Кіріспе
Гаити аралының географиясы
the island of Haiti's geography
Гаити Республикасы Испаньола аралының батыс үш сегізден бір бөлігін, Доминикан Республикасының батысында қамтиды. Гаити Кариб теңізі мен Солтүстік Атлант мұхиты арасында, көршілес Куба аралының шығысында орналасқан. Гаитидің жалпы ауданы – , оның ішінде жер және су. Гаитидің жағалау сызығының ұзындығы – және Доминикан Республикасымен ортақ шекарасы бар.
Климат
Климат тропикалық, биіктікке байланысты кейбір өзгерістер болады. Порт-о-Пренс қаласында қаңтар айында орташа ең төменгі температурадан орташа ең жоғары температураға дейін ауытқиды; шілде айында – . Жауын-шашын мөлшері әртүрлі, жазық жерлердің кейбіреулерінде және таулардың солтүстік және шығыс беткейлерінде жаңбыр көбірек жауады. Порт-о-Пренс қаласында орташа жылдық жауын-шашын мөлшері құрайды. Екі жаңбырлы маусым бар: сәуір-маусым және қазан-қараша. Гаитиде мерзімді құрғақшылықтар мен су тасқындары жиі болады, олар орманды кесу салдарынан одан да нашарлайды. Атлантика мұхитындағы дауылдар да қауіпті. Мысалы, 2016 жылы «Мэтью» дауылы Гаитиге келгенде көптеген зиян келтірді.
Физикалық география
Гаитидің жер бедері әртүрлі, оның үштен екі бөлігінен астамы 700 футтан (213 м) жоғары. Климаты негізінен тропикалық, бірақ кейбір кіші аймақтарда жартылай құрғақ, субтропикалық және мұхиттық климат та бар. Таулар арасында құнарлы аңғарлар кездеседі, олар көптеген аудандарда биіктіктер арасындағы үлкен контрастты аймақтарды құрайды. Гаити (және Испаньола) Кубадан "Желбарыс" боғазы арқылы бөлінеді – екі елдің арасындағы кең бұғаз. Гаитидің ең төменгі нүктесі бір дереккөзге сәйкес теңіз деңгейінде (Кариб теңізі), екінші дереккөзге сәйкес теңіз деңгейінен төмен (< 1 м, Гескио клиникасы, Порт-о-Пренс немесе Гонайвтерде) орналасқан, ал ең биік нүктесі – Пик-ла-Сель. Гаитидегі ең маңызды аңғар, егістік дақылдары тұрғысынан, Плайн-де-л’Артибонит, ол Монтань-Нуардың оңтүстігіне қарай бағытталған. Бұл аймақ елдің (сондай-ақ Испаньоланың) ең ұзын өзенін – Ривьер-л’Артибонитті қолдайды, оның бастауы Доминикан Республикасының батыс аймағында, ал көп бөлігі Орталық Гаити арқылы өтіп, Гонаве шығанағына құяды. Өзенде баржамен жүруге болады. Аралдың шығыс және орталық бөлігі – биік плато. Солтүстік аймақ Массив-дю-Нор (Солтүстік массиві) және Плен-дю-Нор (Солтүстік жазығы) құрайды. Массив-дю-Нор – Доминикан Республикасындағы Кордильера-Сентральдың жалғасы. Ол Гаитидің шығыс шекарасынан, Гуаямук өзенінің солтүстігінен басталып, солтүстік жартыаралы арқылы солтүстік-батысқа қарай созылады. Орталық плато (Plateau Central) Гуаямук өзенінің екі жағымен, Массив-дю-Нордың оңтүстігіне қарай жатады. Ол оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылады. Орталық платоның оңтүстік-батысында Монтань-Нуар орналасқан, оның солтүстік-батыс бөлігі Массив-дю-Нормен бірігеді. Оңтүстік аймақ Плен-дю-Кюль-де-Сак (оңтүстік-шығыс) және таулы Оңтүстік жартыаралынан (Тибурон жартыаралы деп те аталады) тұрады. Плен-дю-Кюль-де-Сак – елдің тұзды көлдерін, мысалы, Тру-Кайман мен Гаитидегі ең үлкен көл – Лак-Азуейді (сонымен қатар Этан-Соматр деп те аталады) қамтитын табиғи ойыс. Сальль тауларының тізбегі, Доминикан Республикасының оңтүстік тау тізбегінің (Сьерра-де-Баоруко) жалғасы, шығыстағы Массив-де-ла-Сельден батыстағы Массив-де-ла-Оттеге дейін созылады. Осы тау тізбегінде Гаитидегі ең биік нүкте – Пик-ла-Сель, 2680 метр (8793 фут) биіктікте орналасқан.
Haiti's most important valley in terms of crops is the Plaine de l'Artibonite, which is oriented south of the Montagnes Noires. This region supports the country's (also Hispaniola's) longest river, the Riviere l'Artibonite whose watershed begins in the western region of the Dominican Republic and continues most of its length through central Haiti and onward where it empties into the Gulf of Gonâve. The river is navigable for a distance by barge. The eastern and central region of the island is a large elevated plateau. The northern region consists of the Massif du Nord (Northern Massif) and the Plaine du Nord (Northern Plain). The Massif du Nord is an extension of the Cordillera Central in the Dominican Republic. It begins at Haiti's eastern border, north of the Guayamouc River, and extends to the northwest through the northern peninsula. The Plateau Central (Central Plateau) extends along both sides of the Guayamouc River, south of the Massif du Nord. It runs from the southeast to the northwest. To the southwest of the Plateau Central are the Montagnes Noires, whose most northwestern part merges with the Massif du Nord. The southern region consists of the Plaine du Cul de Sac (the southeast) and the mountainous southern peninsula (also known as the Tiburon Peninsula). The Plaine du Cul de Sac is a natural depression which harbors the country's saline lakes, such as Trou Caïman and Haiti's largest lake Lac Azuei (also known as Etang Saumatre). The Chaîne de la Selle mountain range, an extension of the southern mountain chain of the Dominican Republic (the Sierra de Baoruco), extends from the Massif de la Selle in the east to the Massif de la Hotte in the west. This mountain range harbors Pic la Selle, the highest point in Haiti at 2,680 metres (8,793 ft).
Аралдар
Гаитидің аумағының бір бөлігін көптеген кіші аралдар құрайды. Ең көрнекті аралдар: Гонаве аралы – материктік Испаньоланың ең үлкен теңіз жағалауындағы аралы. Гаитидің Гонаве шығанағындағы Порт-о-Пренстің батыс-солтүстығында орналасқан. Оның ауданы 743 км². Оның тайнолық аты Гуанабо болған. Ла Гонавте бір кезде қарақшылардың базасы болған. Тортуга (Тортуга), материктің екінші үлкен теңіз аралы, Испаньоланың солтүстік-батыс жағалауынан орналасқан, бұл Кариб теңізіндегі арал. Оның ауданы 180 км². 17 ғасырда Кариб теңізіндегі қарақшылықтың маңызды орталығы болған бұл арал көптеген әдебиеттер мен фильмдерде танымал болды. Аралдың атауы оның бетапақшаға ұқсас пішінінен шыққан. Île à Vache (Сиыр аралы) – Гаитидің оңтүстік-батысында орналасқан шағын және жасыл арал, жалпы ауданы 52 км². Лес-Каемиттер – Гонаве шығанағында, Испаньоланың оңтүстік-батыс жағалауынан орналасқан екі арал. Олардың жалпы ауданы 45 км². Ла Навас – АҚШ-пен аумақтық даулы жартасты жер. Арал Гаитидің оңтүстік-батысындағы Жеремиден батысқа қарай, Гаитидің оңтүстік-батыс түбегінде орналасқан, және 5 км² (2 шаршы миль) ауданы бар. Гаитиде сонымен қатар бірнеше көл бар. Гаитидегі ең үлкен көл, сондай-ақ Испаньола аралы мен Вест-Индиядағы екінші үлкен көл – Азуэй көлі. Ол Cul de Sac ойысында орналасқан, ауданы 170 км². Бұл тұздылығы теңіз суынан жоғары тұзды көл және американдық крокодилдер мен фламинголар сияқты көптеген жануарларға пана. Пелигр көлі – Пелигр су электр стансасының құрылысы нәтижесінде пайда болған жасанды көл. Тру-Кайман – жалпы ауданы 16,2 км² тұзды сулы көл. Мирагоан көлі – Кариб теңізіндегі ең ірі табиғи тұщы сулы көлдердің бірі, ауданы 25 км².
Île de la Gonâve, the largest offshore island of mainland Hispaniola, is located to the west northwest of Port au Prince in Haiti's Gulf of Gonâve, in the Caribbean Sea (the largest gulf of the Antilles). It has an area of 743 km2. Its Taíno name was Guanabo. La Gonâve was once a pirate base. Tortuga (Turtle), the second largest offshore island of the mainland, located off the northwest coast of Hispaniola, it is a Caribbean island. It has an area of 180 km2. The island was a major center of Caribbean piracy during the 17th century and has become famous in many works of literature and film. The island's name derives from the turtle like shape of the island. Île à Vache (Cow Island) is a small and lush island located off southwestern of Haiti with a total area is 52 km2. Les Cayemites, a pair of islands located in the Gulf of Gonâve off the coast of southwest Hispaniola. It has a combined area of 45 km2. La Navasse, is a rocky outcropping that has been subject to an ongoing territorial dispute with the United States. The island is located west of Jérémie on the south west peninsula of Haiti, and measures 2 square miles (5 km2). Haiti also has several lakes. The largest lake in Haiti, and the second largest lake of the island of Hispaniola and the West Indies, is Lake Azuei. It is located in the Cul de Sac Depression with an area of 170 km2. It is a saline lake with a higher concentration of salt than the sea water and harbors numerous fauna such as American crocodiles and American flamingos. Lake Péligre is an artificial lake created by the construction of the Peligre Hydroelectric Dam. Trou Caïman is a saltwater lake with a total area of 16.2 km2. Lake Miragoâne is one of the largest natural freshwater lakes in the Caribbean, with an area of 25 km2.