Жан-Бертран Аристид: Гаитидің тұңғыш демократиялық сайланған президенті
Jean-Bertrand Aristide
Жан-Бертран Аристид – Гаитидің тұңғыш демократиялық сайланған президенті, рухани және саясаткер. Халықтық қозғалыстың көшбасшысы, Vodou мәдениетін жандандыруға тырысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гаитидің бұрынғы президенті, діни қызметкер (туған жылы: 1953)
Former president of Haiti, priest (b. 1953)
Жан Бертран Аристид (ʒɑ̃ bɛʁtʁɑ̃ aʁistid; 15 шілде 1953 жылы туған) – Гаитидің бұрынғы салезиан діни қызметкері және саясаткері, Гаитидің алғашқы демократиялық жолмен сайланған президенті. Діни қызметкер ретінде ол азаттық теологиясын оқытты, ал президент ретінде Гаитиде Воду дінін қоса алғанда, афрокреол мәдениетін қалыпқа келтіруге тырысты. Аристид 1982 жылы діни қызметкер болу үшін оқуын аяқтағаннан кейін Порт-о-Пренстегі шіркеуге тағайындалды. Ол демократияны қолдау қозғалысының басты нүктесіне айналды, алдымен Жан-Клод "Бейби Док" Дювалье, содан кейін әскери өтпелі режим кезінде. Ол 1990–1991 жылдарғы Гаитидің жалпы сайлауында дауыстардың 67%-ын алып жеңіске жетті. 1991 жылдың қыркүйегінде болған әскери төңкеріске дейін Аристид Гаити президенті қызметін қысқа мерзімге атқарды. 1994 жылы АҚШ-тың қысымы мен күш қолдану қаупі (Демократияны қолдау операциясы) нәтижесінде төңкерілген режим құлады, және Аристид 1994 жылдан 1996 жылға дейін және 2001 жылдан 2004 жылға дейін қайтадан президент болды. Ол 2004 жылғы төңкеріс кезінде Доминикан шекарасы арқылы елге басып кірген оңшыл бұрынғы әскерлік жарымәскери жасақтардың шабуылынан кейін биліктен қуылды. Аристид және көптеген басқалар АҚШ оның үстінен жасалған төңкерісті ұйымдастыруда рөл атқарғанын мәлімдеді. 2022 жылы көптеген гаитилік және француздық шенеуніктер «The New York Times» газетіне Франция мен АҚШ Аристидті отставкаға кететін қысым жасау арқылы биліктен құлатқанын айтты.
Jean Bertrand Aristide (ʒɑ̃ bɛʁtʁɑ̃ aʁistid; born 15 July 1953) is a Haitian former Salesian priest and politician who became Haiti's first democratically elected president. As a priest, he taught liberation theology and, as a president, he attempted to normalize Afro Creole culture, including Vodou religion, in Haiti. Aristide was appointed to a parish in Port au Prince in 1982 after completing his studies to become a priest. He became a focal point for the pro democracy movement first under Jean Claude "Baby Doc" Duvalier and then under the military transition regime which followed. He won the 1990–91 Haitian general election, with 67% of the vote. Aristide was briefly president of Haiti, until a September 1991 military coup. The coup regime collapsed in 1994 under U. S. pressure and threat of force (Operation Uphold Democracy), and Aristide was president again from 1994 to 1996 and from 2001 to 2004. He was ousted in the 2004 coup d'état after right wing ex army paramilitary units invaded the country from across the Dominican border. Aristide and many others have alleged that the United States had a role in orchestrating the coup against him. In 2022, numerous Haitian and French officials told The New York Times that France and the United States had effectively overthrown Aristide by pressuring him to step down,
Тарихы және шіркеу қызметі
Жан Бертран Аристид 1953 жылғы 15 шілдеде Оңтүстік Порт-Салюде кедей отбасында дүниеге келді. Әкесі Аристид туғаннан кейін үш ай өткен соң қайтыс болды. Ол Кап-Гайтиендегі Нотр-Дам колледжінде білім алып, 1974 жылы үздік дипломмен бітірді. Содан кейін Гаитиге оралғанға дейін Доминикан Республикасының Ла-Вега қаласында жаңару оқуынан өтті, ал кейін Гаити мемлекеттік университетінде философия және психологияны оқыды. 1979 жылы аспирантураны аяқтағаннан кейін Аристид Еуропаға сапар шегіп, Италияда, Грецияда және Бейт-Жала қаласындағы Кремисан монастырында білім алды. 1982 жылы ол Гаитиге салезиандық дін қызметкері ретінде тағайындалу үшін оралды және Порт-о-Пренс қаласындағы шағын приходтың пасторы болды. 1957-1986 жылдар аралығында Гаитиде Франсуа "Папа Док" және Жан-Клод "Бейби Док" Дювалье отбасылық диктатуралары билік етті. Гаитидің кедей халқының басынан өткен қиындықтар Аристидке терең әсер етті, ол Дювалье режимін ашық сынады. Ол елдегі шіркеу иерархиясын да аямады, себебі 1966 жылғы Ватикан конкордаты Дювальеге Гаити епископтарын тағайындауға бір рет мүмкіндік берді. Азаттық теологиясының жақтасы Аристид өзінің алғашқы уағыздарының бірінде Дювалье режимін айыптады. Бұл биліктің жоғарғы эшелондарында байқалды. Қысымға ұшырап, салезиандық орденнің провинциялық делегаты Аристидті Монреальге үш жылға жер аударды. Аристид Ti Legliz қозғалысының жетекші тұлғасына айналды, оның атауы креол тілінде "кішкентай шіркеу" дегенді білдіреді. 1985 жылдың қыркүйегінде ол Порт-о-Пренс қаласындағы кедей аудандағы Сент-Жан Боско шіркеуіне тағайындалды. Шіркеуде жастардың жоқтығына назар салған Аристид жастарға арналған апталық миссаларды ұйымдастыра бастады. Ол 1986 жылы "Лафанми Селави" (Отбасы – өмір) деп аталатын қалалық көше балалары үшін жетімдер үйін құрды. Аристид Гаитидегі зұлымдыққа ұшырағандардың үні болғандықтан, ол сөзсіз шабуылға ұшырарлық нысанаға айналды. Ол кем дегенде төрт рет өлтіруге талпыныс жасалды. Ең көп таралған әрекет – Сент-Жан Боско қырғыны, ол 1988 жылдың 11 қыркүйегінде болды. Осы әрекетте жүзден астам қарулы Тонтон Макут қызыл ленталар тағып, Сент-Жан Боско шіркеуіне күшпен кірді. Әскер мен полиция бақылауында олар қауымға автоматтан оқ жауып, қашқан шіркеу мүшелеріне пышақпен шабуыл жасады. Аристидтің шіркеуі толығымен өртеніп кетті. 13 адам қаза тауып, 77 адам жарақат алды. Аристид аман қалды және жасырынған. Кейіннен салезиандық шенеуніктер Аристидке Гаитиден кетуді бұйырды, бірақ ондаған мың гаитиліктер наразылық білдіріп, әуежайға жолын жапты. 1988 жылдың желтоқсанында Аристид салезиандық орденінен шығарылды. Салезиандар дайындаған мәлімдемеде діни қызметкердің саяси әрекеттері оның діни қызметкер ретіндегі міндеттеріне қайшы келетін "екпіздік пен зорлық-зомбылықты қоздырды" делінген. Аристид бұл шешімге шағымданып: "Менің айыпталып отырған қылмысым – барлық ерлер мен әйелдерге тамақ беруді уағыздауым" деді. 1988 жылдың қаңтарындағы сұхбатында ол: "Шешім – революция, ең алдымен, Жақсы Жаңалықтың рухында; Иса аштықтан зардап шегетін адамдарды қабылдай алмады. Бұл – байлар мен кедейлер арасындағы таптық қақтығыс. Менің рөлім – уағыз айту және ұйымдастыру" деді. 1994 жылы Аристид дін қызметкерліктен кетіп, шіркеу иерархиясын сынауы және азаттық теологиясын қолдауына байланысты жылдар бойғы шиеленісті аяқтады. Аристид 1996 жылдың 20 қаңтарында Милдред Труйлоға үйленді, одан екі қызы дүниеге келді.
Jean Bertrand Aristide was born into poverty in Port Salut, Sud on 15 July 1953. His father died three months after Aristide was born, He was educated at the Collège Notre Dame in Cap Haïtien, graduating with honors in 1974. He then took a course of novitiate studies in La Vega, Dominican Republic, before returning to Haiti to study philosophy at the Grand Séminaire Notre Dame and psychology at the State University of Haiti. After completing his post graduate studies in 1979, Aristide travelled in Europe, studying in Italy, Greece, and at the Cremisan Monastery in the town of Beit Jala. He returned to Haiti in 1982 for his ordination as a Salesian priest, and was appointed curate of a small parish in Port au Prince. Between 1957 and 1986, Haiti was ruled by the family dictatorships of François "Papa Doc" and Jean Claude "Baby Doc" Duvalier. The misery endured by Haiti's poor made a deep impression on Aristide himself, and he became an outspoken critic of Duvalierism. Nor did he spare the hierarchy of the country's church, since a 1966 Vatican Concordat granted Duvalier one time power to appoint Haiti's bishops. An exponent of liberation theology, Aristide denounced Duvalier's regime in one of his earliest sermons. This did not go unnoticed by the regime's top echelons. Under pressure, the provincial delegate of the Salesian Order sent Aristide into three years of exile in Montreal. Aristide became a leading figure in the Ti Legliz movement, whose name means "little church" in Kreyòl. In September 1985, he was appointed to St. Jean Bosco church, in a poor neighborhood in Port au Prince. Struck by the absence of young people in the church, Aristide began to organize youth, sponsoring weekly youth Masses. He founded an orphanage for urban street children in 1986 called Lafanmi Selavi [Family is Life]. As Aristide became a leading voice for the aspirations of Haiti's dispossessed, he inevitably became a target for attack. He survived at least four assassination attempts. The most widely publicized attempt, the St. Jean Bosco massacre, occurred on 11 September 1988, During the attempt over one hundred armed Tontons Macoute wearing red armbands forced their way into St. Jean Bosco as Aristide began Sunday Mass. As army troops and police stood by, the men fired machine guns at the congregation and attacked fleeing parishioners with machetes. Aristide's church was burned to the ground. Thirteen people are reported to have been killed, and 77 wounded. Aristide survived and went into hiding. Subsequently, Salesian officials ordered Aristide to leave Haiti, but tens of thousands of Haitians protested, blocking his access to the airport. In December 1988, Aristide was expelled from his Salesian order. A statement prepared by the Salesians called the priest's political activities an "incitement to hatred and violence", out of line with his role as a clergyman. Aristide appealed the decision, saying: "The crime of which I stand accused is the crime of preaching food for all men and women." In a January 1988 interview, he said "The solution is revolution, first in the spirit of the Gospel; Jesus could not accept people going hungry. It is a conflict between classes, rich and poor. My role is to preach and organize " In 1994, Aristide left priesthood, ending years of tension with the church over his criticism of its hierarchy and his espousal of liberation theology. Aristide married Mildred Trouillot, on 20 January 1996, with whom he had two daughters.
Бірінші төрағалық (1991-1996)
1987 жылғы ұлттық сайлаудағы зорлық-зомбылықтан кейін 1990 жылғы сайлауға сақтықпен қарасты. Аристид президенттікке үміткер екенін жариялады. Алты апталық науқан барысында ол өзінің жақтастарын «Front National pour le Changement et la Démocratie» (Үзгеріс және демократия үшін ұлттық майдан, немесе FNCD) деп атады, нәтижесінде Аристид 1990 жылы дауыстардың 67 пайызын алып президент болып сайланды. Бұл Гаити тарихындағы алғашқы адал сайлау деп кеңінен мойындалды. Алайда, президенттік қызметін бастағаннан кейін сегіз ай өткен соң, ол қанды әскери төңкеріспен құлатылды. Ол FNCD-ден бөлініп, «Күресіп жатқан халық ұйымы» (OPL, Organisation Politique "Lavalas") құрды – «тасқын» немесе «құйылыс» деген мағынаны білдіретін креол тіліндегі сөз. Аристидті құлатуға жасалған төңкеріс Гаити революциясын (1791) жоспарлаған Воду рәсімі өткен Боис Кайман жеріндегі оқиғаның 200 жылдығымен бірге болды, осы мереке Аристид үкіметі Ұлттық сарайда атап өтілді. Аристидтің қанатынға дейін, 6 қаңтарда оған қарсы төңкеріс жасауға тырысылды. Дювалье кезіндегі «Тотон Макут» жетекшісі Роджер Лафонтант уақытша президент, Гаити тарихындағы бірінші және жалғыз әйел президент Эрта Паскаль Трюйлоны ұстап алды. Аристидтің көптеген жақтастары наразылық білдіру үшін көшелерге шықты, ал Лафонтант әскери жағдай режимін жариялауға тырысқанда, армия төңкерістің бастапқы сатысын тоқтатты. Аристидтің қысқа ғана билік кезеңінде ол маңызды реформалар жүргізуге тырысты, бұл Гаитидің бизнес және әскери элитасының күшті қарсылығын тудырды. Оның Ұлттық Ассамблеямен қарым-қатынасы тез нашарлап, сот, министрлер кабинеті және елшілік тағайындауларында оны айналып өтуге бірнеше рет әрекеттенді.
Following the violence at the aborted national election of 1987, the 1990 election was approached with caution. Aristide announced his candidacy for the presidency. Following a six week campaign, during which he dubbed his followers the "Front National pour le Changement et la Démocratie" (National Front for Change and Democracy, or FNCD), Aristide was elected president in 1990 with 67% of the vote in what is generally recognized as the first honest election in Haitian history. However, just eight months into his presidency he was overthrown by a bloody military coup. He broke from FNCD and created the Struggling People's Organization (OPL, Organisation Politique "Lavalas") – "the flood" or "torrent" in Kréyòl. The coup d'état overthrowing Aristide occurred on the 200 year anniversary of Bois Caïman, a Vodou ceremony during which Haitians planned the Haitian Revolution of 1791, which the Aristide government had commemorated at the National Palace. A coup attempt against Aristide had taken place on 6 January, even before his inauguration, when Roger Lafontant, a Tonton Macoute leader under Duvalier, seized the provisional president Ertha Pascal Trouillot the first and only woman president. After large numbers of Aristide supporters filled the streets in protest and Lafontant attempted to declare martial law, the army crushed the incipient coup. During Aristide's short lived first period in office, he attempted to carry out substantial reforms, which brought passionate opposition from Haiti's business and military elite. His relationship with the National Assembly soon deteriorated, and he attempted repeatedly to bypass it on judicial, Cabinet and ambassadorial appointments.
1991 жылғы төңкеріс
1991 жылдың қыркүйегінде армия оған қарсы төңкеріс жасады (1991 жылғы Гаити төңкерісі), оны армияның бас қолбасшысы Рауль Седрас басқарды, ол маусым айында Аристидтің ұсынысымен армияның бас қолбасшысы болып тағайындалған еді. Аристид 1991 жылдың 29 қыркүйегінде биліктен алынды, бірнеше күннен кейін елден қуылды, оның өмірі АҚШ, Франция және Венесуэла дипломаттарының араласуы арқасында ғана сақталды. Гаити Конституциясының 149-бабына сәйкес, Жоғарғы сот судьясы Жозеф Нерет президент міндетін атқарушы болып тағайындалды, ол Аристидтің отставкасынан кейін 90 күн ішінде сайлау өткізілгенге дейін қызмет етеді. Бірақ, нақты билік армия қолбасшысы Рауль Седрастың қолында болды. 1980-жылдары АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) есірткіге қарсы күрестің аясында құрылған және қаржыландырылған Гаитидің Ұлттық барлау қызметінің (SIN) жоғары лауазымды өкілдері төңкеріске қатысты. Олар төңкеріс кезінде барлау жұмыстары үшін ЦРУ-дан қаржыландыру мен оқыту алған, бірақ бұл қаржыландыру төңкерістен кейін тоқтатылған деген хабар бар. "Нью-Йорк Таймс" газеті былай деп мәлімдеді: "ЦРУ төңкерісті қолдады немесе президент Аристидтің билігін әдейі әлсіретті деген ешқандай дәлел жоқ". Аристид биліктен қуылғаннан кейін Эммануэль Констант Аристидтің жақтастарына қарсы террорлық науқанды бастады. 1993 жылы Констант, 1992 жылдан бері ЦРУ-дың ақпарат берушісі болып жұмыс істеген, "Гаитидің дамуы мен прогресі үшін фронт" (FRAPH) ұйымын құрды, ол Аристидтің жақтастарын нысанаға алып, өлтірді. Аристид эмиграциядағы уақытын алдымен Венесуэлада, содан кейін АҚШ-та өткізіп, халықаралық қолдауды дамытуға жұмыс істеді. Аристидтің эмиграция кезінде Біріккен Ұлттар Ұйымының төңкерісшілерді орнынан түсіру мақсатымен сауда эмбаргосы Гаитидің әлсіз экономикасына ауыр соққы берді. Президент Джордж Буш Гаитиде бизнес жүргізетін көптеген американдық компанияларға эмбаргодан босату берді, ал президент Билл Клинтон бұл босату мерзімін ұзартты. АҚШ-пен саудадан басқа, төңкеріс режимі Гаити әскерилерінің Кали картелімен байланысы арқасында есірткі саудасынан түскен үлкен пайдамен де қамтамасыз етілді. Аристид есірткі сатушыларды қамауға алуға тырысқанның өзі Рауль Седрас және Мишель Франсуа (оның бұрынғы мемлекеттік хатшысы Патрик Эли де осыны айтқан) есірткімен байланысты әскери шенеуніктердің төңкерісіне себеп болды деп мәлімдеді. Өкіл Джон Коньерс (Мичиган штатынан Демократ) АҚШ үкіметінің Гаити хунтасының есірткі трафигіндегі рөлін ашық мойындаған жалғыз агенттігі – Есірткіге қарсы күрес басқармасы (DEA) екеніне алаңдаушылық білдірді. DEA хунтаның есірткі байланыстарын дәлелдейтін көптеген мәліметтер ұсынғанға қарамастан, Клинтон әкімшілігі бұл факторды хунтаға қарсы сақтық шарасы ретінде пайдаланбаған, керісінше оны азайтуға тырысты (АҚШ үкіметі Мануэль Нориегоға қарсы жасағандай). Найрн ЦРУ-дың осы хунтадағы есірткі сатушылармен байланысының SIN құрылған кезден басталып, төңкеріс кезінде де, одан кейін де жалғасқанын айтты. Найрнның бұл мәлімдемесін Эммануэль Констант төңкеріс кезінде және одан бұрын FRAPH ұйымының ЦРУ-мен байланысы туралы мәлімдемесі де растайды.
In September 1991 the army performed a coup against him (1991 Haitian coup d'état), led by army general Raoul Cédras, who had been promoted by Aristide in June to commander in chief of the army. Aristide was deposed on 29 September 1991, and after several days sent into exile, his life only saved by the intervention of U. S., French and Venezuelan diplomats. In accordance with the requirements of article 149 of the Haitian Constitution, Superior Court justice Joseph Nérette was installed as président provisoire to serve until elections were held within 90 days of Aristide's resignation. However, real power was held by army commander Raoul Cédras. High ranking members of the Haitian National Intelligence Service (SIN), which had been set up and financed in the 1980s by the U. S. Central Intelligence Agency (CIA) as part of the war on drugs, were involved in the coup, and were reportedly still receiving funding and training from the CIA for intelligence gathering activities at the time of the coup, but this funding reportedly ended after the coup. The New York Times stated, "No evidence suggests that the C. I. A. backed the coup or intentionally undermined President Aristide." A campaign of terror against Aristide supporters was started by Emmanuel Constant after Aristide was forced out of power. In 1993, Constant, who had been on the CIA's payroll as an informant since 1992, organized the Front for the Advancement and Progress of Haïti (FRAPH), which targeted and killed Aristide supporters. Aristide spent his exile first in Venezuela and then in the United States, working to develop international support. A United Nations trade embargo during Aristide's exile, intended to force the coup leaders to step down, was a strong blow to Haiti's already weak economy. President George H. W. Bush granted an exemption from the embargo to many U. S. companies doing business in Haiti, and president Bill Clinton extended this exemption. In addition to this trade with the United States, the coup regime was supported by massive profits from the drug trade thanks to the Haitian military's affiliation with the Cali Cartel; Aristide publicly stated that his own pursuit of arresting drug dealers was one event that prompted the coup by drug affiliated military officials Raul Cedras and Michel Francois (a claim echoed by his former secretary of State Patrick Elie). Representative John Conyers (D Michigan) expressed concern that the only U. S. government agency to publicly recognize the Haitian junta's role in drug trafficking was the Drug Enforcement Administration, and that, despite a wealth of evidence provided by the DEA proving the junta's drug connections, the Clinton administration downplayed this factor rather than use it as a hedge against the junta (as the U. S. government had done against Manuel Noriega). Nairn in particular alleged that the CIA's connections to these drug traffickers in the junta not only dated to the creation of SIN, but were ongoing during and after the coup. Nairn's claims are confirmed in part by revelations of Emmanuel Constant regarding the ties of his FRAPH organization to the CIA before and during the coup government.
1994 жылғы есеп
Гаитилік экспаттардың Аристидті қолдау білдірген үлкен демонстрацияларынан (Нью-Йорк қаласында 60 000-нан астам адам қатысты) кейін, Билл Клинтонды сайлаудағы Аристидті Гаитиге қайтару туралы уәдесін орындауға шақыруы, АҚШ және халықаралық қысым (соның ішінде 1994 жылдың 31 шілдесіндегі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 940-шы қарары) әскери режимді мойынсұнуға мәжбүр етті және Президент Билл Клинтон елге АҚШ әскерін енгізді. 1994 жылдың 15 қазанында Клинтон әкімшілігі Аристидті Гаитиге қызмет мерзімін аяқтау үшін қайтарды. Аристид 1996 жылы адам құқықтарын оқыту саласындағы ЮНЕСКО сыйлығына ие болды.
Following large pro Aristide demonstrations by Haitian expats (estimated over 60,000 demonstrators in New York City) urging Bill Clinton to deliver on his election promise to return Aristide to Haiti, U. S. and international pressure (including United Nations Security Council Resolution 940 on 31 July 1994), persuaded the military regime to back down and U. S. troops were deployed in the country by President Bill Clinton. On 15 October 1994, the Clinton administration returned Aristide to Haiti to complete his term in office. Aristide received the 1996 UNESCO Prize for human rights education.
Қарсылық (1996-2001)
1996 жылдың соңында Аристид "халықтан алыстауы" себепті ОПЛ-дан бөлініп, Фанми Лавалас деген жаңа саяси партия құрды. Сенатта және Депутаттар палатасында көпшілік дауысқа ие болған ОПЛ өзін "Халық күресі ұйымы" деп атады, OPL аббревиатурасын сақтап қалды. Фанми Лавалас 2000 жылғы мамырда өткен заң шығарушы сайлауда жеңіске жетті, бірақ сенатқа Лавалас кандидаттарына бірнеше орын берілді, бұл туралы сыншылар екінші тур өткізілуі керек екенін айтты (кіші партиялардың дауыстары соңғы дауыс санауында есептен шығарылғандықтан, мұндай әдіс бұрынғы сайлауларда да қолданылған). Сыншылар FL сенаттағы осы бірнеше орынға бірінші турда көпшілік дауыс ала алмағанын мәлімдейді. Сыншылар Фанми Лаваластың Уақытша сайлау комиссиясын бақылап, осы шешімді қабылдағанын да айыптайды, бірақ олардың сыны бұрын Гаити тарихында қолданылған дауыс санау әдісіне қатысты. Содан кейін Аристид сол жылы өткен 2000 жылғы президент сайлауында жеңіске жетті, бірақ бұл сайлауды көптеген оппозициялық партиялар бойкоттады, олар Convergence Démocratique ұйымына біріккен. АҚШ үкіметі сайлауға қатысу деңгейі 10%-дан аспайтынын мәлімдесе, халықаралық байқаушылар 50% шамасында екенін көрсетті, ал CNN сол кезде 60% қатысқандығын, оның 92%-ы Аристидке дауыс бергенін хабарлады. АҚШ-тағы Буш әкімшілігі мен Флоридадағы Гаити эмигранттарынан құралған оппозициялық көшбасшылар Гаити үкіметіне халықаралық көмекке эмбарго салу үшін сайлауға қатысты сынды пайдаланды.
In late 1996, Aristide broke from the OPL over what he called its "distance from the people" and created a new political party, the Fanmi Lavalas. The OPL, holding the majority in the Sénat and the Chambre des Députés, renamed itself the Organisation du Peuple en Lutte, maintaining the OPL acronym. Fanmi Lavalas won the 2000 legislative election in May, but a handful of Senate seats were allocated to Lavalas candidates that critics claimed should have had second round runoffs (as the votes of some smaller parties were eliminated in final vote counts, which had also been done in earlier elections). Critics argue that FL had not achieved a first round majority for this handful of senate seats. Critics also charge that Fanmi Lavalas controlled the Provisional Election Commission which made the decision, but their criticism is of a vote count technique used prior in Haiti history. Aristide then was elected later that year in the 2000 presidential election, an election boycotted by most opposition political parties, now organised into the Convergence Démocratique. Although the U. S. government claimed that the election turnout was hardly over 10%, international observers saw turnout of around 50%, and at the time, CNN reported a turnout of 60% with over 92% voting for Aristide. The Bush administration in the U. S. and Haitian expatriate opposition leaders in Florida would use the criticism over the election to argue for an embargo on international aid to the Haitian government.
Екінші төрағалық (2001-2004)
2003 жылы Аристид Гаитидің бұрынғы отарлаушысы Франциядан Гаитиге 1825-1947 жылдар аралығында Гаити көтерілісі кезінде тартылып алынған француз мүлігі, оның ішінде құлдар үшін, Гаити Францияға 90 миллион алтын франк төлегенінің орнына 21 миллиард доллар өтемақы төлеуді талап етті.
In 2003, Aristide called for France, the former colonizer of the country, to pay $21 billion in restitution to Haiti for the 90 million gold francs supplied to France by Haiti in restitution for French property, including enslaved people, that was appropriated in the Haitian rebellion, over the period from 1825 to 1947.
2004 жылғы төңкеріс
2001 жылы билікке оралғаннан кейін Аристид өзінің ықпалын жүзеге асыру және саяси қарсыластарын қорқыту үшін көше бандиттеріне көбірек сүйенді деген айыптамалар бар. 2003 жылдың қыркүйегінде Гонайв қаласының солтүстігіндегі Работо ауданында Аристидтің жақтасы болған «Ламе Канибал» (Каннибалдық армия) тобының басшысы Амиот Метайер қаза болғаннан кейін, Метайердің ізбасарлары Аристидтің оны өлтіруге бұйрық бергеніне сеніп, президентке қарсы көтерілді. 2003 жылдың 5 желтоқсанында Аристидке қарсы наразылық білдірген Порт-о-Пренс университетінің студенттеріне қарсы зорлық шабуылдары жасалды және оларға қысым көрсетілді. 2004 жылдың басында «Каннибалдық армия» үкіметке қарсы күреске бұрынғы әскерилер мен полиция қызметкерлері қосылды. Олардың көпшілігі Доминикан Республикасында эмиграцияда болып, 2001 жылдан бері шекара маңындағы шабуылдарды ұйымдастырып келді. Бұл жарымәскери науқанды бұрынғы полиция бастығы Гай Филипп және бұрынғы FRAPH өлім отрядының негізін қалаушы Луи Жодел Шамблен басқарды. 2004 жылдың ақпан айында Аристидтің жақтастары Сент-Марк қаласында жаппай қырғын жасады деген айыптамалар таралды. Көп ұзамай көтерілісшілер солтүстік аймақты басып алды, содан кейін астананы қоршап алып, басып кірді. 2004 жылдың 28 ақпанында Аристид Канада мен Францияның көмегімен АҚШ-қа ұшырылды. Аристид пен оның күзетшісі Франц Габриэль оның АҚШ әскерлері жасаған «жаңа төңкеріс немесе заманауи ұрлау» құрбаны болғанын мәлімдеді. Аристидтің жұбайы оны сүйемелдеген адамдардың АҚШ арнайы күштерінің формасын кигенін, бірақ Гаитиден алып кету үшін пайдаланылған ұшаққа отырғанда азаматтық киімге ауысқандарын айтты. Ямайка премьер-министрі П.Дж. Паттерсон жасаған мәлімдемеде: «Оның отставкасы шынайы ерікті ме екеніне күмән тудырамыз, өйткені бұл Гаити аймақтарын қарулы көтерілісшілер басып алғаннан кейін және халықаралық қауымдастық қажетті қолдау көрсетпегеннен кейін болды. Президент Аристидті осындай жағдайда орнынан алу демократиялық жолмен сайланған үкіметтер үшін қауіпті үрдіс тудырады, өйткені бұл көтерілісші күштердің ықпалымен сайланған адамдарды қызметтен алуға мүмкіндік береді» делінді. Аристидтің премьер-министрі Ивон Нептун да Аристидтің отставкаға кетуі шындыққа сәйкес екенін мәлімдеді. Аристид Гаитиден ұшырылғаннан кейін оның вилласына қарақшылар шабуыл жасады. Аристид кеткеннен кейін, атыс тоқтағандықтан көптеген баррикадалар алынып тасталды, ал тәртіпті Гаити полициясымен бірге қарулы көтерілісшілер мен жергілікті жасақтар сақтады. Аристид отбасы Гаитиден көшірілгеннен кейін Ямайка премьер-министрі П. Паттерсон Орталық Африка Республикасына парламент мүшесі Шарон Хей Вебстерді жіберді. Бұл елдің басшылығы Аристид пен оның отбасын Ямайкаға жіберуге келісті. Аристид отбасы бірнеше ай бойы аралда тұрды, содан кейін Ямайка үкіметі Оңтүстік Африка Республикасынан отбасының сол жерге көшіруіне рұқсат алды. Кейіннен Аристид Франция мен АҚШ-тың оны «ұрлау» деп атаған әрекетте рөлі болғанын мәлімдеді, ол оны Гаитиден Орталық Африка Республикасы арқылы Оңтүстік Африкаға жеткізді. Алайда, билік өкілдері оның уақытша панасы АҚШ, Франция және Габон тарапынан келісілгенін айтты. 2004 жылдың 1 наурызында АҚШ конгрессмені Максин Уотерс, Аристидтің отбасының досы Рэндалл Робинсонмен бірге, Аристидтің өзінен бас тартуға мәжбүр болғанын және АҚШ оны елден алып кетіп, қарулы күзетшілермен ұстап алғанын айтты. Уотерс айтуынша, Милдред Аристид таңғы сағат 6:30-да оған телефон соққанда «мемлекеттік төңкеріс аяқталды» деп хабарлаған. Ол сондай-ақ Жан Бертран Аристидтің АҚШ-тың Гаитидегі елшілігінің басшысы оның үйіне келіп, ол отставкаға кетпесе, көптеген гаитиліктермен бірге өлтірілетінін айтып қорқытқанын айтты. Осыған жауап ретінде, төңкеріс кезінде Гаитидегі АҚШ елшісі Джеймс Брендан Фоули бұл мәлімдемелердің шындыққа сай емес екенін мәлімдеді, АҚШ саясаты ешқашан Аристидті орнынан алуды көздемегенін айтты. Ол Аристидтің АҚШ-тан құтқаруды сұрағанын және оны қауіпсіз жерге жеткізу үшін ұшақ жіберу туралы шешім Аристидтің өтініші бойынша түнгі келіссөздерден кейін қабылданғанын айтты. 2006 жылғы сұхбатында Аристид АҚШ-тың кәсіпорындарды жекешелендіру бойынша жасаған келісімдерінен бас тартқанын, бұл кәсіпорындардан түскен пайданың бір бөлігі Гаити халқына бөлінетінін және оны жамандау үшін дезинформациялық науқан жүргізілгенін мәлімдеді. Оңтүстік Африка үкіметінен жалақы алып, қызметкерлермен қамтамасыз етілген Аристид Преториядағы үкіметтік виллада тұрды. Оңтүстік Африкада Аристид Оңтүстік Африка университетінде құрметті ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, зулу тілін үйренді және 2007 жылдың 25 сәуірінде африка тілдерінен докторлық диплом алды. 2007 жылдың 21 желтоқсанында Аристидтің жаңа жылды және Гаити тәуелсіздік күнін тойлауға арналған сөзі эфирге тарады, эмиграциядан кейін оның төртінші сөзі болды. Сөзінде ол 2006 жылғы президенттік сайлауды, онда Преваль сайланды, «таңдау» деп сипаттап, оны сынға алды, ал «халықтың арқасына сатқындықтың пышағы шаншылды» деді. Сайлаудан кейін Лавалас партиясының жоғары лауазымды бірнеше мүшесі зорлық-зомбылыққа ұшырады. 2007 жылдың тамызында Гаитидегі жетекші құқық қорғаушы және Лавалас мүшесі Ловински Пьер Антуан жоғалып кетті. Оның қайнап жатқан жері әлі белгісіз, ал жаңалықтарда былай делінген: «Көптеген наразылар сияқты, ол [Уилсон Месильен, Аристидтің 30 қыркүйек қорының үйлестірушісі] қорының басшысы Ловински Пьер Антуанды қайтаруды талап ететін футболка киген».
It has been alleged that after his return to power in 2001, Aristide increasingly relied on street gangs to enforce his will and to terrorize his political opponents. After the murder of Amiot Métayer, the leader of the pro Aristide Lame Kanibal (Cannibal Army) gang in the Raboteau slum in the northern city of Gonaïves in September 2003, Métayer's partisans, believing that Aristide had ordered his killing, rose up against the president. On 5 December 2003, organized pro Aristide forces committed and encouraged violent attacks and threats against University of Port au Prince students protesting against Aristide. In early 2004, the Cannibal Army was joined in its fight against the government by former military and police, many of whom had been in exile in the Dominican Republic and who had been launching cross border raids since 2001. The paramilitary campaign was headed by ex police chief Guy Philippe and former FRAPH death squad founder Louis Jodel Chamblain. In February 2004, pro Aristide forces were accused of committing a massacre in the city of Saint Marc. The rebels soon took control of the North, and eventually laid siege to, and then invaded, the capital. Under disputed circumstances, Aristide was flown out of the country by the U. S. with assistance from Canada and France on 28 February 2004. Aristide and his bodyguard, Franz Gabriel, stated that he was the victim of a "new coup d'état or modern kidnapping" by U. S. forces. Mrs. Aristide stated that the personnel who escorted him wore U. S. Special Forces uniforms, but changed into civilian clothes upon boarding the aircraft that was used to remove them from Haiti. Jamaican prime minister P. J. Patterson released a statement saying "we are bound to question whether his resignation was truly voluntary, as it comes after the capture of regions of Haiti by armed insurgents and the failure of the international community to provide the requisite support. The removal of President Aristide in these circumstances sets a dangerous precedent for democratically elected governments anywhere and everywhere, as it promotes the removal of duly elected persons from office by the power of rebel forces." Aristide's Prime Minister, Yvon Neptune, also said that Aristide's resignation was genuine. After Aristide was flown out of Haiti, looters raided his villa. Most barricades were lifted the day after Aristide left as the shooting had stopped; order was maintained by Haitian police, along with armed rebels and local vigilantes. Almost immediately after the Aristide family was transported from Haiti, the prime minister of Jamaica, P. J. Patterson, dispatched a member of parliament, Sharon Hay Webster, to the Central African Republic. The leadership of that country agreed that Aristide and his family could go to Jamaica. The Aristide family remained on the island for several months until the Jamaican government gained acceptance by the Republic of South Africa for the family to relocate there. Aristide later claimed that France and the U. S. had a role in what he termed "a kidnapping" that took him from Haiti to South Africa via the Central African Republic. However, authorities said his temporary asylum there had been negotiated by the United States, France and Gabon. On 1 March 2004, U. S. congresswoman Maxine Waters, along with Aristide family friend Randall Robinson, reported Aristide had told them that he had been forced to resign and had been abducted from the country by the United States and that he had been held hostage by an armed military guard. According to Waters, Mildred Aristide called her at her home at 6:30 am, informing her that "the coup d'etat has been completed". She also stated how Jean Bertrand Aristide claimed the U. S. embassy in Haiti's chief of staff came to his house and threatened that he, alongside many other Haitians would be killed if he did not resign. In response to this, James Brendan Foley, U. S. Ambassador to Haiti at the time of the coup, called these claims untrue, stating that it was never U. S. policy to remove Aristide. He said that Aristide had requested a U. S. rescue and that the decision to dispatch a plane to carry him to safety had been agreed upon following night time discussions at the behest of Aristide. In a 2006 interview, Aristide claimed the United States reneged on compromises he made with it over the privatization of enterprises to ensure that part of the profits from those enterprises would be distributed to the Haitian population and then relied on a disinformation campaign to discredit him. Receiving a salary from and provided staff by the South African government, Aristide lived with his family in a government villa in Pretoria. In South Africa, Aristide became an honorary research fellow at the University of South Africa, learned Zulu, and, on 25 April 2007, received a doctorate in African languages. On 21 December 2007, a speech by Aristide marking the new year and Haiti's Independence Day was broadcast, the fourth such speech since his exile; in the speech he criticized the 2006 presidential election in which Préval was elected, describing it as a "selection", in which "the knife of treason was planted" in the back of the Haitian people. Since the election, some high ranking members of Lavalas have been targets for violence. Lovinsky Pierre Antoine, a leading human rights organizer in Haiti and a member of Lavalas, disappeared in August 2007. His whereabouts remain unknown and a news article states: "Like many protesters, he [Wilson Mesilien, coordinator of the pro Aristide 30 September Foundation] wore a T shirt demanding the return of foundation leader Lovinsky Pierre Antoine, a human rights activist and critic of both U. N. and U. S. involvement in Haiti who disappeared in August."
Гаитиге оралу
2008 жылы АҚШ елшілігінің жеделхатында АҚШ-тың Гаитидегі бұрынғы елшісі Джанет Сандерсон: "МИНУСТАХ-тың мерзімінен бұрын кетуі [Гаити] үкіметін соңғы екі жылдағы жетістіктерді кері қайтаратын популистік және нарыққа қарсы саяси күштердің ықпалына ұшыратады. MINUSTAH Гаитидегі АҚШ үкіметінің маңызды саяси мүдделерін іске асыру үшін қажетті құрал болып табылады". 2006 жылғы 2 тамызда АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілдерімен кездесуде Гватемаланың бұрынғы дипломаты Эдмонд Мулет, сол кездегі МИНУСТАХ басшысы, АҚШ-ты Аристидке қарсы заңдық шаралар қабылдауға шақырды. Мулеттің өтініші бойынша БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан Оңтүстік Африка президенті Табо Мбекиді Аристидтің елде қалуын қамтамасыз етуге шақырды. АҚШ елшісі Джеймс Фоули 2005 жылғы 22 наурыздағы құпия жеделхатта 2004 жылғы тамыздағы сауалнама "Аристид Гаитиде 50% қолдаудан жоғары көрсеткен жалғыз тұлға екенін көрсетті" деп жазды. 2006 жылы Аристидтің бұрынғы одақтасы Рене Превал Гаити президенті болып сайланғаннан кейін, ол Аристидтің Гаитиге оралуы мүмкін екенін айтты. 2009 жылғы 16 желтоқсанда мыңдаған наразылар Аристидтің Гаитиге оралуын талап етіп, оның "Фанми Лавалас" партиясының алдағы сайлаудан шеттетілуіне қарсылық білдірді. 2010 жылғы 12 қаңтарда Аристид Гаитидегі жер сілкінісінен зардап шеккендерге көңіл айтып, елді қайта құруға көмектесу үшін оралуға ниетті екенін мәлімдеді. 2010 жылғы 7 қарашада "Eurasia Review" және "Huffington Post" басылымдарындағы тәуелсіз журналист Николас Россиермен өткен эксклюзивті сұхбатында (Гаитиге оралуға дейінгі соңғы сұхбат) Аристид 2010 жылғы сайлау оның "Фанми Лавалас" партиясын қамтымағандықтан әділ және еркін болмағанын мәлімдеді. Ол Гаитиге қайта оралуға ниетті екенін растады, бірақ Оңтүстік Африкадан шығуға рұқсат берілмейтінін айтты. 2011 жылғы ақпан айында Аристид Гаити паспортын алуға кедергі келтіретін барлық мәселелер шешілгеннен кейін бірнеше күн ішінде Гаитиге оралатынын мәлімдеді. 2011 жылғы 17 наурызда Аристид Оңтүстік Африкадағы сүргіннен Гаитиге аттанды. АҚШ президенті Барак Обама Оңтүстік Африка президенті Джейкоб Зумадан Аристидтің 20 наурызға жоспарланған президенттік сайлауға дейін Гаитиге оралуын болдырмау үшін оның келуін кейінге қалдыруды сұрады. Аристидтің партиясына сайлауға қатысуға тыйым салынды, ал АҚШ оның оралуы елдегі жағдайды тұрақсыздандыруы мүмкін деп опасызданды. 2011 жылғы 18 наурызда ол әйелімен бірге Порт-о-Пренс әуежайына келді, оны мыңдаған жанкүйерлер күтіп алды. Әуежайда жиналған көпшілікке ол: "Фанми Лаваластан бас тарту – Гаити халқынан бас тарту. 1804 жылы Гаити төңкерісі құлдықтың аяқталуын білдірді. Бүгін Гаити халқы елден қуу мен төңкеріске соңғы нүкте қойып, әлеуметтік мүшекестендіруден құндылыққа қарай бейбіт жолмен өтуі керек". Аристидтің адвокаттары мен "Фанми Лавалас" партиясының қолдаушылары судьяның шешімінің Гаити заңнамасына сәйкестігіне және судьяның бейтараптығына күмән тудырды. 1991 және 2000 жылдардағы Аристидтің сайлаулары, сондай-ақ 1995 және 2006 жылдардағы Рене Превалдың сайлауларында дауыс беруге қатысқандардың саны шамамен 60-70% құрады. 2010 жылғы жер сілкінісінен кейінгі жылдары сайлауға қатысу көрсеткіші 20% дейін төмендеді. Осы кезеңде оңшыл күштер билікке келді, сайлаушылардың көп бөлігі сайлау құқығынан айырылды. 2016 жылдың соңында Аристид көп жылдан кейін алғаш рет сайлау кампаниясына қатысып, "Фанми Лавалас" партиясының кандидаттарын қолдау үшін елді аралап шықты. Сайлау нәтижелері (оның партиясы заңсыз деп таныды) елде оңшыл күштердің билікке оралуына әкеп соқты, дауыс беруге қатысқандардың саны 20% құрады.
In a 2008 United States embassy cable, former U. S. ambassador to Haiti Janet Sanderson emphasized that: "A premature departure of MINUSTAH would leave the [Haitian] government vulnerable to resurgent populist and anti market economy political forcesreversing gains of the last two years. MINUSTAH is an indispensable tool in realizing core USG [U. S. government] policy interests in Haiti." At a meeting with U. S. State Department officials on 2 August 2006, former Guatemalan diplomat Edmond Mulet, then chief of MINUSTAH, urged U. S. legal action against Aristide to prevent the former president from gaining more traction with the Haitian population and returning to Haiti. At Mulet's request, UN Secretary General Kofi Annan urged South Africa’s president Thabo Mbeki to ensure that Aristide remained in the country. U. S. ambassador James Foley wrote in a confidential 22 March 2005 cable that an August 2004 poll "showed that Aristide was still the only figure in Haiti with a favorability rating above 50%". After René Préval, a former ally of Aristide, was elected president of Haiti in 2006, he said it would be possible for Aristide to return to Haiti. On 16 December 2009, several thousand protesters marched through Port au Prince calling for Aristide's return to Haiti, and protesting the exclusion of Aristide's Fanmi Lavalas party from upcoming elections. On 12 January 2010, Aristide sent his condolences to victims of the earthquake in Haiti just a few hours after it occurred, and stated that he wished to return to help rebuild the country. On 7 November 2010, in an exclusive interview (the last given before his return to Haiti) with independent reporter Nicolas Rossier in Eurasia Review and the Huffington Post, Aristide declared that the 2010 elections were not inclusive of his party, Fanmi Lavalas, and therefore not fair and free. He also confirmed his wishes to go back to Haiti but stated that he was not allowed to travel out of South Africa. In February 2011, Aristide announced that he would return to Haiti within days of the ruling Haitian government removing impediments to him receiving his Haitian passport. On 17 March 2011, Aristide departed for Haiti from his exile in South Africa. U. S. president Barack Obama had asked South African president Jacob Zuma to delay Aristide's departure to prevent him from returning to Haiti before a presidential run off election scheduled for 20 March. Aristide's party was barred from participating in the election, and the U. S. feared his return could be destabilizing. On Friday, 18 March 2011, he and his spouse arrived at Port au Prince Airport, and were greeted by thousands of supporters. He told the crowd waiting at the airport: "The exclusion of Fanmi Lavalas is the exclusion of the Haitian people. In 1804, the Haitian revolution marked the end of slavery. Today, may the Haitian people end exiles and coups d’état, while peacefully moving from social exclusion to inclusion." Aristide's lawyers and supporters of Fanmi Lavalas questioned the legality of the judge's order under Haitian law as well as the judge's impartiality. During the elections of 1991 and 2000 of Aristide and the 1995 and 2006 elections of Rene Preval, the turnout of the total voting population hovered at around 60–70%. In the years following the 2010 earthquake, turnout in elections dropped significantly to 20%. During this period, the right wing rose to power, with mass voter disenfranchisement. In late 2016 Aristide, for the first time in many years, returned to electioneering, touring the country to promote Fanmi Lavalas candidates; the election results (decried by his party as illegitimate) returned to power right wing forces in the country, with only a 20% voter turnout.
Жетістіктер
Президент Аристидтің басшылығымен Гаити үкіметі көптеген маңызды реформаларды жүзеге асырды. Оларға денсаулық сақтау және білім беруге халықтың қолжетімділігін күрт арттыру, ересектердің сауаттылығын жоғарылату, қылмысқа күдікпен айыпталушылардың құқықтарын қорғауды күшейту, судьялардың біліктілігін арттыру, адам саудасын тоқтату, Гаити армиясын тарату, адам құқықтары мен азаматтық еркіндіктер үшін жағдай жасау, ең төменгі жалақыны екі есеге көбейту, жер реформасын жүзеге асыру және шағын шаруаларға көмек көрсету, балықшыларға қайық жасауды үйрету, халыққа төмен бағада азық-түлік жеткізу желісін құру, қолжетімді бағада тұрғын үйлер салу және мемлекеттік коррупцияны азайту кірді.
Under president Aristide's leadership, the Haitian government implemented many major reforms. These included greatly increasing access to health care and education for the general population, increasing adult literacy and protections for those accused of crimes, improving training for judges, prohibiting human trafficking, disbanding the Haitian military, establishing an improved climate for human rights and civil liberties, doubling the minimum wage, instituting land reform and assistance to small farmers, providing boat construction training to fishermen, establishing a food distribution network to provide low cost food to the poor at below market prices, building low cost housing, and reducing government corruption.
Білім беру саласындағы жетістіктер
Лавала әкімшілігінің кезінде Жан Бертран Аристид пен Рене Превал 195 жаңа бастауыш мектеп және 104 орта мектеп салды. 1990 жылы Аристид сайланғанға дейін бүкіл елде бар болғаны 34 орта мектеп болған. Лавала сонымен қатар мыңдаған балаларға стипендия берді, осылайша олар шіркеу/жекеменшік мектептерге қатысуға мүмкіндік алды. 2001 және 2004 жылдар аралығында бастауыш мектепке қабылданып оқитын балалардың саны 72%-ға жетті, ал шамамен 300 000 ересек адам Лавала ұйымдастырған ересектерге арналған сауаттылық жобаларына қатысты. Бұл ересектер арасындағы сауаттылық деңгейін 35%-дан 55%-ға дейін көтеруге көмектесті.
During successive Lavalas administrations, Jean Bertrand Aristide and René Préval built 195 new primary schools and 104 secondary schools. Prior to Aristide's election in 1990, there were just 34 secondary schools nationwide. Lavalas also provided thousands of scholarships so that children could afford to attend church/private schools. Between 2001 and 2004, the percentage of children enrolled in primary school education rose to 72%, and an estimated 300,000 adults took part in Lavalas sponsored adult literacy campaigns. This helped the adult literacy rate rise from 35% to 55%.
Денсаулық сақтау саласындағы жетістіктер
Көптеген білім беру жетістіктерінен өзге, Аристид пен Лавалас Кубаның көмегімен мемлекеттік біріншілік медициналық көмек жүйесін дамытуға батыл жоспар жасады. 1998 жылы "Жорж" даулы салдарынан келген апаттан кейін Куба Гаитимен гуманитарлық келісімге келді, оған сәйкес гаитилік дәрігерлер Кубада білім алды, ал кубалық дәрігерлер елдің шалқары аудандарында жұмыс істеді. 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісі кезінде Кубада 573 дәрігер оқыған болатын. Лавалас үкіметі көмекке қатысты эмбаргоға қарамастан, нәрестелердің өлім-жітімін азайтуға, сондай-ақ салмағы жеткіліксіз туған нәрестелердің көрсеткішін төмендетуге қол жеткізді. Сәтті АИТС-тің алдын алу және емдеу бағдарламасы да құрылды, осының нәтижесінде Католиктік халықаралық қатынастар институты былай деді: "Гаитиде жаңа инфекциялардың таралу қарқынын баяулатудың үлкен жетістігі, Гаити үкіметіне халықаралық көмектің жетіспеушілігіне және денсаулық сақтау саласындағы мамандардың қаражат тапшылығына қарамастан қол жеткізілді".
In addition to numerous educational advances, Aristide and Lavalas embarked on an ambitious plan to develop the public primary health care system with Cuban assistance. Since the devastation unleashed by Hurricane Georges in 1998, Cuba entered a humanitarian agreement with Haiti whereby Haitian doctors would be trained in Cuba, and Cuban doctors would work in rural areas. At the time of 2010 Haiti earthquake, 573 doctors had been trained in Cuba. Despite operating under an aid embargo, the Lavalas administration succeeded in reducing the infant mortality rate as well as reducing the percentage of underweight newborns. A successful AIDS prevention and treatment program was also established, leading the Catholic Institute for International Relations to state: the "incredible feat of slowing the rate of new infections in Haiti has been achieved despite the lack of international aid to the Haitian government, and despite the notable lack of resources faced by those working in the health field".
Фад'Х, Тонтон Макут және Атташе армиясы мен жарымәскери бөлімдерін тарату
Лаваланың саяси жобасы ұзақ уақыттан бері азаматтық полиция күшін нығайтуға және Гаитидегі элиталық репрессияның ұзақ жылдар бойы қолданылып келген құралдарын – елдің қатыгез әскери және жарымәскери күштерін таратуға бағытталды. Аристид басқаратын үкімет жарымәскери өлім отрядтарына қатысты алғашқы сот процесін бастады және Гаитидің мемлекеттік телеарнасында FAdH және FRAPH-тың істері көрсетілгеннен кейін көптеген адамды түрмеге қамады. Зерттеуші Джеб Спрагтың зерттеуіне сәйкес, қарулы көтерілісші жарымәскери бөлімшелер Гаитидің бірқатар элиталарынан, Доминикан Республикасының үкіметтік секторларынан және шетелдік барлау қызметтерінен маңызды қолдау алды. Азаматтық полициясының жеткіліксіз күші бұрынғы әскери көтерілісшілердің шекара маңындағы шабуылдарын тойтаруда қиындықтарға тап болды. 1991 жылғы 27 тамызда Аристидке қатысты қастандыққа талпыныс жасаған әскерилер мен өлім отрядының мүшелерінен кейін жасаған сөйлемінің бір бөлігін көрсететін видео пайда болды. Онда ол: «Оған тиісін беруден тартынбаңыз. Қандай керемет құрал! Қандай керемет аспап! Қандай керемет жабдық! Ол әдемі, иә, әдемі, тартымды, әдемі, иісі де жақсы, қайда барсаңыз да оны тыныс аласыз» дейді. Сынаушылар оның оппозициялық белсенділерді «мойынға дөңгелек іліп» жазалау, яғни бензинге малынған дөңгелекті мойынға байлап, өртеу амалын қолдағанын айтады; ал басқалары ол адамдардың конституцияны пайдаланып өзін күшейтуі және оңшыл өлім отрядтарына қарсы елді қорғауы туралы айтып отырғанын мәлімдейді. Сөйлемінің басында ол: «Қолдағы құралыңыз, қолыңыздағы аспабыңыз, қолыңыздағы конституцияңыз! Оған тиісін беруден тартынбаңыз. Қолдағы жабдығыңыз, қолыңыздағы келішеңіз, қолыңыздағы қаламыңыз, қолыңыздағы Конституцияңыз, оған тиісін беруден тартынбаңыз» деген сөздері келтірілген. Адам құқықтарының бұзылуына қатысты айыптаулар болғанымен, Гаитидегі ҰБҰ/ЕҚЫБ Халықаралық азаматтық миссиясы (MICIVIH деп белгілі) 1994 жылы Аристид билікке оралғаннан кейін Гаитидегі адам құқықтары жағдайы күрт жақсарғанын анықтады. Amnesty International хабарлағандай, 2004 жылы Аристид кеткеннен кейін Гаитиде «ауыр гуманитарлық және адам құқықтары дағдарысы» басталды. BBC тілшілерінің сөзінше, Аристид кедейлердің қорғаушысы ретінде қарастырылады және Гаитиде көптеген адамдар үшін әлі де беделді тұлға болып табылады. Аристид елдегі ең маңызды саяси тұлғалардың бірі болып қала береді және көптеген адамдар оны Гаитиде демократиялық жолмен сайланған жалғыз халықтық көшбасшы деп санайды. Дегенмен, оның екінші мерзімі тұрақтандыруға бағытталды және көптеген адамдар үшін қиын кезең ретінде есте қалады.
The Lavalas political project has long been dedicated to promoting a civilian police force and disbanding the long time tools of elite repression in Haiti which have been the country's brutal military and paramilitary forces. The government under Aristide launched the first trial of paramilitary death squads and successfully jailed many after aired on Haitian public television trials of FAdH and FRAPH According to a study by researcher Jeb Sprague, the armed rebel paramilitary units received vital support from a handful of Haitian elites, Dominican governmental sectors, and foreign intelligence. The undermanned Haitian police faced difficulties in repelling cross border attacks led by the ex army paramilitary rebels. Videos surfaced showing a portion of a speech by Aristide on 27 August 1991, occurring just after military personnel and death squad members attempted to assassinate him, in which he says "Don't hesitate to give him what he deserves. What a beautiful tool! What a beautiful instrument! What a beautiful piece of equipment! It's beautiful, yes it's beautiful, it's cute, it's pretty, it has a good smell, wherever you go you want to inhale it." Critics allege that he was endorsing the practice of "necklacing" opposition activists, placing a gasoline soaked tire around a person's neck and setting the tire ablaze; others argue he was actually speaking about people using the constitution to empower themselves and to defend their country against right wing death squads. Earlier in the speech he is quoted as saying "Your tool in hand, your instrument in hand, your constitution in hand! Don't hesitate to give him what he deserves. Your equipment in hand, your trowel in hand, your pencil in hand, your Constitution in hand, don't hesitate to give him what he deserves." Although there were accusations of human rights abuses, the OAS/UN International Civilian Mission in Haiti, known by the French acronym MICIVIH, found that the human rights situation in Haiti improved dramatically following Aristide's return to power in 1994. Amnesty International reported that, after Aristide's departure in 2004, Haiti was "descending into a severe humanitarian and human rights crisis". BBC correspondents say that Aristide is seen as a champion of the poor, and remains popular with many in Haiti. Aristide continues to be among the most important political figures in the country, and is considered by many to be the only really popular, democratically elected leader Haiti has ever had. Yet his second administration was targeted for destabilization and is remembered as a time of great difficulty of many.
Сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар
Кейбір лауазымды тұлғалар АҚШ сотымен айыпталды. Аристидтің үкіметімен сделме жасаған деген күдікпен IDT, Fusion Telecommunications және Skytel компаниялары аталды; сыншылар алғашқы екі компанияның Аристидпен саяси байланысы болғанын мәлімдейді. AT&T компаниясы "Монт Салемге" ақша жөнелтуден бас тартқандығы хабарланды. Аристидтің жақтастары бұрынғы президентке тағылған сыбайлас жемқорлық айыптары – бұл танымал көшбасшыны сайлауға қатысудан алдын алу мақсатындағы әдейі әрекет деп санайды.
Some officials have been indicted by a U. S. court. Companies that allegedly made deals with Aristide's government included IDT, Fusion Telecommunications, and Skytel; critics claim the first two companies had political links to Aristide. AT&T reportedly declined to wire money to "Mont Salem". Aristide's supporters say corruption charges against the former president are a deliberate attempt to keep a popular leader from running in elections.
Көзқарастар
2000 жылы Аристид "Жүрек көзі: жаһандану дәуірінде кедейлер үшін жол іздеу" атты кітабын жариялады, онда ол Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының әлемдегі ең бай елдердің мүддесі үшін жұмыс істейтінін, нағыз халықаралық дамуға көмектеспейтінін айыптады. Аристид кедейлікті жою үшін, неоколониализм мен неолиберализмнің орнына "жаһандық ынтымақтастық мәдениетіне" шақырды.
In 2000, Aristide published The Eyes of the Heart: Seeking a Path for the Poor in the Age of Globalization, which accused the World Bank and the International Monetary Fund of working on behalf of the world's wealthiest nations rather than in the interest of genuine international development. Aristide called for "a culture of global solidarity" to eliminate poverty as an alternative to the globalization represented by neocolonialism and neoliberalism.
Жарияланымдар
(Лора Флиннмен бірге) "Жүрек көзі: жаһандану дәуірінде кедейлерге жол іздеу", "Common Courage Press", 2000. Dignity, Вирджиния университетінің баспасы, 1996; Dignité, Éditions du Seuil, 1994-тен аударған. "Ескі өсиет неврозы", CIDIHCA басылымы, 1994 ж. Аристид: Автобиография, "Orbis Books", 1993. "Кез келген адам - адам" (Tout homme est un homme), "Éditions du Seuil", 1992. Теология және саясат, CIDIHCA басылымы, 1992. (Айми Виленцпен бірге) Кедейлердің қауымында: Гаитиден жазылған жазбалар, "Orbis Books", 1990.
(With Laura Flynn) The Eyes of the Heart: Seeking a Path for the Poor in the Age of Globalization, Common Courage Press, 2000. Dignity, University of Virginia Press, 1996; translated from Dignité, Éditions du Seuil, 1994. Névrose vétéro testamentaire, Editions du CIDIHCA, 1994. Aristide: An Autobiography, Orbis Books, 1993. Tout homme est un homme, Éditions du Seuil, 1992. Théologie et politique, Editions du CIDIHCA, 1992. (With Amy Wilentz) In the Parish of the Poor: Writings from Haiti, Orbis Books, 1990.