Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Аққу қаз (Anser anser) – су құстары отрядының (Anatidae) ірі қаз түрі және Anser туысының типтік өкілі. Оның реңді, күлгін сұр және ақ түсті қауырсындары, қызғылт түсті жаяулары және апельсин түсті мүсізі болады. Ірі құс, ұзындығы аралығында, орташа салмағы шамасында. Оның таралу аймағы кең, Еуропа мен Азияның солтүстік бөліктерінен келген құстар қыс айларында жылы жайларға оңтүстікке қарай көшіп барады, бірақ көптеген популяциялары солтүстікте тұрақты мекендейді. Бұл қаз үй қаздарының көптеген тұқымдарының ата-тегі болып саналады және кем дегенде б.з.д. 1360 жылдан бері қолға үйретілген. Туыс атауы мен түрлік эпитеті латын тіліндегі «қазды» білдіретін «anser» сөзінен алынған. Аққу қаздары көктемде солтүстікке көбейіп, сортаңдақтарда, батпақтарда, көлдердің маңында және жағалау аралдарында ұялайды. Олар көбінесе өмір бойы жұптасып, өсімдіктер арасында жерде ұя салады. 3-5 жұмыртқадан тұратын жұмыртқалар шайқалады, аналығы оларды күтіп бағады, ал екі ата-анасы да балапандарды қорғайды және өсіреді. Құстар отбасылық топ ретінде бірге қалады, күзде үйірмен оңтүстікке көшіп, келесі жылы бөлінеді. Қыс айларында жартылай сулы ортада, сағаларда, батпақтарда және су басқан далаларда тіршілік етеді, шөппен қоректенеді және көбінесе егістік дақылдарын жейді. Оңтүстік Англиядағы және түрдің таралу аймағындағы қалалық жерлердегі кейбір популяциялар тұрақты және жыл бойы бір аймақта мекендейді.
The greylag goose or graylag goose (Anser anser) is a species of large goose in the waterfowl family Anatidae and the type species of the genus Anser. It has mottled and barred grey and white plumage and an orange beak and pink legs. A large bird, it measures between in length, with an average weight of Its distribution is widespread, with birds from the north of its range in Europe and Asia often migrating southwards to spend the winter in warmer places, although many populations are resident, even in the north. It is the ancestor of most breeds of domestic goose, having been domesticated at least as early as 1360 BCE. The genus name and specific epithet are from anser, the Latin for "goose". Greylag geese travel to their northerly breeding grounds in spring, nesting on moorlands, in marshes, around lakes and on coastal islands. They normally mate for life and nest on the ground among vegetation. A clutch of three to five eggs is laid; the female incubates the eggs and both parents defend and rear the young. The birds stay together as a family group, migrating southwards in autumn as part of a flock, and separating the following year. During the winter they occupy semi aquatic habitats, estuaries, marshes and flooded fields, feeding on grass and often consuming agricultural crops. Some populations, such as those in southern England and in urban areas across the species' range, are primarily resident and occupy the same area year round.
Таксономия
Грейлак қазы 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің "Жарамсалы жүйе" кітабының оныншы басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны қаздар тұқымдасының Anas тегіне жатқызды және Anas anser есімді екі атаулы номенклатурасын берді. Бұл атаудың латын тіліндегі мағынасы – "қаз". Қазір грейлак қазы Anser тегіне жататын 11 қаздың бірі болып саналады, бұл текті 1860 жылы француз табиғаттанушысы Матурин Жак Бриссон құрған. Ол осы тектің типтік түрі болып табылады. Екі түршесі белгілі: A. a. anser – батыс грейлак қазы, Исландияда және солтүстік және орталық Еуропада көбейеді; және A. a. rubrirostris – шығыс грейлак қазы, Румынияда, Түркияда және Ресейде, солтүстік-шығыс Қытайға қарай көбейеді. Үй қазы грейлак қазының түршесі болғандықтан, олар шағылыса алады, ал ұрпақтары жабайы және үй қаздарының ерекшеліктерін мұраға алады.
The greylag goose was formally described in 1758 by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in the tenth edition of his Systema Naturae. He placed it with the ducks in the genus Anas and coined the binomial name Anas anser. The specific epithet is Latin meaning "goose". The greylag goose is now one of 11 geese placed in the genus Anser that was erected in 1860 by the French naturalist Mathurin Jacques Brisson. It is the type species of the genus. Two subspecies are recognised: A. a. anser, the western greylag goose, which breeds in Iceland and northern and central Europe and A. a. rubrirostris, the eastern greylag goose, which breeds in Romania, Turkey, and Russia eastwards to northeastern China. As the domestic goose is a subspecies of the greylag goose they are able to interbreed, with the offspring sharing characteristics of both wild and domestic birds.
Сипаттама
Грейлаг – *Anser* туысына жататын сұр қаздардың ішіндегі ең ірісі және ең ауыр салмақтысы, бірақ отандық туысына қарағанда құрылысы жеңіл және епті. Оның денесі дөңгелек, ірі, мойны жуан әрі ұзын, басы мен тұмсығы үлкен. Аяқтары мен табандары қызғылт түсті, ал тұмсығы қызғылт немесе ақшыл-қызыл түсті, үстіңгі жамбасының ұшында қатайған мүйізлі тырнағы бар. Еркектер әдетте ұрғашылардан ірілеу, ал жыныстық диморфизм шығыс түршесі *rubirostris*-те айқынрақ байқалады, ол атаулы түршеден орташа есеппен ірі болады. Азиялық құстар Әзірбайжанға, Иранға, Пәкістанға, Солтүстік Үндістанға, Бангладешқа және шығысқа қарай Қытайға көшіп барады. Солтүстік Америкада грейлагқа ұқсас жабайы үй қаздары да, сондай-ақ сирек кездесетін көшпенді грейлагтар да кездеседі. Австралияда да осындай жағдай орын алды, онда жабайы құстар елдің шығысы мен оңтүстік-шығысында бекініп қалды. Олар көбейетін жерлерде, көлдері мен кішкентай аралдары бар сортаңды далаларда, батпақтарда, шалғынды далаларда және торфты батпақтарда кездеседі. Олар қамыс, құрақ, жусан, бұталар және талдан тұратын тығыз өсімдік жамылғысын ұнатады. Қыстау жерлерінде олар тұзды батпақтарда, эстуарийлерде, тұщы сулы батпақтарда, далаларда, су басқан далаларда, көлдер мен өзендердің жағасындағы батпақтар мен жайылымдарда жиі кездеседі. Сондай-ақ олар қыста дақылдар, күріш, бұршақ немесе басқа да егістермен қоректенетін шаруашылық жерлерін де аралайды, түнде жағалаудағы құмдар мен жағалауларға, эстуарийлердегі лайлы жағаларға немесе тыныш көлдерге көшіп барады. Сондықтан, үйге жақын қыстау жерлерін пайдалануға болады, яғни қаздар келесі көктемде ертерек көбейетін жерлерін құру үшін оралуы мүмкін. Грейлаг қазы бірнеше аймақта саны күрт өскендіктен зиянкес түрге айналды. Норвегияда 1995 және 2015 жылдар аралығында грейлаг қазының саны үштен беске дейін артқан деп есептеледі. Осының салдарынан шаруалардың егістіктеріне қаздардың жайылуынан туындаған проблемалары едәуір артты. Бұл мәселе қызыл аяқты қаз үшін де ортақ. Оркней аралдарында халық саны күрт өсті: 300 көбейтілген жұп болды, 2009 жылы 10 000-ға дейін, ал 2019 жылы 64 000-ға дейін жетті. Егістіктерге келтірілген ауқымды зиянға байланысты Оркней аралдарында грейлаг қазын аулау маусымы жылдың көп бөлігінде ашық болады.
The greylag is the largest and bulkiest of the grey geese of the genus Anser, but is more lightly built and agile than its domestic relative. It has a rotund, bulky body, a thick and long neck, and a large head and bill. It has pink legs and feet, and an orange or pink bill with a white or brown nail (hard horny material at tip of upper mandible). Males are generally larger than females, with the sexual dimorphism more pronounced in the eastern subspecies rubirostris, which is larger than the nominate subspecies on average. Asian birds migrate to Azerbaijan, Iran, Pakistan, northern India, Bangladesh and eastward to China. In North America, there are both feral domestic geese, which are similar to greylags, and occasional vagrant greylags. and a similar situation has occurred in Australia, where feral birds are now established in the east and southeast of the country. In their breeding quarters, they are found on moors with scattered lochs, in marshes, fens and peat bogs, besides lakes and on little islands some way out to sea. They like dense ground cover of reeds, rushes, heather, bushes and willow thickets. In their winter quarters, they frequent salt marshes, estuaries, freshwater marshes, steppes, flooded fields, bogs and pasture near lakes, rivers and streams. They also visit agricultural land where they feed on winter cereals, rice, beans or other crops, moving at night to shoals and sand banks on the coast, mud banks in estuaries or secluded lakes. Wintering grounds closer to home can therefore be exploited, meaning that the geese can return to set up breeding territories earlier the following spring. The greylag goose has become a pest species in several areas where its population has increased sharply. In Norway, the number of greylag geese is estimated to have increased three to fivefold between 1995 and 2015. As a consequence, farmers' problems caused by goose grazing on farmland have increased considerably. This problem is also evident for the pink footed goose. In the Orkney islands the population has increased dramatically: there were 300 breeding pairs, increasing to 10,000 in 2009, and 64,000 in 2019. Due to extensive damage caused to crops, the hunting season for the greylag goose in the Orkney islands is now most of the year.
Мінез-құлық
Greylag қаздары көбінесе шөпқоректі және негізінен шөппен қоректенеді. Жас, белсенді өсетін шөптердің қоректік құндылығы жоғары, сондықтан Greylag қаздарын көбінесе қойлар мен сиырлармен бірге жайылымдарда көруге болады. Greylag қаздары ұзақ мерзімді моногамдық қарым-қатынастарға бейім. Осы жұптардың көпшілігі өмір бойы сақталады, алайда жұптардың 5-8% ажырасып, басқа қаздармен жұптасады. Кем дегенде Еуропада, көші-қон жолдары жақсы зерттелген, белгілі аялдамалар мен қыстау орындары бар дәстүрлі бағыттарды ұстанады. Жастар осы жерлерді әдетте өмір бойы бірге болатын ата-аналарынан үйренеді.
Greylag geese are largely herbivorous and feed chiefly on grasses. Short, actively growing grass is more nutritious and greylag geese are often found grazing in pastures with sheep or cows. Greylag geese tend to pair bond in long term monogamous relationships. Most such pairs are probably life long partnerships, though 5 to 8% of the pairs separate and re mate with other geese. At least in Europe, patterns of migration are well understood and follow traditional routes with known staging sites and wintering sites. The young learn these locations from their parents which normally stay together for life.
Адам мәдениетінде
Қаздар көптеген ас дамыту дәстүрлері үшін маңызды. Еті, бауыр және басқа да ішкі органдары, майы, терісі және қаны түрлі халықтардың тағамдарында қолданылады. Көк қаз бір кезде Еуразияның барлық аймақтарында қадірленген. Ол 5000 жыл бұрын Тигр мен Евфрат өзендерінің дельтасындағы қалаларда емшілік құдай Гуламен байланысты болды, ол Сумерлік өнімділік құдайы Иштардың алдағысы еді.
Geese are important to multiple culinary traditions. The meat, liver and other organs, fat, skin and blood are used culinarily in various cuisines. The greylag was once revered across Eurasia. It was linked with the goddess of healing, Gula, a forerunner of the Sumerian fertility goddess Ishtar, in the cities of the Tigris Euphrates delta over 5,000 years ago.