралесімен, Панаманың Мартин Торрихосымен және көршілес Доминикан Республикасының Леонель Фернандеспен кездесті. Доминикан Республикасы Превальдың мемлекет басшысы ретінде алғашқы шетел сапары болды. Содан кейін Преваль АҚШ-қа барды, онда оны АҚШ президенті Джордж Буш қайта сайлануымен құттықтады. Преваль Доминикан Республикасынан кейін АҚШ-қа өзінің бірінші дипломатиялық сапары болатынын жариялады, бұл оның Венесуэла, Куба және Францияға дипломатиялық сапарларынан бұрын болды. АҚШ Превальдың Бушпен кездесуін Джордж Буш әкімшілігі кезінде АҚШ-тың Гаитимен жақсы қарым-қатынасының жақсы белгісі деп қарастырды.
Haiti under Préval cooperated diplomatically and fraternally with other nations in Latin America. Haiti's Latin American alliance provides the country with much of its needed aid. The friendship between Venezuelan president Hugo Chávez and the Haitian president resulted in various economic agreements. Four power plants (a 40 megawatt, a 30 megawatt, and two 15 megawatts) are set to be built in Haiti. An oil refinery is also scheduled to be installed, with a production capacity of of oil per day. Venezuela's aid to Haiti is founded upon their historic cooperation, wherein the newly independent Haiti welcomed and tended to Simón Bolívar and provided military power to aid Bolivar's cause of Latin American independence from Spain. Fidel Castro, Raúl Castro and other Cuban diplomats such as Vice President Esteban Lazo Hernández thanked Haiti for consistently voting in the United Nations General Assembly against the United States embargo against Cuba. Préval's diplomatic relations with fellow Latin American nations opened up many economic opportunities for Haiti. Préval met with many Latin American leaders such as Fidel Castro, Evo Morales of Bolivia, Martín Torrijos of Panama, and Leonel Fernández of the neighboring Dominican Republic. Relations with the Dominican Republic were strengthened largely due to Préval's willingness to end volatile temperaments and to the two presidents' focus on cooperation. The Dominican Republic was Préval's first foreign visit as head of state. Préval then visited the United States, where he was congratulated by U. S. President George W. Bush on his reelection. Préval proclaimed that following the Dominican Republic, the U. S. would be his first diplomatic visit in office, putting it ahead of his eventual diplomatic visits to Venezuela, Cuba and France. The U. S. considered Préval's meeting with Bush a good sign of excellent US Haitian relations during the George W. Bush administration.
2008 жылғы сәуірдегі тәртіпсіздіктер
2008 жылдың сәуір айының басында азық-түліктің қымбаттауына байланысты тәртіпсіздіктер басталды; 2007 жылдан бері күріш сияқты бірқатар қажетті азық-түлік өнімдерінің бағасы шамамен 50%-ға өсті. Тәртіпсіздіктер жалғасып, 8 сәуірде наразылар президент сарайына шабуыл жасады, бірақ БҰҰ әскерлері оларды кері қайтарды. 9 сәуірде Преваль ел азаматтарын сабырлы болуға шақырды; ол жоғары азық-түлік бағасы бүкіл әлемдегі мәселе екенін, бірақ дүкендерді қирату бұл мәселені шешпейтінін айтты және "Гаити полициясы мен БҰҰ әскерлеріне тонауды тоқтатуға бұйрық бергенін" мәлімдеді. Азық-түлік импортына салынатын барлық салықтарды жою туралы талаптарға қарамастан, Преваль мұны істей алмайтынын, себебі қаржы өте қажет екенін айтты; ол Гаитиде азық-түлік өндірісін арттыруға уәде берді, осылайша ел импортқа осыншалықты тәуелді болмайды, бірақ бұл көптеген наразылардың күтілгенінен кем болды. 12 сәуірде Сенат премьер-министр Алексисті қызметтен босатуға дауыс берді, ал Преваль 23 кг күріштің бағасы 51 доллардан 43 долларға дейін төмендетілетінін хабарлады. Превальдың сөзіне сүйенсек, күріш халықаралық көмек есебінен субсидияланады, ал жеке сектор бағаны 3 долларға төмендетуге келісім білдірді. Сондай-ақ ол экономикалық жағдайды жақсарту үшін Венесуэладан көмек сұрамақшы екенін айтты.
In early April 2008, riots broke out over the high cost of food; since 2007, prices for a number of essential foods, including rice, had risen by about 50%. As the riots continued, rioters attacked the presidential palace on 8 April but were driven away by UN soldiers. On 9 April, Préval called for calm; he said that high food prices were a problem around the world, but that the problem would not be solved by destroying stores, and he said that he had "ordered Haitian police and UN soldiers to put an end to the looting". Despite demands for all taxes on food imports to be lifted, Préval said that he could not do so because the money was greatly needed; he pledged to increase food production in Haiti so that the country would not be so dependent on imports, but this fell short of what many protesters demanded. On 12 April, the Senate voted to remove Prime Minister Alexis from office, and Préval announced that the price per 23 kg of rice would be reduced from $51 to $43. According to Préval, the rice would be subsidized with international aid, and the private sector was willing to reduce the price by $3. He also said that he was going to seek Venezuelan assistance in improving the economic situation.
2010 жылғы жер сілкінісі
12 қаңтарда Порт-о-Пренс қаласында жер сілкінісі болды. Алғашқы хабарламаларға сәйкес, дипломаттар президент Превальмен байланыса алмады және ол үйінің қираған астында қалған болуы мүмкін деп алаңдады. Бірақ, кейінірек келген хабарламалар, оның ішінде Гаитидің АҚШ-тағы елшісі Реймонд Альсид Жозефтің мәлімдемелері, президент және бірінші ханым Элизабет Делатур Преваль ешқандай жарақатсыз аман қалғанын және аралдағы қауіпсіз жерге көшірілгенін көрсетті. Жер сілкінісі болған кезде олар үйге кіруге айналып жатқан еді. Преваль мен оның әйелі үй құламас бұрын ғимараттан қашып үлкеріп, жарақат алмады. Қайтыс болғандардың саны 100 000-нан 316 000-ға дейін жетеді деп есептеледі.
On 12 January, Port au Prince was hit by an earthquake. Initial reports indicated that diplomats were unable to contact President Préval and they feared he might be trapped beneath the rubble of his home. However, later reports – including ones quoting the Haitian ambassador to the United States, Raymond Alcide Joseph – said that the President and First Lady Elisabeth Delatour Préval had escaped unharmed and had been moved to a safe location on the island. The couple was about to enter their home when the earthquake struck. Préval and his wife were able to step away from the building before the house collapsed, escaping injury. The death toll estimates range from 100,000 to 316,000 people.
Президенттікке дейінгі өмір және қайтыс болуы
Преваль зейнетке шығып, Мармеладедегі үйіне қайтты. Ол жерде ол ауыл шаруашылығы кооперативі, білім беру орталығы және шырын зауыты сияқты жобалармен айналысты. Оның соңғы ресми пайда болуы 2017 жылдың 7 ақпанында Жовенел Моиздің іс-шараларының ашылуында болды. Превальдың қазасы туралы 3 наурызда 2017 жылы Моиз өзінің Twitter аккаунтында хабарлады. Отбасының достары Превальдың Порт-о-Пренс қаласындағы ауруханаға жол жүрісінде қайтыс болғанын мәлімдеді. Өлімінің себебі бастапқыда жүрек тоқтауы деп хабарланды, бірақ күдікті әрекеттер туралы қауесеттер Элизабет Делатурдың өтініші бойынша округтік прокурор Дантон Легердің қатысуымен сараптама жасауға әкелді. Сараптама қорытындысы нақты болмады, бірақ миға қан кету немесе инсульт анықталған жоқ. Легер Превальдың денесінен алынған үлгілерді қосымша зерттеуді және тінді шетелдік зертханаға жіберу мүмкіндігін хабарлады. Превальдың денесі Марс алаңындағы Ұлттық пантеон мұражайында қойылды, ал мемлекеттік жерлеу рәсімі мен католиктік мисса Киоск Окид Жанти амфитеатрында өтті. Оның кіші қызы Патрисия Преваль әкесіне арнап сөз сөйледі. Бұрынғы президенттер Жоселерме Привер, Мишель Мартелли және Проспер Авриль, сондай-ақ шетелдік дипломатиялық корпус та қатысты. Оның денесі Мармеладқа жеткізіліп, үш зеңбілікпен жерленді.
Préval retired to his home in Marmelade, where he worked on projects which included an agricultural co operative, an education centre and a juice factory. His last public appearance was at the inauguration of Jovenel Moïse on 7 February 2017. Préval's death was announced on 3 March 2017, by Moïse, on his Twitter account. Family friends announced that Préval had died on the way to a suburban hospital in Port au Prince. His cause of death was initially announced as a cardiac arrest, but rumors of foul play resulted in an autopsy, conducted in front of District Attorney Danton Leger, at the request of Elisabeth Delatour. The autopsy was inconclusive but ruled out a brain hemorrhage or stroke. Further testing of specimens from Préval's body was announced by Leger, potentially sending the tissue to a foreign lab. Préval's body lay in state at Musée du Panthéon National on the Champ de Mars, and a state funeral and Catholic mass were held at the Kiosque Occide Jeanty amphitheatre. Patricia Préval, his younger daughter, eulogized her father. Former presidents Jocelerme Privert, Michel Martelly and Prosper Avril were in attendance with foreign diplomatic corps. His body was transported to Marmelade, where he was buried to a three gun salute.