Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гаити революционері; Гаити Корольдігінің негізін қалаушы және билеушісі (1807–11)
Haitian revolutionary; founder and ruler of the Kingdom of Haiti (1807–11)
Анри Кристоф (ɑ̃ʁi kʁistɔf; 6 қазан 1767 – 8 қазан 1820) – Гаити революциясының маңызды көшбасшысы және Гаити Корольдігінің жалғыз монархы. Кристоф Батыс Африкадағы бамбара этностық тобынан шыққан. 1791 жылғы құлдар көтерілісінен бастап, ол Гаити революциялық әскері қатарында билікке жетті. Революция 1804 жылы Франциядан тәуелсіздік алуға қол жеткізді. 1805 жылы ол Жан Жак Дессалин басшылығымен Санто-Домингоны (қазіргі Доминикан Республикасы) басып алуға қатысты, осы аймақты Базель келісімі бойынша Испаниядан алған француз күштеріне қарсы. Дессалин қаза болғаннан кейін Кристоф Плен-дю-Нордқа шегініп, дербес үкімет құрды. 1807 жылдың 17 ақпанында ол Гаити мемлекетінің президенті болып сайланды. Александр Петион оңтүстікте Гаити Республикасының президенті болып сайланды. 1811 жылдың 26 наурызында Кристоф солтүстікте королдік құрып, кейін Генрих I, Гаити патшасы деп жарияланды. Ол сондай-ақ заңды ұлы Жак Виктор Генриді ханзада және мұрагер деп тағайындады. Ол Citadelle Laferrière (қазіргі Лаферьер цитаделі), Сан-Суси сарайы, Милоның патшалық шіркеуі, Пале-де-ла-Бель-Ривьер және көптеген басқа сарайларды салғандығымен танымал. Оның корвея, яғни құлдыққа ұқсас мәжбүрлі еңбек саясаты арқасында Корольдік ауыл шаруашылығы өнімдерінен, негізінен қанттан түсімдер тапты; бірақ Гаити халқы бұл жүйеге наразылық білдірді. Ол Ұлыбританиямен Кариб теңізіндегі олардың колонияларын құрметтеу туралы келісімге келді, ал олар Гаитиге қауіп төндіретін француз теңіз күштері туралы оның үкіметін ескертіп отырды. 1820 жылы ол халық арасында беделі төмендеп, ауруға шалдығып, төңкерілгеннен қорқып, өзін-өзі өлтірді. Оның ұлы және мұрагері Жак Виктор 10 күннен кейін қаза тапты. Содан кейін генерал Жан-Пьер Бойер билікке келіп, Гаитидің екі бөлігін біріктірді.
Henri Christophe (ɑ̃ʁi kʁistɔf; 6 October 1767 – 8 October 1820) was a key leader in the Haitian Revolution and the only monarch of the Kingdom of Haiti. Christophe was of Bambara ethnicity in West Africa. Beginning with the slave uprising of 1791, he rose to power in the ranks of the Haitian revolutionary military. The revolution succeeded in gaining independence from France in 1804. In 1805 he took part under Jean Jacques Dessalines in the capture of Santo Domingo (now Dominican Republic), against French forces who acquired the colony from Spain in the Treaty of Basel. After Dessalines was assassinated, Christophe retreated to the Plaine du Nord and created a separate government. On 17 February 1807, he was elected president of the State of Haiti, as he named that area. Alexandre Pétion was elected president of the Republic of Haiti in the south. On 26 March 1811, Christophe created a kingdom in the north and was later proclaimed Henry I, King of Haïti. He also created a nobility and named his legitimate son Jacques Victor Henry as prince and heir. He is known for constructing Citadel Henry, now known as Citadelle Laferrière, the Sans Souci Palace, the royal chapel of Milot, the Palais de la Belle Rivière and numerous other palaces. Under his policies of corvée, or forced labor bordering on slavery, the Kingdom earned revenues from agricultural production, primarily sugar; but the Haitian people resented the system. He reached an agreement with the United Kingdom to respect its Caribbean colonies in exchange for their warnings to his government of any French naval activity threatening Haiti. In 1820, unpopular, ill and fearing a coup, he died by suicide. Jacques Victor, his son and heir, was assassinated 10 days later. Afterwards, General Jean Pierre Boyer came to power and reunited the two parts of Haiti.
Ерте өмір
Генри Кристофтың туған жері және танымал бола бастағанға дейінгі өмірі туралы айтылған мәлімдемелер он тоғызыншы ғасырдың басынан бері күмәндану тудырып келеді. Кристоф Генри, мүмкін Гренадада, ал болмаса Сент-Китсте, құл әйел анасы мен бос адам Кристофтың ұлы ретінде дүниеге келді. Ол құл ретінде Сент-Домингтің солтүстік бөлігіне әкелінді. 1779 жылы ол француз әскерлеріндегі Chasseurs Volontaires de Saint Domingue құрамында барабаншы болып қызмет еткен болуы мүмкін. Бұл полк gens de couleur (Сент-Домингтің аралас нәсілді тұрғындары) және азырақ қара нәсілді тұрғындардан құралған еді. Полк Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде болған Саванна қоршауында шайқасты. Осы шайқаста Кристофтың жараланғаны айтылады. Ересек болғаннан кейін Кристоф тас қалаушы, теңізші, ат бақташысы, официант немесе бильярд маркері болып жұмыс істеген болуы мүмкін. Егер олай болса, оның табысының көп бөлігі әдетте оның қожайынына тиер еді. Кристоф елдің солтүстік бөлігін басқарды, онда ол Citadelle Laferrière құрылысының алғашқы қадамдарын қадағалауға ерекше көңіл бөлді. 1805 жылы оңтүстіктегі қолбасшы генерал Николас Гефрард Кристофке Гаитидің өзін-өзі император деп жариялаған Дессалинді өлтіру жоспарымен келді. Кристоф Дессалинге ескерту жасаған жоқ. Кристофтың солтүстіктегі ықпалы мен билігі соншалық болды, Дессалин биліктің жоғарғы сатыларында өзіне қарсы оппозиция күшеп келе жатқанын білсе де, өзінің генералына қарсы әрекет етуге батыл болмады. Бұл қастандықта Дессалиннің көптеген жоғары шенді офицерлері, оның ішінде соғыс және теңіз министрі Этьен Эли Герин, батыстағы екінші дивизияның бас қолбасшысы генерал Александр Петион, генерал Николас Гефрард және тағы да басқалар қатысты. 1806 жылдың 16 қазанында олар «Қысымға қарсылық» деп аталатын жарлыққа қол қойып, Дессалиннің үкіметін құлату қажеттігін жариялады және Кристофты уақытша Гаити үкіметінің басшысы деп жариялады. Дессалин 1806 жылдың 17 қазанында өлтірілді.
Claims about Henri Christophe's place of birth and life before coming to prominence have been contested since the early nineteenth century. Born Christophe Henry, probably in Grenada but perhaps St Kitts the son of a slave mother and Christophe, a freeman, he was brought as a slave to the northern part of Saint Domingue. In 1779 he may have served with the French forces as a drummer boy in the Chasseurs Volontaires de Saint Domingue, a regiment composed of gens de couleur (mixed race residents of Saint Domingue), and fewer black residents. The regiment fought at the Siege of Savannah, a battle during the American Revolutionary War. It is claimed that Christophe was wounded in this battle. As an adult, Christophe may have worked as a mason, sailor, stable hand, waiter, or billiard marker; if so, most of his pay would have gone to his master. Christophe was in charge of the northern section of the country, where he notably supervised the first steps of the construction of Citadelle Laferrière. In 1805, General Nicolas Geffrard, commander in the south, approached Christophe with a plot to kill Dessalines, the self proclaimed emperor of Haiti; Christophe did not warn Dessalines. Christophe's influence and power in the north was such that Dessalines, though aware of opposition brewing against him in the highest circles of power, found himself unable to strike against his general. The conspiracy involved the majority of Dessalines's senior officers, including his minister of war and navy Étienne Élie Gerin, General Alexandre Pétion, commander in chief of the second division in the west, General Nicolas Geffrard and many others. On 16 October 1806, they signed a proclamation entitled "Resistance to Oppression", declaring the necessity to overthrow Dessalines's government, and proclaimed Christophe head of the provisional Haitian government. Dessalines was assassinated on 17 October 1806.
1805 жылғы сәтсіз әскери шабуыл
1805 жылы француз әскерлері аралдың шығыс бөлігінде (негізінен Санто-Домингода) орналасқан, оларды француз офицері Мари Луи Ферран басқарған. Ол әскерін жинап, 14 жасқа дейінгі барлық қара балаларды құл ретінде сатуға бұйрық берді. Дессалин бұл әрекетті естігенде ашуға булыққан, және Санто-Домингоға басып кіру үшін осыны сылтау ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Оның әскері Азуа және Мока сияқты бірнеше қалаларды тонады, соңында француздардың бекінісі – Санто-Доминго қаласын қоршауға алды. Дессалиннің қол астында Генрих Кристоф (испан тіліндегі жазбаларда Энрике Кристобаль деп аталады) Мока және Сантьяго қалаларына шабуыл жасады. Гаспар де Арредондо и Пичардо: «Мока шіркеуінде 40 баланың тамақтары кесіліп, денелері шіркеудің алтарын айнала қоршаған жерден табылды» деп жазды. Бұл оқиға генерал Кристофтың Дессалиннің бұйрықтарымен жасаған қатыгездіктердің бірнеше құжатталған мысалының бірі болды. Олар аралдың испан тілінде сөйлейтін бөлігінен шегінді. 1805 жылдың 6 сәуірінде генерал Кристоф барлық әскерін жинап, барлық ер адам тұтқындарын жергілікті зиратқа алып барды және олардың, ішінде пресвитер Васкес пен тағы 20 дін қызметкерінің тамақтарын кесіп өлтірді. Содан кейін ол қаланы бес шіркеумен бірге өртеп жіберді. Қаладан шығарда ол 249 әйел, 430 қыз және 318 ұл алып кетті. Бұл көрсеткіш қала халқының сол кезде салыстырмалы түрде аз болғанын ескерсек, өте жоғары. Алехандро Лленас Кристофтің тек Сантьягодан 997 адамды алып кеткенін, ал «Монте-Плата, Сан-Педро және Котуи қалалары күлге айналған, ал олардың тұрғындарының тамақтары кесілген немесе мыңдаған адамдар тұтқынға алынған, мал сияқты байлап, Гаитиге бара жатқанда қинақталған» деп жазды.
In 1805, French troops were still posted on the eastern part of the island (mainly in Santo Domingo), where they were led by the French officer Marie Louis Ferrand. He mobilized his troops and ordered them to seize all black children of both sexes below the age of 14 years to be sold as slaves. Learning of this action, Dessalines said he was outraged, and decided to use this a pretext to invade Santo Domingo, with his forces looting several towns, such as Azua and Moca, and finally laying siege to the city of Santo Domingo, the stronghold of the French. Henry Christophe (referred to as Enrique Cristóbal in Spanish language accounts), under Dessalines, attacked the towns of Moca and Santiago. The barrister Gaspar de Arredondo y Pichardo wrote, "40 children had their throats cut at the Moca's church, and the bodies found at the presbytery, which is the space that encircles the church's altar " This event was one of several documented accounts of atrocities perpetrated by General Christophe under the orders of Dessalines; they retreated from the Spanish speaking side of the island after their failed invasion attempt. On 6 April 1805, having gathered all his troops, General Christophe took all male prisoners to the local cemetery and proceeded to slit their throats, among them Presbyter Vásquez and 20 more priests. Later he set on fire the whole town along with its five churches. On his way out he took along, fashioned like a herd, 249 women, 430 girls and 318 boys, a steep figure considering the relatively low population of the town at that time. Alejandro Llenas wrote that Christophe took 997 from Santiago alone, and "Monte Plata, San Pedro and Cotuí were reduced to ashes, and their residents either had their throats slit or were taken captives by the thousands, like farm animals, tied up and getting beaten on their way to Haiti."
Гаити мемлекеті мен Корольдігі
Оңтүстікте Петион мен оның жақтастарымен билік үшін күрес басталғаннан кейін, Кристоф өзінің ізбасарларымен бірге бұрынғы құлдардың бекінісі болған Гаитидің Plaine du Nord аймағына шегініп, онда жеке үкімет құрды. Кристоф өзінің де оңтүстікте қанына қастандық жасалуы мүмкін екенін сезінді. 1807 жылы ол өзін «Гаити мемлекетінің құрлық және теңіз күштерінің президенті және генералссимусы» деп жариялады. Cap Français қаласын Cap Henry деп атады (кейін Cap Haïtien деп аталды). Кристоф өзінің заңды ұлы Жак Виктор Генриді мұрагер етіп тағайындап, оған Гаитидің патшалық князі атағын берді. Екінші ұлы оның әскерінде полковник болды. Кристоф Милоға жақын таудың басында алты қамал, сегіз сарай және алып Citadelle Laferrière нысамын салдырды. Сан-Суси сарайының қалдықтарымен бірге ол ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Тоғыз жыл өткен соң, монархиясының соңында Генри атаулы дворяндардың санын бастапқы 87-ден 134-ке дейін арттырды. Гаитидің екі бөлігі де қымбатқа түскен және зиян келтірген соғыстардың салдарын жою үшін ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруға тырысты. АҚШ жақында ғана Гаитиге қару-жарақ пен тауарларға қатысты эмбаргоны тоқтатқан еді және 1812 жылғы соғыста Ұлыбританиямен соғысқа кірісті. Кристоф ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру үшін құл плантациялық жүйені қайта енгізуді, немесе жерді шаруалардың өзіне жететін шағын учаскелерге бөлуді таңдау керек болды. Соңғысы президент Петионның оңтүстіктегі саясаты еді. Генрих патша салықтардың орнына мәжбүрлі еңбек жүйесін, яғни плантацияларда жұмыс істеуді енгізуді шешті, сонымен қатар ірі құрылыс жобаларын бастады. Оның билігінде Солтүстік Гаитиде деспотиялық режим орнады, бірақ қант қамысы экономикасы үкімет пен шенеуніктерге кіріс әкелді. Ол Ұлыбританиямен келісімге келді, Гаити Кариб теңізіндегі британдық колонияларына қауіп төндірмейді; оның орнына, Корольдік теңіз күштері Гаитиді француз әскерлерінің шабуылдары туралы ескертетін болды. 1807 жылы Ұлыбритания Парламенті Ұлыбритания империясына құлдарды әкелуді тыйым салатын 1807 жылғы құл саудасы заңын қабылдады. Ұлыбританиямен екіжақты сауданың өсуіне байланысты Кристофтың үкіметі қазынасына үлкен сомада британ фунт стерлингін жинады. Керісінше, Петионның оңтүстік аймағы кедейдеп кетті, өйткені жерді бөліп беру жүйесі ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетті және экспорт азайды.
Following a power struggle with Pétion and his supporters in the south, Christophe retreated with his followers to the Plaine du Nord of Haiti, the stronghold of former slaves, and created a separate government there. Christophe suspected he was also at risk of assassination in the south. In 1807 he declared himself "président et généralissime des forces de terre et de mer de l'État d'Haïti'" (English: President and Generalissimo of the armies of land and sea of the State of Haïti). He renamed Cap Français as Cap Henry (later renamed as Cap Haïtien). Christophe named his legitimate son Jacques Victor Henry heir apparent, giving him the title of Prince Royal of Haïti. His second son was a colonel in his army. Christophe built six châteaux, eight palaces and the massive Citadelle Laferrière, on a mountain near Milot. With the remains of the Sans Souci Palace, it has been designated as a UNESCO World Heritage Site. Nine years later, at the end of his monarchy, Henry increased the number of designated nobility from the original 87 to 134. The two parts of Haiti struggled to increase agricultural production to recover from the expensive and damaging wars. The United States had only recently ended its arms and goods embargo against Haiti, and began war with United Kingdom in the War of 1812. Christophe had to choose whether to enforce a version of the slave plantation system to increase agricultural production, or to subdivide the land into parcels for peasants' subsistence farming. The latter was the policy of President Pétion in the south. King Henry chose to enforce corvée plantation work, a system of forced labor, in lieu of taxes, but also began his massive building projects. During his reign, Northern Haiti was despotic, but the sugar cane economy generated revenue for government and officials. He made an agreement with Britain that Haiti would not threaten its Caribbean colonies; in return the Royal Navy would warn Haiti of imminent attacks from French troops. In 1807, the Parliament of the United Kingdom passed the Slave Trade Act of 1807 to abolish the importation of slaves into the British Empire. Because of increased bilateral trade with Britain, Christophe's government earned an enormous sum of British pounds for his treasury. By contrast, Petion's southern Haiti became much poorer because the land share system reduced agricultural productivity, and exports fell.
Асылдар мен геральдика
Патша ретінде Кристоф Гаитидің күрделі жұрты (асыл тектілер) құрды, бастапқыда төрт ханзада, сегіз герцог, 22 граф, 40 барон және 14 рыцарь ("шаһаршылар") болды. Кристоф жаңадан абыройлы болғандарға герб беру үшін қару колледжін құрды. Өзінің жеке елтаңбасына Кристоф оттан көтерілген тәжді феникс пен "Je renais de mes cendres" ("Мен күлден қайта тірілемін") деген ұраны таңдады, бұл, болжам бойынша, 1802 жылы француз әскерін қайтару үшін өртеп жібергеннен кейін Генри портының қайта жаралуына сілтеме жасады. Кейбір еуропалықтар оның жасағандарын келекеледі. Лимонад герцогы (Жулиан Превост, Кристофтың мемлекеттік хатшысы) және Мармелад герцогы (Жан-Пьер Ришар, Генри портының губернаторы) атаулары, олардың бұрынғы француз отаршылдары берген жер-су атауларынан шыққандығын білмейтіндер үшін әсіресе күлкілі саналды. 30 мамырда бекітілген Париж шарты көршілес Санто-Домингоны Испанияға қайтарды және құлдықты жоюдан туған шығындарды өтеу үшін құл саудасына қосымша бес жыл берді. 1814 жылдың қазан айында Генрих I-нің министрлері француз агенттері аралда ұсталған хаттар арқылы бұрынғы колониясын қайтаруға тырысқан француз әрекеттерінің дәлелдерін жариялады. Осыдан туған қыжылдаудың нәтижесінде ел күткен француз басқыншылығына дайындыққа кірісіп, халықаралық қарым-қатынас науқаны басталды. Қарашадан бастап Гаитидің үнпарақтары, газеттері және ашық хаттары Атлант мұхитының аймағындағы баспагерлерде жарияланды. Мұндай жарияламалар мен редакциялық араласулар, мысалы, Помпе Валентин Вастейдің "Колониалдық жүйе ашылды" (Le Système colonial dévoilé) сияқты нәсіл және отаршылдық туралы сыншыл теориялық еңбектермен бірге жүрді. Сонымен қатар Генрих ең белгілі ағылшын құлдыққа қарсы күрескерлерімен байланыс орнатты: Уильям Уилберфорске жазған хаты 1815 жылдың 5 қаңтарында келіп, Ұлыбритания мен Гаити Корольдігі арасындағы қарым-қатынастың жаңа деңгейін ашты. Генрих патша халыққа ұнамайтын, авторитарлық монарх болды. Оның билігіне оңтүстіктегі Петион үкіметі, онда gens de couleur билікке ие болды, үнемі қарсылық көрсетті. Кристофтың билігінің соңында көпшілік оның феодалдық саясатына, оның ішінде елді дамыту үшін пайдалануды көздеген мәжбүрлеу еңбегіне қарсы болды. Елу үш жасында ауруға шалдыққан және денсаулығы нашарлаған Генрих патша төңкеріс жасап, өлтіру қаупіне барудың орнына күміс оқпен өзін-өзі атып өлтірді. Оның ұрпақтары Гаитидің ықпалды тұлғаларының арасында болды. Пьер Норд Алексис, 1902-1908 жылдары Гаити президенті, Кристофтың немересі болды. Мишель Беннетт, Жан-Клод Дювальеге үйленген және оның басшылығымен (1980-1986 жылдар) Гаитидің бірінші ханымы болған, Кристофтың шөптесінің шөптесі болды.
As king, Christophe created an elaborate Haitian peerage (nobility), originally consisting of four princes, eight dukes, 22 counts, 40 barons, and 14 knights ("chevaliers"). Christophe founded a College of Arms to provide armorial bearings for the newly ennobled. For his personal coat of arms, Christophe chose a crowned phoenix rising from flames, and the motto ‘Je renais de mes cendres’ (‘I rise from my ashes’), presumably referring to the rebirth of Cap Henry after he burned it in 1802 to repel the invading French army. Some Europeans mocked his creation. The titles of the Duc de Limonade (Julien Prévost, Christophe's secretary of state) and Duc de Marmelade (Jean Pierre Richard, governor of Cap Henry) were considered particularly comic by those unaware that they were actually derived from place names given by the previous French colonists. The Treaty of Paris, ratified on 30 May, gave neighboring Santo Domingo back to Spain, and granted an extra five years of slave trade in which to recoup losses entailed by abolition of slavery. In October 1814, Henry I's ministers made public evidence of French schemes to try and recover its former colony, in the form of letters carried by French agents captured on the island. In the ensuing uproar, the nation mobilized for the expected French invasion and began an international public relations campaign. From November on, reprints of Haitian pamphlets, newspapers and open letters appeared in print media across the Atlantic world. Such broadsides and editorial interventions were accompanied by critical theoretical texts on race and colonialism such as Pompée Valentin Vastey's The Colonial System Unveiled (Le Système colonial dévoilé). Simultaneously, Henry opened up communication with the most prominent English abolitionists: his letter to William Wilberforce arrived on 5 January 1815, and began a new level of engagement between the United Kingdom and the Kingdom of Haiti. King Henry was an unpopular, autocratic monarch. His realm was constantly challenged by Petion's government of the south, in which gens de couleur held power. Toward the end of Christophe's reign, public sentiment opposed what many considered his feudal policies of forced labor, which he intended to use to develop the country. Ill and infirm at age fifty three, King Henry died by suicide by shooting himself with a silver bullet rather than risk a coup and assassination. His descendants continued to be among the powerful of Haiti. Pierre Nord Alexis, President of Haiti from 1902 to 1908, was Christophe's grandson. Michèle Bennett, who married Jean Claude Duvalier and was First Lady of Haiti during his administration (1980 to 1986), is Christophe's great great great granddaughter.