Гаити саяси жүйесі: тұрақсыздық пен сыбайлас жемқорлық тарихы
Politics of Haiti
Гаити саяси жүйесі: тұрақсыздық, мемлекеттік төңкерістер, коррупция. Президенттік республика, үкімет басшысы – премьер-министр. Саяси ахуал туралы толық ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гаитидің саяси жүйесі
Political system of Haiti
Гаити саясаты унитарлық жартылай президенттік республика құрылымында жүзеге асырылады, онда президент мемлекет басшысы, ал премьер-министр – үкімет басшысы болып табылады. Гаити саясаты түрлі төңкерістер, режимдердің ауысуы, әскери хунталар және ішкі қақтығыстар салдарынан тарихи тұрақсыздықпен сипатталады. Жан Бертран Аристид биліктен қуылғаннан кейін Гаити саясаты салыстырмалы түрде тұрақты болды. V-Dem демократия индексіне сәйкес, 2023 жылы Гаити Латын Америкасындағы сайлау демократиясы ең төменгі деңгейдегі 4-ші ел болып табылады. Гаитиде саяси жемқорлық кеңінен таралған және ол Жемқорлықты қабылдау индексі бойынша ең жемқор елдердің бірі ретінде бағаланады. 2006 жылы индекске сәйкес сарапталған 163 елдің ішінде Гаити ең жемқор ел деп танылды. 2020 жылы Гаити 180 елдің арасында 170-орынды иеленді. Халықаралық Қызыл Крест ұйымының мәліметінше, ұқсас зерттеуде 159 елдің ішінде Гаити жемқор елдер тізімінде 155-орында тұрды. 2013 жылы Гаити нашар мемлекеттер индексінде 8-орынға ие болды.
The politics of Haiti takes place in the framework of a unitary semi presidential republic, where the president is the head of state and the prime minister is the head of government. The politics of Haiti are considered historically unstable due to various coups d'état, regime changes, military juntas and internal conflicts. After Jean Bertrand Aristide was deposed, Haitian politics became relatively stable. According to the V Dem Democracy indices Haiti is 2023 the 4th least electoral democratic country in Latin America. Political corruption is widespread in Haiti and it has consistently ranked as one of the most corrupt nations according to the Corruption Perceptions Index, a measure of perceived political corruption. In 2006, Haiti was ranked as the most corrupt nation out of the 163 that were surveyed for the index. In 2020, Haiti was #170 out of 180. The International Red Cross reported that Haiti was 155th out of 159 countries in a similar survey of corrupt countries. In 2013, Haiti ranked #8 in the Fragile States Index.
Тарих
Гаити 1804 жылы аяқталған құлдардың табысты көтерілісімен француз отаршылдық билігін құлатты. Гаити Конституциясына сәйкес, Гаити президенті халықтың басымен бес жылға сайланады. Президент екі рет қатарынан сайлана алмайды. Жан Бертран Аристид 2000 жылғы 26 қарашада өткен сайлауда үшінші рет президент болып сайланды, бұл сайлауға көптеген оппозициялық саяси партиялар бойкот жасады және ол 2001 жылғы 4 ақпанда ант берді. Солшыл президент Аристид 2004 жылғы 29 ақпанда 184 топтың бастауымен, француз және АҚШ үкіметтерінің ықпалымен, АҚШ және француз әскерлерінің жақында Гаитиге АҚШ елшілігін қорғау үшін келгені туралы мәлімдемелерге сүйене отырып, төңкерілді. (АҚШ-тың қатысуына қатысты дауларды қараңыз.) 2004 жылғы Гаити төңкерісінен кейін жаңа президентті сайлау 2006 жылғы 8 ақпанда өтті, ал Рене Преваль 2006 жылғы 14 мамырда жеңімпаз деп жарияланды. 2011 жылғы сайлау 2010 жылғы 28 қарашада, ал екінші тур 2011 жылғы 20 наурызда өтті. Мишель Мартелли 2011 жылғы 14 мамырда өкілеттігі бітіп, Гаити тарихында алғаш рет билікті биліктегі президенттен оппозиция өкіліне бейбіт түрде тапсырды. Мартеллидің президенттігі кейбіреулер үшін еркін, ал кейбіреулер үшін авторитарлық болып бағаланды. 2015 жылғы президенттік сайлау 2015 жылғы 25 қазанда өтті, бірақ екінші турдан бұрын Гаити жұртшылығы мен БАҚ «еркін емес» және «бақыланған» деп сынға алды. Гаити Sentinel жүргізген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың барлығының 6% ғана Жовенель Моизге дауыс берді. Екінші турға кандидат болған Джуд Селестин сайлау кеңесінің ашықтығына наразылық білдірді. Тағы 30 кандидат 2015 жылғы сайлаудың халық сенімін жоққа шығаратын бақылауда екенін мәлімдеді. Мартелли 2016 жылғы 10 ақпанда 2015 жылғы сайлаудың алаяқтық екені туралы айыптауларға байланысты президенттік қызметінен кетті, ел үкіметсіз қалды. Сайлау нәтижесі сайлау кеңесі тарапынан жоққа шығарылды. Парламент 2016 жылғы 13-14 ақпанда Жоселерме Привертті 120 күнге Министрлер кеңесінің орнына уақытша президент етіп сайлады. 2016 жылғы 14 маусымда Приверттің президенттік мерзімі аяқталды, бірақ ол Ұлттық Ассамблея оның орнын басу үшін жиналмағандықтан де-факто президент болып қала берді. 2017 жылғы 7 ақпанда Приверттің орнын 2016 жылғы қарашада өткен президенттік сайлауда жеңіп шыққан Моиз иеленді. 2018 жылдан бастап парламент жұмыс істемегендіктен Моиз Гаитиде жарлықтармен билік жүргізді, ал уақытша премьер-министр Клод Жозеф президенттік міндетін атқарушы ретінде билікті өз қолына алды. 2021 жылғы 20 шілдеде Жозеф президенттік және премьер-министрлік өкілеттіктерін премьер-министр болып тағайындалған Ариэль Генриге берді. Гаити Конституциясына сәйкес, премьер-министрді президент тағайындайды және оны Ұлттық Ассамблея бекітуі керек. Ивон Нептун 2002 жылғы 4 наурызда премьер-министр болып тағайындалды, бірақ 2004 жылғы ақпандағы төңкерістен кейін оның орнын уақытша премьер-министр Жерар Латорту басты. Нептун 2004 жылғы маусымда Сент-Марктегі қазаға қатысты деп айыпталып түрмеге қамалды. Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдері дәлелдерге күмәнмен қарады және оны тиісті сот процесіне немесе босатуға шақырды. Нептун 2005 жылғы 20 қыркүйекте ресми түрде айыпталды, бірақ сотқа жіберілмеді. Жак Эдуард Алексис 2006 жылғы 9 маусымында премьер-министр болды, ал Нептун 2006 жылғы 28 шілдеде босатылды. 2008 жылғы сәуірде парламент азық-түлік бағасына байланысты кең таралған тәртіпсіздіктерден кейін Алексисті қызметтен босатуға дауыс берді. Оның орнына тағайындалған адам Парламент тарапынан қабылданбады, ел ұзақ уақытқа үкіметсіз қалды. Мишель Пьер Луи 2008 жылғы шілдеде екі палатадан келесі премьер-министр болуға келісім алды. Моиз өзінің өкілеттігі кезінде жеті түрлі премьер-министрді тағайындады, соңғысы 2021 жылғы 5 шілдеде тағайындалған Ариэль Генри болды, бірақ Моиздің 7 шілдедегі өлтірілуіне дейін ант бермеген еді. Моиз өлтірілген кезде Клод Жозеф Гаитидің уақытша премьер-министрі болып, президенттік басқаруды өз қолына алды. 19 шілдеде Жозеф премьер-министрлік қызметінен бас тартып, Генри 20 шілдеде ант берді. Сайлау қыркүйекте өтеді деп күтілуде.
Haiti overthrew French colonial rule in a successful slave revolt (Haitian Revolution) that ended in 1804. Under the Haitian Constitution, the President of Haiti is elected by popular vote for a five year term. The President cannot stand for two consecutive terms. Jean Bertrand Aristide was elected overwhelmingly as President for a third time at the 2000 election held on 26 November 2000, an election boycotted by most opposition political parties, and sworn in on 4 February 2001. Aristide, a left wing president, was deposed in a coup d'état on 29 February 2004, led by the Group of 184, allegedly with assistance of the French and United States governments, on the basis that U. S. and French soldiers had recently arrived in Haiti, ostensibly to protect the U. S. embassy in Haiti. (See controversy regarding US involvement.) The first election after the 2004 Haitian coup d'état for a new president was held on 8 February 2006 with the runoff election on 21 April. René Préval was declared the winner on 14 May 2006. The 2011 election was held on 28 November 2010 with the runoff election on 20 March 2011. Michel Martelly succeeded Préval when his term expired on 14 May 2011, the first time in Haitian history that an incumbent president peacefully transferred power to a member of the opposition. Martelly's presidency is rated by some as free and by some as authoritarian. The 2015 presidential election was held on 25 October 2015, but before the runoff, it was criticised by the Haitian public and media as "not free" and "controlled". According to an exit poll conducted by Haitian Sentinel, only 6% of voters voted for Jovenel Moïse. The other presidential runoff candidate, Jude Célestin, expressed his disapproval of the lack of transparency of the Conseil Electoral Provisoire (Provisional Electoral Council, CEP). Thirty other candidates commented the 2015 election was controlled disregarding public trust. Martelly resigned the presidency on 10 February 2016, amid allegations that the 2015 election was fraudulent, leaving the country without a government in place. The election result was annulled by the CEP. The Parliament on 13 14 February 2016 elected Jocelerme Privert as provisional president for a period of 120 days, in place of the Council of Ministers. On 14 June 2016, Privert's presidential term expired, but he remained as de facto president as the National Assembly refused to meet to appoint a successor. On 7 February 2017, Privert was succeeded by Moïse who won the 2016 presidential election that was held in November 2016 with the runoff election on 29 January 2017. Since 2018, with no working parliament, Moïse ruled in Haiti by decree. and Claude Joseph, the interim prime minister, assumed control as acting president. On 20 July 2021, Joseph yielded the presidency and prime ministership to prime minister designate Ariel Henry. Under the Haitian Constitution, the Prime Minister is appointed by the President and must be confirmed by the National Assembly. Yvon Neptune was appointed prime minister on 4 March 2002, but was replaced following the coup of February 2004 by Gérard Latortue, who became interim prime minister. Neptune was imprisoned in June 2004, accused of complicity in an alleged massacre in Saint Marc. United Nations officials expressed skepticism of the evidence and called for either due process or his release. Neptune was formally charged on 20 September 2005, but was never sent to trial. Jacques Édouard Alexis became prime minister on 9 June 2006, and Neptune was released on 28 July 2006. In April 2008, Parliament voted to dismiss Alexis following widespread rioting over food prices. His selected replacement was rejected by Parliament, throwing the country into a prolonged period without a government. Michèle Pierre Louis received approval to become the next prime minister from both houses in July 2008. Moïse appointed seven different prime ministers during his time in office, the last of whom was Ariel Henry, who was appointed on 5 July 2021, but had not been sworn in by the time of Moïse's assassination on 7 July. At the time of Moïse's assassination, Claude Joseph was Haiti's interim prime minister, and took control of the presidency. On 19 July, Joseph relinquished the office of prime minister and Henry was sworn in on 20 July. Elections are expected in September.
Қорытынды
Сайлауға қатысушылардың аздығы Гаити сайлауларындағы маңызды мәселе болып табылады, себебі сайлауға қатысуға құқығы бар сайлаушылардың шамамен 15% ғана дауыс береді. CEP сайлауға қатысу туралы деректерді жарияламайды, бірақ бейресми халық сағаттары, ресми санақ мәліметтері және сайлау деректеріне сәйкес, сайлауда Гаити азаматтарының 15,94% ғана дауыс берді. Соңғы кезде дауыстарды дұрыс қабылдамау мәселесі күшейді, CEP мәліметінше, барлық дауыстардың 7,71% жарамсыз деп танылды.
The lack of voter turnout has been a major issue for Haitian elections, as only approximately 15% of eligible voters will vote in an election. CEP does not release data about turnout in elections, however, according to unofficial population clocks, official census data and electoral data, only 15.94% of Haitians voted in the election. Proper rejection of votes had been a problem lately, as 7.71% of all votes are rejected according to CEP.
Креальдер саясатта және сыбайлас жемқорлық
Француз тілі Гаити саясатында отаршылдық дәуірден бері басты тіл болып табылады, ал Гаити креол тілі елдің билеуші тобы тарапынан артық бағаланбаған. Гаити креол тілі негізгі француз тілінің құрылымымен, африка тілдерінен алынған көптеген сөздермен, сондай-ақ грамматика мен жазу ережелеріндегі маңызды айырмашылықтармен ерекшеленеді. Креол тілінің бастапқыда төмендетілуі елдің көпшілігі үшін, негізінен осы тілде сөйлейтіндер үшін әлеуметтік-экономикалық кедергілер тудырды. Бүгінде елдегі барлық адам креол тілінде сөйлейді. Жоғары топ пен білімді адамдар француз және креол тілдерін меңгерген. 1987 жылғы Конституцияға сәйкес, креол және француз тілдері Гаитидің ресми тілдері болып саналады. Дегенмен, француз тілі әлі де мектептерде оқытылатын және саясатта қолданылатын басты тіл. Саяси тілді тек 25% ғана меңгергендіктен, креол тілінде сөйлейтіндер саяси құқықтарынан айырылған. Бұл құқықтан айырылуды жүйелі білім беру жүйесінің болмауы одан әрі ушықтырады. 1980 жылдардағы сауаттылық бағдарламалары сәтсіз аяқталды және француз тілі оқушыларға оқыту үшін қолданыла береді. Гаити тіл білімі маманы Ив Дежан мектеп директорының кабинетінде креол тілін қолдануға тыйым салатын ескертулер ілінгенін есіне алады. 1970 жылдары балабақшаға қабылданған балалардың тек 1% ғана алтыншы сыныпты бітіргеннен кейін мемлекеттік сертификат алуға үміткер болды. 1980 жылдардағы сауаттылық бағдарламаларынан кейін де, декретке қол қойылғаннан кейін он жыл өткен соң, мұғалімдердің 90% креол тілін білім беру жүйесіне толыққанды енгізе алмады. Тілдегі бұл кемшілік білім беруді, сондай-ақ саяси құқықтар алуды дайынсыз етеді.
French has been the primary language in Haitian politics since the colonial era, with Haitian Creole being held in low regard by the nation's ruling class. Haitian Creole is a combination of basic French structures with significant loanwords from African languages, and major differences in grammar and spelling. This original demotion of the Creole language created socioeconomic barriers for the country's majority which primarily spoke only Haitian Creole. Today, Creole is spoken by everyone in the country. The upper class and educated people speak both French and Creole. Per the 1987 Constitution, both Creole and French are official languages of Haiti. However, French is still the main language taught in schools and used in politics. With only 2 5% speaking the language of the politics, Creole speakers are politically disenfranchised. This disenfranchisement is further aggravated by the lack of a systematic educational system. Literacy programs failed in the 1980s, and French is still the language being used to instruct students. Haitian linguist, Yves Dejean, recalls warnings posted in the principal's office forbidding the use of Creole. In the 1970s, only 1% of the children who entered kindergarten stayed on track to obtain state certificate at the end of the sixth grade. Even after the literacy programs of the 1980s, 90% of the teachers ten years after the decree were still not able to fully integrate the Creole language into the education system. The language handicap makes education and furthermore, political enfranchisement almost impossible.