Кіріспе
Құс түрі. Қара бас үйрек (Heteronetta atricapilla) – анатидтер тұқымдасының Oxyurinae кіші тұқымдасына жататын Оңтүстік Америка үйрегі. Ол Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Парагвай және Уругвайда таралған.
The black headed duck (Heteronetta atricapilla) is a South American duck in subfamily Oxyurinae of family Anatidae. It is found in Argentina, Bolivia, Brazil, Chile, Paraguay, and Uruguay.
Таксономия және жүйелеу
Қара бас үйрек Heteronetta туысының жалғыз өкілі болып табылады және оның ішкі түрлері жоқ. Ол Nomonyx, Oxyura және Biziura туыстарының "қатаң құйрықты" үйректермен тығыз байланысты. Оның қауырсыны және басқа ерекшеліктері оның басқа қатаң құйрықты үйректердің өте жақын туысы емес екенін, керісінше қатаң құйрықты үйректердің ата-бабаларынан конвергенттік эволюцияның нәтижесі екенін көрсетеді. Қара бас үйрек шамамен ұзын. Еркектердің салмағы орташа есеппен шамамен 1,5 кг, ал аналықтардың салмағы орташа есеппен 1,5 кг. Оның ерекше пішіні бар, ұзын денесі және пропорциясыз қысқа қанаттары бар. Мұңғызының жоғарғы жағы қара, ал төменгі жағы қызғылт сары; көбейтілу маусымында жоғарғы жағының түбінде қызғылт түсті дақ пайда болады. Ересек еркектердің басы мен мойны жылтыр қара, жағы ақ. Олардың үстіңгі жағы терең қоңыр қара, қоңыр немесе ақшыл қызыл түсті дақтармен және жолақтармен. Қанаттары бүктелгенде екі ақ жолақ көрінеді. Төменгі жағы ақшыл, қоңыр реңді, күміс түсті көрінеді. Ересек аналықтардың басы мен мойны қоңыр қара, ал кеудегі бөлігі ақшыл, әйтпесе еркектерге ұқсас. Жасы жетпеген құстар аналықтарға ұқсас, бірақ үстіңгі жағы көбірек қызыл, астыңғы жағы сарғыш және көздің үстінен ақ жолақ өтеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қара бас үйрек екі бөлек ареалда таралған. Бірі – Орталық Чилидің батыс жағы. Екіншісі – Оңтүстік Боливиядан басталып, Оңтүстік Парагвай арқылы Орталық Аргентинаға дейін, содан соң Оңтүстік Уругвайдан ең оңтүстік Бразилияға дейін созылады. Фолкленд аралдарындағы расталмаған көрілу туралы хабарлар Америка орнитологиялық қоғамының Оңтүстік Америка жіктеу комитетін оны сол аймақта гипотетикалық түр деп қарастыруға алып келді. Ол негізінен Scirpus californicus шоғырлы су өсімдігі басым тұщы су батпақтарында мекендейді, ал көбелек маусымынан тыс уақытта көлдерде, суға толы арналарда және кейде су басқан далаларда кездеседі.
Қозғалыс
Қара бас үйрек жартылай көшпелі. Ол өзінің таралған аймағының көп бөлігінде жыл бойы қоныстанады, бірақ Парагвайдың көп бөлігінде және оның кішкентай Боливиялық ареалында тек көбеймейтін кезеңде ғана кездеседі.
Тамақтандыру
Қара бас үйрек суға сүңгіп тамақтанады. Оның тамақтануы туралы мәлімет аз болғанымен, негізгі бөлігі Scirpus californicus тұқымдарынан, ал кішкентай бөлігі – ұлулардан тұрады.
Өсіру
Қара бас үйрек су құстарының арасында бірегей; ол міндетті ұрық паразит болып табылады. Аналық үйрек ұя салмастан, басқа құстардың ұяларына жұмыртқа салады. Белгілі мезгіл иелері – қызғылт мүңкіл үйрек (Netta peposaca), қызыл маңдайлы суқұс (Fulica rufifrons) және қызыл жолақты суқұс (F. armillata). Кем дегенде 18 басқа түр де мезгіл иесі ретінде тіркелген, оның ішінде бірнеше басқа су құстары мен қамысқұс/суқұс түрлері, қоңыр қапталды шағала (Chroicocephalus maculipennis) және бірнеше жыртқыш құстар бар. Кейбір көкектерден айырмашылығы, оның балапандары да, ересектері де жұмыртқаларды жоймайды немесе мезгіл иесінің балапандарын өлтірмейді. Басқа ұрық паразиттердің жас төлдерінен айырмашылығы, қара бас үйректің балапандары ерте жетіледі. Шамамен 25 күндік инкубациядан кейін, балапандар ұядан шыққаннан кейін бірнеше сағаттан соң толық дербес болып, ұяны тастап кетеді.
Дауыстау
Қара бас қаз көбінесе үнсіз болады. Әкелеу кезінде төменгі "quah quah" деп дауыстайды, сондай-ақ "екі ноталық қоңыр дауыс, одан кейін сыбызғы: – gr rump freet" деп естіледі. Мекеңдер "құрқылдап" дыбыстайды.
Мәртебе
IUCN қара бас үйректерді ең аз қызығушылық тудыратын түрлер санатына жатқызды. Олардың кең таралған ареалы бар, және олардың популяциясының мөлшері белгілі болмаса да, тұрақты деп есептеледі. Қазіргі уақытта тікелей қауіп-қатерлер анықталған жоқ. Олардың мекендеу орындарындағы өзгерістерге ұшырауы мүмкін.