Кіріспе
Құстар тұқымдасы Аңгингалар немесе жыланқұстар – негізінен тропикалық су құстары болып табылады және Аңгингалар тұқымдасына жатады, олардың ішінде Аңгинга деген жалғыз туысы бар. Қазіргі кезде төрт түрі бар, олардың үшеуі өте кең таралған, ал төртіншісі сирек кездеседі және IUCN оны құрып кетуге жақын түрлердің тізіміне енгізген. "Жыланқұс" аталымы әдетте кез келген аймақта кездесетін толық аллопатриялық түрді көрсету үшін қосымшасыз қолданылады. Бұл олардың денесі су астында жүзгенде немесе жұп құстар бір-бірімен байланыс жасағанда мойындарының ұзын, жіңішке болуына байланысты, жыланға ұқсас көрінуімен түсіндіріледі. "Дартер" аталымы нақты бір түрді атау үшін географиялық терминмен бірге қолданылады. Бұл олардың тамақ іздеу әдісіне сілтеме жасайды, себебі олар балықтарды жіңішке, сүйкімді мүңкілерімен шаншиды. Америкалық дартер (A. anhinga) көбінесе аңгинга деп аталады. АҚШ-тың оңтүстігінде оны кейде "су түйеқұсы" деп атайды; аңгинга жабайы түйеқұсқа ешқандай қатысы болмаса да, екеуі де ірі, қара түсті, ұзын құйрықты құстар және кейде тамақ үшін ауланады.
The darters, anhingas, or snakebirds are mainly tropical waterbirds in the family Anhingidae, which contains a single genus, Anhinga. There are four living species, three of which are very common and widespread while the fourth is rarer and classified as near threatened by the IUCN. The term snakebird is usually used without any additions to signify whichever of the completely allopatric species occurs in any one region. It refers to their long thin neck, which has a snake like appearance when they swim with their bodies submerged, or when mated pairs twist it during their bonding displays. "Darter" is used with a geographical term when referring to particular species. It alludes to their manner of procuring food, as they impale fishes with their thin, pointed beak. The American darter (A. anhinga) is more commonly known as the anhinga. It is sometimes called "water turkey" in the southern United States; though the anhinga is quite unrelated to the wild turkey, they are both large, blackish birds with long tails that are sometimes hunted for food.
Сипаттама
Аньгинделер – жыныстық диморфизмге ие, ірі құстар. Олардың ұзындығы шамамен бір метрге жетеді, қанаттарының ені шамамен 1,5 метр, ал салмағы 1,5-2 килограммға дейін болады. Аталықтарының қауырсыны қара және қоңыр түсті, мойнында қысқа тік тұратын шоқысы бар, әйелдеріне қарағанда тұмсығы ірілеу. Әйелдерінің қауырсыны әлдеқайда ақшыл, әсіресе мойны мен төменгі жағында, және жалпы денесі сәл ірілеу болады. Екі жыныстың да ұзын қырыштары мен үстіңгі қанат жапқыштарында сұрғылт дақтар кездеседі. Тұмсығы өткір ұшты, жиектері аралық тісті, ауыз қуысы терең және сыртқы мұрын тесігі жоқ. Аньгинделердің аяқтары толығымен қабықшаланған, ал аяқтары қысқа және денесінің артқы жағына қарай орналасқан. Күнге тотығу кезеңінде қауырсыны өзгере қоймайды, бірақ терісінің түсі жыл бойы өзгеріп тұрады. Бірақ көбейген кезде олардың кішкентай тамақ қалтасы қызғылт немесе сарыдан қараға айналады, ал бетінің ашық терісі, әдетте сары немесе сары-жасыл болса, көгілдір түске енеді. Көздің қабықшасы маусымға қарай сары, қызыл немесе қоңыр түске өзгереді. Балапандар жалаңаш шығады, бірақ жақын арада ақ немесе қоңыр түсті жұмсақ қауырсындармен жабылады. Аньгинделердің дауысы – ұшу немесе қоныс тепкен кезде естілетін щылдыр немесе дірілдеу. Қойнау орындарында ересек құстар құлақтандырып, сыңғырлап немесе ыңқырасып қарым-қатынас жасайды. Көбейген кезде ересектер кейде қарқырап, сызылап немесе сыңғырлап дыбыстайды. Балапандар ыңқырасып немесе айқайлап сөйлейді. Олар көбінесе басқа су омыртқалыларын және олармен шамалас ірі омыртқасыздарды жейді. Бұл құстар аяқтарымен суға түсіп, тыныш аңдып, олжасын шабады, содан кейін өткір тұмсығымен қадап алады. Олар тереңге түспейді, бірақ ылғалға ұшырайтын қауырсыны, кішкентай ауа қуыстары және тығыз сүйектерінің арқасында жүзуге қолайлы жағдайға ие болады. Мойын омыртқаларының 5-7-сінің астыңғы жағында бұлшық еттерді бекітуге мүмкіндік беретін кіл бар, ол мойынды, басты және тұмсықты лақтыру найзасы сияқты алға жылжытады. Олар жемтігін қадағаннан кейін, су бетіне қайта оралып, тамағын ауаға лақтырып, қайтадан ұстап алады, содан кейін басы алдымен жұта алады. Құсқарлар сияқты, олардың да құрт безі жетілмеген, сондықтан суға түскен кезде қауырсындары ылғалданады. Қауырсындарын құрғату үшін аньгинделер қауіпсіз жерге барып, қанаттарын жаяды.
Жауыздық
Дартерлердің жыртқыштары негізінен ірі етқоректі құстар, оның ішінде австралиялық қарға (Corvus coronoides) және үй қарғасы (Corvus splendens) сияқты тоқылдақтар, сондай-ақ батпақ бүркіті (Circus aeruginosus complex) немесе Паллас балық бүркіті (Haliaeetus leucoryphus) сияқты жыртқыш құстар. Crocodylus крокодилдерінің де жыртқыштық еткені белгілі. Бірақ көптеген жыртқыштар дартерді ұстауға тырыспайды. Ұзын мойны мен сүйір тұмсығы, сонымен қатар "шабуылдай" білу қабілеті құстарды тіпті ірі етқоректі сүтқоректілерге де қауіпті етеді, ал олар қорғанышпен шектеліп не қашқанның орнына, шабуыл үшін шабуылшыға қарай бет алады.
Өсіру
Олар әдетте колонияларда көбейеді, кейде құсқарлар немесе қасқырқұстармен араласады. Дартерлер көбейетін маусымға кемінде бір рет жұптасып, моногамды болады. Жұптасу үшін түрліше мінез-құлықтар қолданылады. Еркектер қанаттарын көтеріп (бірақ жаймай) бірін кезегімен маусылдатып, иіліп, мүңкілдеп немесе әлеуетті жұбайына тармақтар сыйлап, аналарды қызықтыруға тырысады. Жұптардың байланысын нығайту үшін, олар мүңкілдесіп, қанаттарымен сигнал береді, бірдей уақытта мойындарын жоғары көтеріп немесе иеді. Бір жұбай екіншісін ұяда алмастырғанда, еркек және аналық еркектердің танысу кезіндегідей мінез-құлық көрсетеді; алмасу кезінде құстар бір-біріне "қырылдап" та қарауы мүмкін. Бұл құстар шамамен екі жылға жеткенде жыныстық жағынан жетіледі және әдетте тоғыз жылға дейін өмір сүреді. Дартерлердің ең ұзақ өмір сүру мерзімі шамамен он алты жылды құрайды. Дартер жұмыртқалары жеуге жарамды және кейбіреулер оларды дәмді деп санайды; оларды адамдар тамақ ретінде жергілікті жерде жинайды. Ересектер де кейде желінеді, себебі олардың денесінде еті көп (үйрек етімен салыстыруға болады); басқа балық жейтін құстар сияқты, олардың да дәмділігі аса жоғары емес. Кейбір жерлерде ұяшықтар мен баладардан жұмыртқалар жиналып, жас ұяшықтар өсіріледі. Кейде бұл тамақ үшін жасалады, бірақ Ассам және Бенгалдағы кейбір көшпелілер дартерлерді корморанттар сияқты балық аулау үшін үйретеді. Соңғы онжылдықтарда көшпелілер санының артуымен бұл мәдени мұра жоғалып кету қаупінде тұр. Екінші жағынан, "анхинга" сөзінің этимологиясынан көрініп тұрғанындай, тупи тайпасы анхинганы жаман құс деп санаған. "Анхинга" сөзі тупи тіліндегі ажигадан (сонымен қатар аyingа немесе аyingá деп те жазылады) алынған, ол жергілікті мифологияда зұлым рухқа ие орман адамына сілтеме жасайды; көбінесе оны "шайтан құсы" деп аударады. Тілдік аудармада ол "анхинга" немесе "анханга" болып өзгерген. Алайда, 1818 жылы ағылшын тілінде алғаш рет қолданылғанда, ол Ескі әлемнің дартерін білдірген. Содан бері ол қазіргі Анхинга тұқымдасының барлық түрлеріне де қолданылады. Бұл отбасы Sulae подтармағындағы басқа отбасылармен, яғни Phalacrocoracidae (құсқарлар және шағырлар) және Sulidae (ганеттер және бобилер) өте тығыз байланысты. Құсқарлар мен дартерлердің дене және аяқ сүйектері өте ұқсас және олар бауырлас таксондар болуы мүмкін. Шын мәнінде, бірнеше дартер қазбалары бастапқыда құсқарлар немесе шағырлар деп саналған (төменде қараңыз). Кейбір ерте авторлар дартерлерді Phalacrocoracidae отбасының Anhingina подотбасы ретінде қарастырған, бірақ қазіргі кезде бұл дұрыс емес деп есептеледі. Алайда, бұл қазбалық деректермен жақсы сәйкес келетіндіктен, кейбір ғалымдар Anhingidae және Phalacrocoracidae отбасыларын Phalacrocoracoidea суперотбасымен біріктіреді. Sulae отбасының өкілдері анатомиялық және ДНК реттіліктері бойынша берілген филогенезбен келісетін ерекше мінез-құлықтарымен де біріктірілген. Дартерлердің көптеген мінез-құлықтарының болмауы ганеттермен (және кейбіреулерінің құсқарлармен) ортақ, бұл фрегаттарда, тропиктік құстарда және пеликандарда жоқ симплезиоморфиялар. Құсқарлар сияқты, бірақ басқа құстардан айырмашылығы, дартерлер жұптасу кезінде мойын қалтасын кернеу үшін тіл сүйегін пайдаланады. Жұптасу кезіндегі мойынды жоғары көтеру мінез-құлқы дартерлер мен құсқарлардың ортақ синапоморфиясы ма, әлде ол кейбір құсқарларда қайтадан жойылған ба, немесе дартерлер мен оны жасайтын құсқарларда тәуелсіз дамыған ба, бұл әлі анық емес. Еркектердің қанаттарын көтеруі Sulae подтармағының синапоморфиясы болып көрінеді; барлық құсқарлар мен шағырлар сияқты, бірақ барлық ганеттер мен бобилерден айырмашылығы, дартерлер қанаттарын көтеру кезінде білектерін бүктеп ұстайды, бірақ олардың қанаттарын бірін кезегімен маусылдатуы, олар ұшу алдында да көрсетеді, ерекше. Олардың жиі жүретін кезде қанаттарын жайып тең салмақтауы, мүмкін, басқа Sulae отбасынан гөрі тоқсынырақ болуына байланысты, дартерлерге тән ерекшелік. Sulae подтармағы дәстүрлі түрде Пелеканоформдарға, содан кейін "жоғары су құстарының" парафилетикалық тобына кірді. Оларды біріктіретін қасиеттер, мысалы, барлық саусақтарының арасында торлы қабықшалар мен жалаңаш мойын қалтасы, қазір конвергентті екені белгілі, ал пеликандар шошқаларға қарағанда шошқаларға жақын туыстар. Сондықтан Sulae және фрегат құстары – және кейбір тарихқа дейінгі туыстары – көбінесе Сулиформдар ретінде бөлінеді, оны кейде "Фалакрокорациформдар" деп атайды.
Тірі түрлер
Дәрттердің төрт түрі бар, барлығы Ангинга туысына жатады, бірақ Ескі әлемдегі түрлер жиі А. меланогастердің кіші түрлері ретінде топтастырылды. Олар анағингаға қарағанда ерекше түрлерге байланысты жоғары түр құрауы мүмкін: Маврикий мен Австралиядан табылған, тек сүйектерінен белгілі болған жойылған "дәрттер" Ангинга нана ("Маврикий дәрті") және Ангинга парва деп сипатталған. Бірақ бұл, шын мәнінде, ұзақ құйрықты қазқылдақтардың (Microcarbo/Phalacrocorax africanus) және кішкентай аққара құзқақтардың (M./P. melanoleucos) қате анықталған сүйектері. Дегенмен, бірінші жағдайда қалдықтар Мадагаскардағы географиялық жағынан ең жақын тірі ұзақ құйрықты қазқылдақтар популяциясынан ірілеу: олар жойылған кіші түрге (Маврикий қазқылдағы) тиесілі болуы мүмкін, оны Microcarbo africanus nanus (немесе Phalacrocorax a. nanus) деп атауға тура келер еді – қызыққа толы жайт, себебі латын тіліндегі "nanus" сөзі "ергежейлі" деген мағынаны білдіреді. Кеш Плейстоценге жататын Ангинга латицепс Австралиялық дәрттен ерекшеленбейді; ол соңғы мұз дәуірінің ірі палеокіші түрлерінің бірі болуы мүмкін.
Extinct "darters" from Mauritius and Australia known only from bones were described as Anhinga nana ("Mauritian darter") and Anhinga parva. But these are actually misidentified bones of the long tailed cormorant (Microcarbo/Phalacrocorax africanus) and the little pied cormorant (M./P. melanoleucos), respectively. In the former case, however, the remains are larger than those of the geographically closest extant population of long tailed cormorants on Madagascar: they thus might belong to an extinct subspecies (Mauritian cormorant), which would have to be called Microcarbo africanus nanus (or Phalacrocorax a. nanus) – quite ironically, as the Latin term nanus means dwarf. The Late Pleistocene Anhinga laticeps is not specifically distinct from the Australasian darter; it might have been a large paleosubspecies of the last ice age.
Жалпы және келтірілген дереккөздер
AnAge [2009]: Аньинганың ұзақ өмір сүру деректері. 2009 жылғы 9 қыркүйекте алынды. Answers.com [2009]: Darter. Columbia Electronic Encyclopedia (6-шы басылымы). Columbia University Press баспасы. 2009 жылғы 9 қыркүйекте алынды. Christidis, Les & Boles, Walter E. (2008): Австралия құстарының жүйесі және таксономиясы. CSIRO Publishing, CollingwoodVictoria, Австралия. Cione, Alberto Luis; de las Mercedes Azpelicueta, María; Bond, Mariano; Carlini, Alfredo A.; Casciotta, Jorge R.; Cozzuol, Mario Alberto; de la Fuente, Marcelo; Gasparini, Zulma; Goin, Francisco J.; Noriega, Jorge; Scillatoyané, Gustavo J.; Soibelzon, Leopoldo; Tonni, Eduardo Pedro; Verzi, Diego & Guiomar Vucetich, María (2000): Аргентинаның шығысындағы Энтре-Риос провинциясының миоцендік омыртқалылары. [Ағылшын және испан тілдеріндегі түсіндірме] Aceñolaza, F. G. & Herbst, R. (ред.): El Neógeno de Argentina. INSUGEO Геологиялық корреляция сериясы 14: 191–237. Jobling, James A. (1991): Құстардың ғылыми атауларының сөздігі. Oxford University Press, Оксфорд, Ұлыбритания. Mayr, Gerald (2009): Палеогендік қазба құстар. Springer Verlag, Heidelberg & New York. Merriam Webster (MW) [2009]: Ағылшын тілінің онлайн сөздігі – Anhinga. 2009 жылғы 9 қыркүйекте алынды. Mlíkovský, Jirí (2002): Әлемдік кенозой құстары (1-бөлім: Еуропа). Ninox Press, Прага. Myers, P.; Espinosa, R.; Parr, C. S.; Jones, T.; Hammond, G. S. & Dewey, T. A. [2009]: Жануарлардың түрлілігі веб-сайты – Anhingidae. 2009 жылғы 9 қыркүйекте алынды. Noriega, Jorge Ignacio (1994): Аргентинаның Энтре-Риос провинциясының «Мезопотамиялық» құстары. Докторлық диссертация, Ла-Плата ұлттық университеті [испан тілінде]. PDF түсіндірмесі.