Кіріспе
Құстардың көптеген түрлерінің жалпы атауы – қаз. Қаз – анаттылар тұқымдасына жататын көптеген су құстарының жалпы атауы. Әдетте, қаздар қарлығаштар мен қаздарға қарағанда кішірек және мойны қысқа болады, олардың барлығы бір тұқымдасқа жатады. Бірнеше қосалқы туысқа бөлінген қаздар – формалық таксон, яғни олар монофилетикалық топты (бір жалғыз ортақ ата-баба түрінің барлық ұрпақтарының тобын) құрамайды, себебі қарлығаштар мен қаздар қаз деп есептелмейді. Қаздар көбінесе су құстары болып табылады және тұщы суларда да, теңіз суларында да кездеседі. Кейде қаздарды пішіні ұқсас, бірақ туыс емес су құстарымен, мысалы, қара қаз, шағалақай, галлинул және суқұс сияқты құстармен шатастыруы мүмкін.
the bird
Duck is the common name for numerous species of waterfowl in the family Anatidae. Ducks are generally smaller and shorter necked than swans and geese, which are members of the same family. Divided among several subfamilies, they are a form taxon; they do not represent a monophyletic group (the group of all descendants of a single common ancestral species), since swans and geese are not considered ducks. Ducks are mostly aquatic birds, and may be found in both fresh water and sea water. Ducks are sometimes confused with several types of unrelated water birds with similar forms, such as loons or divers, grebes, gallinules and coots.
Этимология
Қаз сөзінің шығу тегі көне ағылшын тіліндегі dūce 'суға шомылушы' деген сөзден басталады, ол dūcan 'суға түсу, төмен иілу, бір нәрсенің астына кіру немесе суға бату' етістігінен туындаған. Себебі, қаз тұқымдағы көптеген түрлер су бетінде басымен төмен қарай жүзіп тамақтанады; голланд тіліндегі duiken және неміс тіліндегі tauchen 'суға бату' сөздерімен салыстырыңыз. Бұл сөз көне ағылшын тіліндегі ened /ænid 'қаз' сөзін, басқа сөздермен, мысалы, ende 'соңы' сияқты ұқсас формаларымен шатастыруды болдырмау үшін қолданыла бастады. Басқа герман тілдерінде де қазды білдіретін ұқсас сөздер бар, мысалы, голланд тілінде eend, неміс тілінде Ente және норвег тілінде and. Энед /ænid сөзі прото-үнді-еуропа тілінен мұраға қалған; мысалы, латын тіліндегі anas "қаз", литва тіліндегі ántis 'қаз', көне грек тілінде νῆσσα /νῆττα (/) 'қаз', және санскрит тіліндегі 'су құсы' және тағы да басқалары. Қанатша – құс баласы, немесе жас қаз, бірақ тағам саудасында, жақында ересек мөлшеріне жеткен, еті әлі де жұмсақ үй қазын кейде қанатша деп белгілейді. Еркегі дракон, ал диесі – қаз деп аталады, немесе орнитологияда – тауық деп аталады.
Таксономия
Барлық қаздар Anseriformes биологиялық тобына жатады, бұл топқа қаздар, аққулар мен үйректер, сондай-ақ айқайлағыштар мен көгершін қаздар кіреді. Айқайлағыштардан басқалары Anatidae тұқымдасына жатады. Тұқымның ішінде қаздар әртүрлі кіші тұқымдарға және "тайпаларға" бөлінеді. Бұл кіші тұқымдар мен тайпалардың саны мен құрамы таксономистер арасында үлкен дау тудырады. Кейбіреулері морфологиялық ерекшеліктерге, ал енді біреулері ортақ мінез-құлықтарына немесе генетикалық зерттеулерге сүйенеді. Қаз кіші тұқымдарын қамтитын ұсынылған саны екіден беске дейін жетеді. Жабайы қаздар арасындағы гибридтеудің жоғары деңгейі түрлер арасындағы байланысты анықтауды қиындатады. Көптеген қазіргі классификацияларда, "нағыз қаздар" деп аталатындар Anatinae кіші тұқымдасына жатады, ол өз кезегінде әртүрлі тайпаларға бөлінеді. Олардың ішіндегі ең ірісі – Anatini, оған "суда қысылатын" немесе "өзен" қаздары кіреді – олар тұщы судың бетінде тамақтану әдісімен аталған. "Суға батып жейтін" қаздар, олардың негізгі тамақтану әдісімен аталған, Aythyini тайпасын құрайды. Mergini тайпасының "теңіз қаздары" балық және моллюскалармен қоректенеді және өмірінің көп бөлігін тұзды суда өткізеді. Oxyurini тайпасына кішкентай мөлшерімен және тік, қатты құйрығымен ерекшеленетін "қатайып тұратын құйрықты" қаздар жатады. "Қаз" деп аталатын көптеген басқа түрлер "нағыз қаз" деп есептелмейді және әдетте басқа кіші тұқымдарға немесе тайпаларға жатады. Ұңғыл қаздары Anatinae немесе Anserinae кіші тұқымдарындағы Dendrocygnini тайпасына немесе өз кіші тұқымына (Dendrocygninae) немесе туысына (Dendrocyganidae) жатқызылады. Австралияның саңырауқұлақты қазы – Anserinae кіші тұқымындағы Stictonettini тайпасының жалғыз өкілі немесе өз туысы Stictonettinae. Қаздар кейбір жіктемелерде Anserinae туысына жататын Tadornini тайпасын құрайды, ал басқаларында – Tadorninae кіші тұқымын құрайды, ал бу қаздары Tachyerini тайпасындағы Anserinae туысына жатады немесе Tadorini тайпасындағы қаздармен біріктіріледі. Кейбір жіктемелерде Anserinae кіші тұқымындағы Cairinini тайпасын құрайтын қаздар, ал бұл тайпа басқа жіктемелерде жойылған және оның мүшелері Anatini тайпасына жатқызылған. Торант қазы әдетте Anserinae кіші тұқымындағы, монотиптік Merganettini тайпасына кіреді, бірақ кейде Tadornini тайпасына да кіреді. Қызғылт құлақты қаз кейде Anatini немесе Malacorhynchini тайпасына, ал кейде Tadornini тайпасына жатады.
Морфология
Қарындастардың жалпы дене құрылысы созылыңқы және кең, ал олардың мойындары да салыстырмалы түрде ұзын, бірақ қаздар мен аққулар сияқты емес. Суға түсетін қаздардың дене пішіні бұдан сәл өзгеше, олар дөңгелектеу болады. Мұңқұры әдетте кең және тік тісті жалпақ тілімшелерге ие, бұл сүзіп жейтін түрлерде айқын байқалады. Ал кейбір балық жейтін түрлердің мұңқұры ұзын және күшті тісті болады. Қабыршақты аяқтары мықты және жақсы дамыған, көбінесе денеге артқа қарай орналасқан, әсіресе су ортасында көп болатын түрлерде. Қанаттары өте күшті, әдетте қысқа және сүйір, ал қаздардың ұшуы жылдам және үздіксіз қозғалыстарды талап етеді, соның салдарынан күшті қанат бұлшық еттері қажет. Дегенмен, үш түрлі бу қазы ұшуға жарамсыз дерлік. Көптеген қаздар түрлері қауырсын ауыстыру кезінде уақытша ұша алмайды; олар осы кезеңде жақсы тамақтандыруға ие, қорғалған ортаны іздейді. Бұл қауырсын ауыстыру көбінесе көші-қонға дейін жүзеге асады. Солтүстік түрлерінің аталықтары көбінесе әсем қауырсындарға ие, бірақ олар жазда аналыққа ұқсас "күн тұтылу" қауырсынына ие болу үшін ауыстырылады. Оңтүстік аймақтардағы түрлерде жыныстық ерекшелік аз байқалады, бірақ Жаңа Зеландияның жұмақты қаздай сияқты ерекшеліктер бар, ол айқын жыныстық ерекшелікке ие және аналықтарының қауырсыны аталықтарынан гөрі жарқырау болады. Жастардың қауырсыны көбінесе аналықтарының қауырсынына ұқсас. Аналық қаздар зорлыққа жол бермеу үшін спираль тәрізді кілегейге ие.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қарындаштардың таралған ареалы кең, Антарктидадан басқа барлық құрлықта кездеседі. Бірнеше түрі субантарктикалық аралдарда, оның ішінде Оңтүстік Джорджия және Окленд аралдарында тіршілік етеді. Қарындаштар бірқатар оқшауланған мұхит аралдарына, соның ішінде Гавай аралдарына, Микронезияға және Галапагос аралдарына жеткен, онда олар көбінесе және кейде сирек кездеседі. Аз ғана түрлер мұндай алыс аралдарға ғана тән. Көбінесе Солтүстік және Арктикалық жарты шарларда көбейетін кейбір қарындаштар көшпелі болып табылады, ал тропиктерде олар көшіп-қонып жүрмейді. Әсіресе жауын-шашынның болмауы жиі болатын Австралияда, кейбір қарындаштар көшпелі тіршілік салған, жергіліктік қатты жаңбырдан кейін пайда болатын уақытша көлдер мен су тобықтарын іздейді.
Тамақтандыру
Қарындар шөп, су өсімдіктері, балық, жәндіктер, кішкентай қосмекенділер, құрттар және ұсақ моллюскалар сияқты тағамдық көздермен қоректенеді. Суда сүңгіп жейтін қаздар су бетінде немесе құрлықта, немесе толығымен суға батпай, тік тұрып жететін тереңдікте тамақтанады. Мүсіктің шетінде пектен деп аталатын, тараққа ұқсас құрылым болады. Ол мүсіктен шашырап шығатын суды сүзіп, тамақты ұстап алады. Пектен қауырсындарын тазалауға және сырғанақ тағамды ұстауға да қолданылады. Суға түсетін және теңіз қаздары терең судың астында тамақ іздейді. Суға оңай батуы үшін, суға түсетін қаздар суда сүңгіп жейтін қаздардан ауыр болады, сондықтан ұшып кетулері қиын. Кейбір арнайы түрлер, мысалы, балықшы қаздар ірі балықты аулап жұтуға бейімделген. Ал қалғандарының кең, жалпақ мүсігі су өсімдіктерін, құрттар мен ұсақ моллюскаларды лайдан тартып шығару, жәндіктердің дернәсілдерін іздеу және бақаны ұстап, басын төңкеріп жұту сияқты жұмыстарға бейімделген. Лайды қазғанда жарақаттанбау үшін мұрын тесігі болмайды, бірақ мұрындықтары қатты мүйізден шығады. The Guardian газеті қаздарды нанмен тамақтандыруға болмайтыны туралы мақала жариялады, себебі ол олардың денсаулығына зиян келтіреді және су жолдарын ластайды.
Өсіру
Қаздар әдетте бір уақытта бір ғана серіктес таңдайды, бірақ бұл серіктестік көбінесе бір жылға ғана созылады. Ірі және аз жылдам қозғалатын түрлер (мысалы, таяз суларда тіршілік ететіндер) бірнеше жылға созылатын жұптық байланыстарға бейім. Көптеген қаз түрлері жылына бір рет көбейеді, олар үшін қолайлы жағдай (көктем/жаз немесе ылғалды маусым) туғанда осыны пайдаланады. Қаздар көбейе бастамас бұрын ұя салады, ал балапандар шыққаннан кейін оларды суға жетеледі. Ана қаздар балаларына өте қамқор және оларды қорғайды, бірақ егер балапандар физикалық тұрғыдан шыға алмайтын жерде (мысалы, жабық аулада ұя салғанда) немесе генетикалық кемшіліктері болса немесе суық тию, аштық немесе ауру салдарынан нашарласа, олардың кейбіреулерін тастап кетуі мүмкін. Кейде анасы ұядан шығып, балапандарын суға алып кеткеннен кейін жұмыртқалар кешігіп шығып, балапандар жетім қалуы да мүмкін.
Байланыс
Аналық қаздар (сондай-ақ Anas туысына жататын бірнеше басқа түрлер, мысалы, американдық және Тынық мұхитының қара қаздары, нүктелі қаздар, солтүстік қауырсыны және қарақұйрық) классикалық "квак" дыбысын шығарады, ал аталықтары ұқсас, бірақ қарлырақ дыбыс шығарады, оны кейде "бризи" деп те жазады. Бірақ, кең таралған қате түсініктерге қарамастан, қаздардың көптеген түрлері "квак" етпейді. Жалпы алғанда, қаздар әртүрлі дауыстар шығарады, оның ішінде сыбызғы, көңілді үн, йодль және хыңыр дауыстар болады. Мысалы, суға батып жүретін scaup қаздары "scaup" сияқты дыбыс шығарады (содан олардың аты осылай аталады). Дауыстар жоғарырақ естілетін шақыру немесе тыныш байланыс үшін қолданылуы мүмкін. Көп тараған қаладағы аңыз бойынша, қаздың дауысы эхоға қайтпайды, бірақ бұл жалған екені дәлелденді. Бұл аңызды алғаш рет 2003 жылы Британдық қауымдастығының Ғылым фестивалі аясында Солфорд университетінің Акустика зерттеу орталығы жоққа шығарды. Бұл сондай-ақ танымал Discovery Channel телеарнасының MythBusters бағдарламасының алғашқы эпизодтарының бірінде де дәлелденді.
Жыртқыш жануарлар
Қарғалардың көптеген жыртқыштары бар. Қаздар, әсіресе, осал, себебі ұша алмаулары оларды жыртқыш құстар ғана емес, сонымен қатар шұбар, крокодил, аллигатор сияқты жабайы тасбақалар және балық жейтін құстар, мысалы, қызылсары құстар сияқты ірі балықтардың жеңіл жеміне айналдырады. Қарғалардың ұяларына құрлықтағы жыртқыштар шабуыл жасайды, ал ұядағы аналықтарды түлкілер сияқты сүтқоректілер немесе бүркіт, сұңқар сияқты ірі құстар күтпеген жерден ұстап алуы мүмкін. Ересек қарғалар жылдам ұшады, бірақ Солтүстік Америка мускиі және Еуропалық шұбар сияқты ірі су жануарлары суда оларды ұстап алады. Ұшу кезінде қарғалар адамдар мен жылдамдығы мен күшімен қарғаларды ұстайтын сұңқардан басқа барлық жыртқыштардан қауіпсіз.
Аң аулау
Адамдар тарихи алдынан қазды аулап келген. Калифорниядағы 7800 – 6400 жыл бұрынғы қорымдардан қаз сүйектері табылды, оның ішінде қазір жойылған, ұша алмайтын бір түрі де бар. Голоцен дәуірінде Огайо өзенінің төменгі аңғарындағы тұрғындар қаздарды "көптеп" аулаған, бұл олардың көшпенді су құстарының маусымдық молшылығынан пайдаланғанын көрсетеді. Кариб теңізі, Скандинавия, Египет, Швейцария және Қытай сияқты алыс аймақтарда неолиттік мергендер жыл бойы немесе оның бір бөлігінде ақуыз көзі ретінде қаздарға сүйенген. Археологиялық дәлелдер Жаңа Зеландиядағы маори халқының ұша алмайтын Финш қазын аулағанын, мүмкін, оның жойылуына себеп болғанын көрсетеді, бірақ егеуқұйрықтардың жыртқыштығы да оның тағдырына әсер еткен болуы мүмкін. Полинезиялықтар өз аралын қоныстанғаннан кейін көп ұзамай жойылған, ұшу қабілеті төмендетілген Чатхэм қазы да осындай ахуалға тап болды. Неолиттік аңшылар қаз жұмыртқаларын да жинаған болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын нақты дәлелдер аз. Көптеген аймақтарда жабайы қаздар (оның ішінде шаруашылықта өсіріліп, жабайы табиғатқа жіберілген қаздар) азық-түлік немесе спорт үшін, ату арқылы немесе бұрын қаздың әбден тұтқынына түсіріп ауланады. Қозғалмайтын немесе жерде отырған қаз тез қимылдай немесе ұша алмайтындықтан, "оңай нысана" деген сөз тіркесі пайда болды. Бұл қаздар полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) сияқты зиянды заттармен ластануы мүмкін.
Үйге үйрету
Қарындардың көптеген экономикалық пайдасы бар, олар еті, жұмыртқасы және қауырсыны (әсіресе, оның жұмсақ қауырсыны) үшін шаруашалықта өсіріледі. Жыл сайын дүние жүзінде шамамен 3 миллиард қаз ет үшін сойылады. Оларды құс өсірушілер де ұстап, көбейтеді және көбінесе зообақтарда көрсетеді. Үй қаздарының барлық дерлік түрлері, москвалық қаз (Cairina moschata) ерекшеліктерінен басқа, ағаш қаздан (Anas platyrhynchos) шыққан. Шалқар қазы – үй қаздарының тағы бір түрі. Оның аты, аңшылардың оны қолданған бастапқы мақсатына байланысты қойылған, ол жабайы ағаш қаздарды аспаннан жерде орнатылған тұзақтарға тартып алу үшін қолданылған. Шалқар қазы – әлемдегі ең кішкентай үй қазының түрі, оның салмағы .
Геральдика
Қаз бірнеше елтаңбада бейнеленген, оның ішінде Лубана (Латвия) және Фёглё (Аланд) елтаңбаларында.
Мәдени сілтемелер
2002 жылы психолог Ричард Уайзман және Ұлыбританияның Гертфордшир университетіндегі оның әріптестері бір жылдық «Күлкі зертханасы» экспериментін аяқтады. Барлық жануарлардың ішінде ең көп қызық пен әдемілік қаздарға тән деген қорытындыға келді. Ол: «Егер сіз жануар туралы әзіл айтатын болсаңыз, оны қаз етіңіз» деді. «Қаз» сөзі көптеген тілдерде күлкілі сөз болуы мүмкін, себебі қаздар сыртқы түрі немесе мінез-құлқымен көңілді көрінеді. Әдебиеттегі көптеген қаздардың көпшілігі мультфильм кейіпкерлері, мысалы Уолт Диснейдің Дональд Дағы және Warner Bros. Даффи Дағы. «Хауард Қаз» 1973 жылы комикс кейіпкері ретінде пайда болды және 1986 жылы фильмге айналдырылды. 1992 жылғы Диснейдің «Қуатты қаздар» фильмінде Эмилио Эстевестің ойнаған рөліндегі қаз, фильмнің басты кейіпкерлері болып табылатын ойдан шығарылған жастар хоккей командасының талисманы ретінде таңдалды, себебі қаз қатал күрескер ретінде сипатталған. Бұл қаздың соңында Ұлттық хоккей лигасының кәсіби командасы «Анахайм қаздарының» лақап аты мен талисманы болуына әкелді, ол «Анахаймнің қуатты қаздары» деген атпен құрылды. Қаз сонымен қатар Орегон университетінің спорт командаларының, сондай-ақ Лонг-Айленд қаздарының бейсбол командасының лақап аты болып табылады.