Кіріспе

XXX корпус (30 корпус) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ армиясының корпусы. Корпус 1941 жылдың қыркүйек айында Батыс шөлінде құрылды. Ол Солтүстік Африка кампаниясында кең ауқымда қызмет етті және оның көптеген бөлімшелері 1942 жылдың соңында Эль-Аламейннің екінші шайқасында қатысты. Содан кейін Тунис кампаниясына қатысып, 1943 жылы Сицилияға одақтастардың шабуылы кезінде сол жақ фланқты құрады. Ол қысқа мерзімге Ұлыбританияға оралды, содан кейін 1944 жылдың маусым айында Нормандияға одақтастардың шабуылында қызмет етті. 1944 жылдың қыркүйегінде ол Market Garden операциясының Garden (құрлық арқылы) жасағын құрады; Market (әуеде) жасағының Ниймегендегі көпірді жаулап алуда сәтсіздікке ұшырауына байланысты XXX корпус Арнемдегі көпірге тым кеш келді, бұл ұзаққа созылған Арнем шайқасында британдық 1-ші әуе шабуылдық дивизиясының жоғалуына әкеп соқты. XXX корпус Нидерландта қызметін жалғастырды, соңында 1945 жылдың мамырына дейін Германияда Veritable операциясында болды.

Солтүстік Африкадағы жорық

XXX корпус 1941 жылдың қыркүйек айында генерал-лейтенант Вивян Поуп басшылығымен Батыс шөлде құрылды. Ол Батыс шөлдегі науқанда маңызды рөл атқарды, бастапқыда Солтүстік Африкадағы британдық бронетанкілік бөлімдері үшін Тобрукты қоршаудан босатуға жасалған соңғы британдық әрекет – «Крестовый» операциясына дайындық ретінде құрылды. XXX корпус көптеген жарақаттарға ұшырады, негізінен британдық танк тактикасының ескіргендігінен (әсіресе танкке қарсы артиллерияға тікелей шабуыл жасау), бірақ ақырында «Panzerarmee Afrika» армиясын Орталық Ливиядағы Эль-Агеилаға кері шегінуге мәжбүр етті. 1942 жылдың көктемінде Роммель қарсы шабуыл жасап, британдықтарды Тобруктан бірнеше шақырым батысқа қарай Газалаға дейін ығыстырды. Сегізінші армия қолбасшысы Нил Ричидің жоспары XIII корпустың қорғаныс шебін ұстап тұруы, ал XXX корпусы 1-ші еркін француз бригадасы бекінген Бир-Хачиемнің оңтүстігінен жасалатын қоршау әрекеттерін тоқтатуы болды. Олар «Қазанға» Африка корпусының танктерін баяулатуға қол жеткізді, бұл 1942 жылдың мамыр айының соңында 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясының бөлігі болған 150-ші жаяу әскер бригадасының жойылғаннан кейін британдық қорғаныс шебінде пайда болған саңылау еді. Британдықтар қарсы шабуылдар жасап, оны жоюға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Ақырында, Бир-Хачиемдегі еркін француз күштері кері шегінуге мәжбүр болды, ал Роммель «Қазаннан» шығып кетті. XXX корпусы жаңа X корпусы бекінген Мерса-Матрухқа шегінуге мәжбүр болды. Немістер жылдам шабуыл жасап, X корпусын қоршап алды (британдықтар үшін сәттілікке ие болғандықтан, олар қоршаудан шыға алды) және 1942 жылдың маусым айында XXX корпусын Эль-Аламейнге дейін ығыстырды.

Ел-Аламейн

ХХХ корпус әлсіреп, Нил өзенінің батысындағы соңғы қорғаныс позициясы – Эль-Аламейнге қайтарылды. Бұл Батыс Шөлдегі науқандағы жалғыз орын болды, онда ашық қанат болған жоқ (шөлдегі соғыстың әдеттегі ережесі), себебі қарсыластың күштерінің оңтүстігінде және Жерорта теңізінің жанында орналасқан Катара депрессиясының жұмсақ топырағы болды. Солтүстік, жағалаулық сектор ХХХ корпусына берілді. Тамыз айында премьер-министр Уинстон Черчилль Клод Очинлекті Орта Шығыс командованиесінің бас қолбасшысы және 8-ші армияның бас қолбасшысы (GOC) лауазымынан босатып, оның орнына Харольд Александерді Достасқан әскерлердің бас қолбасшысы етіп, ал 8-ші армияның бас қолбасшысы (GOC) лауазымына Уильям Готтты (бұрынғы XIII корпустың қолбасшысы) тағайындады. Бірақ Готт көп ұзамай, оны тасымалдап әкелген ұшақ атып түсірілген кезде қаза тапты, ал оның орнына Бернард Монтгомери келді. Тамыздың соңында Роммель тағы да бір тебуге тырысып, бұл жолы Алам-Халфа шайқасындағы желінің оңтүстік жағына шабуыл жасады. Бұл шабуыл негізінен XIII корпустың үстінен жасалса, ХХХ корпусы бірнеше шабуылдық рейдтерге ұшырады. Қыркүйекте Рамсденнің орнына Оливер Лиз келді. ХХХ корпусы Монтгомеридің алғашқы шабуылының, «Жылдам жарық» (Operation Lightfoot) кодолық атымен белгіленген операциясының орталық нысаны болуға тиіс болды. Корпусқа 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы (бұрынғы XIII корпус), 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы, 4-ші Үнді жаяу әскер дивизиясы және 9-шы бронетанктік бригада қосылды. 24/25 қазан түнде «Жылдам жарық» операциясы ұзақ және қарқынды артиллериялық оқ жаудырумен басталды, ХХХ корпусы шабуылға көшті, бірақ көптеген жарақаттарға ұшырады. Алайда, австралиялық, жаңа зеландиялық, оңтүстік африкалық және таулы дивизиялар шабуылдауды жалғастырып, неміс қарсыласы одан әрі ілгерілеуге бөгет қойғанша, мина өрістерінде бірнеше өткелдер жасады. ХХХ корпусын толықтыру үшін 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясы (XIII корпус) қосылды. 2 қарашаның таңында X корпусы мен ХХХ корпусы «Жылдам жарық» операциясының төртінші кезеңін, «Супер заряд» (Operation Supercharge) кодолық атымен бастады. 4 қарашаға дейін X корпусының танктері жарылып өтіп, британдықтар Эль-Аламейннің екінші шайқасында жеңіске жетті. 9-шы Австралия дивизиясы Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты театрына ауыстырылды. Оңтүстік Африканың 1-ші дивизиясы Мысырда қалды. Эль-Аламейннен кейін ХХХ корпусы тұрақты түрде алға жылжыды. 1943 жылдың ақпан айының соңында Тунис жеріндегі Марет желісінде алға жылжуын тоқтатты.

Тунисі

19 наурызда XXX корпусы 50-ші (Нортумбриялық) және 51-ші (Гайлендтік) жаяу әскер дивизиялары алдымен Марет желісіне шабуыл бастады. Олар жарық жасауға қол жеткізді, бірақ 15-ші танк дивизиясы оны тез басып тастады. "Supercharge II" операциясы барысында генерал-лейтенант Брайан Хоррокс басқарған, Жаңа Зеландия корпусы мен X корпусының 1-ші бронетанкті дивизиясы, Жаңа Зеландиялықтардың "Pugilist" операциясы кезінде құрған қанаттық позицияны пайдаланып, 26/27 наурыз түні неміс қанаттық қорғанысын бұзып, қанаттан қалған неміс күштерін Вади Акаритке солтүстікке қарай шегінуге мәжбүр етті. Сәуірдің ортасында XXX корпусы позицияға тікелей шабуыл жасауға тырысты, бірақ неміс және итальяндықтардың қарсыласуына байланысты аз ғана нәтижеге қол жеткізді. Осы кезде Бірінші армия Тунис орталығындағы сол жақтағы неміс шебін бұзып өтіп, Оккупациялық күштерін капитуляцияға мәжбүр етті.

Сицилия

1943 жылдың 10 шілдесінде XXX корпусы Сицилияға одақтас әскерлердің шабуылына қатысты. Корпус (генерал-лейтенант Оливер Лиздің басшылығымен) Сегізінші армияның сол жақ фланғын құрауға тиіс болды. Ол 1-ші канадтық жаяу әскер дивизиясымен, 1-ші канадтық бронетандық бригадасымен және Мальтадан келген 231-ші жаяу әскер бригадасымен күшейтілді. XXX корпусы Пачино маңына түсіріліп, итальяндық 206-шы жағалау дивизиясымен және 54-ші "Наполи" дивизиясымен ерте жетістіктерге қол жеткізді. 18 шілдеге қарай Мессинаға дейін жарты жол қалды. Содан кейін қиындықтар көбейді, себебі Сицилияның таулы ландшафты жақсы жабдықталған қорғаушыларға (Шмальц тобындағы неміс күштері сияқты) көмектесті және олар аз жылжыды. Оккупациялық әскерлер Сицилиядан әскерін шығара бастады, ал немістер батыл түрде қарсылық көрсетіп, шегінді. 17 тамызға қарай соңғы неміс әскерлері Мессина бұғазын кесіп өтіп, одақтастар Сицилияны бақылауға алды. XXX корпусы содан кейін майданнан алынып, Ұлыбританияға "Оверлорд" операциясына дайындалу және қайта оқыту үшін жіберілді.

"Маркет-Гарден" операциясы

Франция мен Бельгиядағы сәттіліктерден кейін, 21-ші армия тобының қолбасшысы генерал Монтгомери Зигфрид сызығын айналып өтуге және Рураға қосқанатты шабуыл жасауға көңіл бөлді. Қосқанаттың солтүстік жағы Нидерланд-Германия шекарасындағы Арнемге жақын жерде орналасатын еді. Одақтас әскерлері осы нүктеде шоғырланып, қосқанаттың солтүстік бөлігін құрар еді. Шамамен 50 000 сарбаздан тұратын XXX корпусы Екінші армияның бағытымен ілгерілеп, 48 сағат ішінде Арнемге жететін болып, Нидерланд-Германия шекарасына қарай жол тартар еді. XXX корпусы Арнемді басып алуға арналған операцияның «Гарден» бөлігі болуы тиіс еді. Бұл үшін Арнемдегі көпір сияқты су кедергілерін өту қажет болды. Қосқанат жабылып аяқталғанда, бұл британдықтарға 15-ші армияны тұтқынға түсіруге, оны Зигфрид сызығының солтүстік фланкінен айналып өтетін 1-ші парашют армиясынан бөлуге мүмкіндік берер еді. Операцияның «Маркет» бөлігі Арнемге дейінгі көпірлерді басып алудан тұрды. Монтгомери Батыс майданындағы Одақтастардың Бас қолбасшысы генерал Дуайт Д. Эйзенхауэрден Бірінші Одақтас Әуе десанттық армиясын жөнелтуді сұрады. 101-ші Әуе десанттық дивизия (генерал-майор Максвелл Д. Тейлор) Сон және Вильгельмина каналының көпірлерін қорғау үшін Эйндховенге, 82-ші Әуе десанттық дивизия (бригадир генерал Джеймс М. Гавин) Грав және Нимгеген көпірлерін қорғау үшін Нимгегенге, ал британдық 1-ші Әуе десанттық дивизия (генерал-майор Рой Уркхарт) Нидер-Райндегі көпір басын сақтап қалу үшін Арнемге түсті. 1-ші Әуе десанттық дивизияға 1-ші поляк парашют бригадасы (генерал-майор Станислав Сосабовский) қосылды. «Маркет-Гарден» операциясы 1944 жылдың 17 қыркүйегінде сағат 14:00-де 350 зеңбірекпен жасалған артиллериялық дайындықпен сағат 14:35-те басталды. Бұл британ армиясының соғыстағы ең амбициялы құрлықтағы шабуыл операциясы болуы тиіс еді. Ол көптеген қиындықтарға толы болды. Жердің алдыңғы қатарлы Ирландия гвардиясының «Шерман» танктеріне жарамсыз тым жұмсақ деп бағаланды, нәтижесінде бүкіл гвардиялық бронетанкті дивизиясы жалғыз тас жолда қалуға мәжбүр болды. XXX корпусы солтүстік-шығысқа қарай ілгерілегенде, тас жолдың көлік кептелістеріне бейім екені және жаудың қарсы шабуылдарына өте осал екені анық болды. XXX корпусының жетекші бөлімдері, гвардиялық бронедивизия (генерал-майор Аллан Адайр) неміс танкке қарсы қорғанысына шабуыл жасады, бұл алға жылжуды кешіктірді. Нәтижесінде олар 82-ші Әуе десанттық дивизиясының мақсаттарына жете алмады, тіпті бірінші күнінің соңында 101-ші Әуе десанттық дивизиясына жетпеді. «Гарденнің» екінші күні гвардиялық бронедивизия солтүстікке қарай Эйндховенге қарай жалғасты, онда олар 101-ші Әуе десанттық дивизиясының 506-шы парашютші жаяу әскер полкінің 2-ші батальонының элементтерімен кездесті. Олар 101-ші корпустың Сондағы көпірді сақтап қалмағанын тез арада анықтады, бұл XXX корпусының инженерлері Бейли көпірін салу үшін келгенге дейін қосымша кешіктірулер тудырды. 19 қыркүйек күні таңертең гвардиялық бронедивизия үлкен қарсылыққа тап болмай, дәл сол күні Нимгеген көпіріне жетіп, АҚШ-тың 82-ші Әуе десанттық дивизиясының Нимгегендегі көпірді басып алмағанын, әскерлері тек көпірдің оңтүстік жағында екенін анықтады. XXX корпусы көпір инженерлері қолданатын қайықтарды алып келді, бұл 504-ші парашютші жаяу әскер полкінің 3-ші батальонының екі ротасына (майор Джулиан Кук) көпірдің солтүстік жағына шабуыл жасау үшін өзеннен өтуге мүмкіндік берді. XXX корпусы Нимгеген көпірін танкілерімен басып алды. Гвардиялық бронедивизия көпірдің солтүстік жағалауында тез арада позициялар орнатып, көпірді қорғады. Оңтүстіктегі 101-ші Әуе десанттық дивизия секторында XXX корпусының көптеген бөлімшелері 106-шы танк бригадасының тас жолын кесіп алуына қарсы күресу үшін бөлініп кетуі керек болды. 231-ші жаяу әскер бригадасы (50-ші дивизиядан) және 4-ші бронетанкті бригада «Маркет-Гарден» операциясы кезінде көп уақытын неміс «Пантера» танктері мен панцер-гренадиерлерінің осы зондтарына жауап берумен өткізді. Бұл жол қозғалысына тосқауыл тудырып, Гвардиялық бронедивизияға, әсіресе 43-ші (Уэсекс) жаяу әскер дивизиясына (генерал-майор Ивор Томас) және 50-ші дивизияның 69-шы және 151-ші бригадаларына жетуді кешіктірді, бұл XXX корпусының алға жылжуын баяулатты. 21 қыркүйекте гвардиялық бронедивизиясы таусылып, Хоррокс та ауырып қалды, XXX корпусты мерзімді түрде бригадир генерал-штабтың (BGS) бригадир Харольд Пайман басқарады, ол операциядан кейін Екінші армияның штаб бастығы болады. Олар бес күн бойы үздіксіз соғысты, оның көп бөлігі немістердің қатал қарсылығына қарсы болды және шабуылды жалғастыра алмады. 43-ші дивизия Нимгеген аймағына енген 10-шы SS танк дивизиясының элементтерін жеңіп, «Арал» деп аталатын Нидер-Райнге және аймаққа жетіп, шабуылды жалғастыру үшін жеткізілді. Содан кейін 4-ші Дорсет полкінің батальоны Рейннен ауытқу үшін өтті, осылайша 1-ші Әуе десанттық дивизиясының қалдықтары қауіпсіз түрде шығаруға мүмкіндік алды, бірақ 4-ші Дорсеттің көптеген сарбаздары дивизия шыққанда Рейннің солтүстік жағалауында қалды. 82-ші Әуе десанттық дивизиясының Нимгеген көпірін басып алмауы XXX корпусының жоспарланғандай Арнем көпіріне жетуіне ұзақ кешігуге себеп болды. Бұл Арнем шайқасында қоршалып, көптеген жарақат алған 1-ші Әуе десанттық дивизиясын немістердің бронетанкті дивизияларымен күшейтілгеннен кейін Арнем көпірінен шегінуге мәжбүр етті. 1-ші Әуе десанттық дивизиясының көп бөлігі қаза тапты, тұтқынға алынды немесе 1-ші поляк парашют бригадасының позицияларына шегінді, бұл шабуылды аяқтады.

Арден таулы аймағы

Арденн шайқасы кезінде XXX корпусының бөлімдері Мёз өзенінің үстіндегі көпірлерді бақылауға көшті. 27 желтоқсанда корпус 2-ші танк дивизиясын Сельстен ығыстырып шығарды. 31 желтоқсанда олар шығыңқының батыс ұшындағы Рошфорт қаласын жаулап алды. 23 наурызда XXX корпусы Рейн өзенін форсилеу операциясы – "Plunder" аясында "Turnscrew" операциясын бастады.