Екінші Эль-Аламейн шайқасы: Батыс Шөлдегі күрес

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс шөлдегі шайқас. Эль-Аламейннің екінші шайқасы (23 қазан – 11 қараша 1942 ж.) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Египеттегі Эль-Аламейн теміржол аялдамасы маңында болған шайқас. Бірінші Эль-Аламейн шайқасы мен Алам-эль-Хальфа шайқасы Остік күштердің Мысырға одан әрі ілгерілеуіне тосқауыл қойды. 1942 жылдың тамызында генерал Клод Очинлек Таяу Шығыс қолбасшылығының бас қолбасшысы лауазымынан босатылды, ал оның орнын басатын генерал-лейтенант Уильям Готт Сегізінші армияның қолбасшысы лауазымына тағайындалу жолында қаза тапты. Генерал-лейтенант Бернард Монтгомери тағайындалып, Сегізінші армияның шабуылын жетекке алды. Эль-Аламейндегі Одақтастардың жеңісі Батыс шөлдегі науқанның аяқталуының бастамасы болды, бұл Мысырға, Суэц каналына және Таяу Шығыс пен Парсы мұнай алаптарына Остік күштердің қауіп-қатеріне соңғы нүкте қойды. Бұл шайқас Одақтастардың рухын көтеріп, 1941 жылдың соңындағы "Крусейдер" операциясынан бергі Остік күштерге қарсы алғашқы маңызды жеңіс болды. Шабуылдың аяқталуы 8 қарашада Солтүстік Африкаға қарсы Одақтастардың шабуылымен бірге жүрді, бұл "Шамыл" операциясы аясында Солтүстік Африкада екінші майдан ашты.

Өмірбаян

Panzer Army Africa (Panzerarmee Afrika / Armata Corazzata Africa, Generalfeldmarschall Erwin Rommel) Германия және Италия танктері мен жаяу әскер бөлімдерінен құралған, Газала шайқасында (26 мамыр – 21 маусым 1942) жеңіске жеткен соң Мысырға ілгері жылды. Оқпан әскерлерінің ілгері жылғаны британдықтардың Суэц каналын, Таяу Шығысты және оның мұнай ресурстарын бақылауына қауіп төндірді. Генерал Клод Очинлек Сегізінші армияны Александрияға қарай шегіндірді, ал Катара депрессиясы Эль-Аламейннің жағалаудағы оңтүстігінде орналасқан. Депрессия өтілмейтін болды және кез келген шабуыл майданға тікелей жасалуы керек еді; Эль-Аламейннің бірінші шайқасында (1–27 шілде) Окпан күштерінің шабуылдары жеңіліске ұшырады. Маршал Уго Каваллеро уақытша Мысырдағы Окпан күштерінің бас қолбасшысы болды, генерал-лейтенант Курио Барбасетти ди Прун итальяндық күштердің итальяндық қолбасшысы болды, ал Роммель неміс және итальяндық күштердің майдандағы тактикалық бақылауын жүзеге асырды. Сегізінші армияның шілдедегі қарсы шабуылдары да сәтсіз аяқталды, себебі Окпан күштері бекініп, қайта топтасты. Очинлек шілде айының соңында шабуылдарды тоқтатып, әскерді қайта құруға кірісті. Тамыз айының басында премьер-министр Уинстон Черчилль және Императорлық бас штабтың бастығы генерал сэр Алан Брук Каирге сапар шегіп, Очинлектің орнына генерал Харольд Александерді тағайындады. Генерал-лейтенант Уильям Готт Сегізінші армияның қолбасшысы болды, бірақ оның көлік ұшағы Люфтваффе ұшақтарымен атып түсірілді; генерал-лейтенант Бернард Монтгомери оны алмастыру үшін Ұлыбританиядан келді. Көмекші күштердің жетіспеуі және азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін шағын, дамылмаған порттарға тәуелділік, сондай-ақ Сегізінші армияға үлкен одақтас күштерінің келуіне байланысты Роммель бірінші шабуыл жасауға шешім қабылдады. Африка корпусының екі бронедивизиясы және Panzerarmee Afrika барлау бөлімдері шабуылға бастады, бірақ 1942 жылдың 30 тамызында Алам-эль-Хальфа қыраты мен 102 нүктесінде қайтарылды; Окпан күштері бастапқы позицияларына шегінді. Ықшам майдан және қорғалған қанаттар қорғанысқа қолайлы болды, және Роммель Окпан бекіністерін дамытуға уақыт тапты, шамамен 500 000 мина мен шақырымдаған тікенді сымдарды орнатты. Александр мен Монтгомери Panzerarmee Afrika-ны жою үшін жеткілікті күш басымдығын орнатуға және оны пайдалануға ниеттенді. Бұрынғы Батыс Шөлдегі науқанда екі тараптың бірі де жергілікті жеңісті қарсыласын жеңу үшін жеткілікті пайдалана алмады, одан кейін қарсыласы кері шегіп, жеткізілім желілерінің қиындығын жеңіске жеткен тарапқа жүктеді. 1942 жылдың маусым айына дейін Роммель Каирдегі АҚШ әскери атташесі полковник Боннер Феллерстің Вашингтонға жіберген есептерінен британдық күштердің күші мен қозғалысы туралы толық ақпарат алып отырды. Американдық код өткен жылы Римдегі АҚШ елшілігінде итальяндық әскери барлау қызметінің құпия операциясы кезінде ұрланған. Британдықтардың алаңдаушылығына қарамастан, американдықтар осы кодты маусым айының соңына дейін қолдануды жалғастырды. Кодтың бұзылғаны туралы күдіктер 1942 жылдың шілдесінде 9-шы Австралия дивизиясы 621-ші неміс сигналдық батальонын тұтқындаған кезде расталды. Британдықтар тыңдау артықшылығына ие болды, себебі Ultra және жергілікті көздер Окпан күштерінің құрамын, жабдықтау позицияларын және ниеттерін ашты. Шілде айында Африкадағы әскери барлауды қайта ұйымдастыру барлық көздерден алынған ақпаратты біріктіруді және оның таралу жылдамдығын жақсартты. Көптеген жағдайларда, барлау Солтүстік Африкаға баратын жабдықтау кемелерін, олардың орналасқан жерін немесе бағытын және көбінесе жүктерін анықтады, оларға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. 25 қазанға дейін Panzerarmee Afrika үш күндік отынға ие болды, оның тек екі күні Тобруктан шығысқа қарай жеткізілді. Британдық барлаудың ресми тарихшысы Гарри Хинсли 1981 жылы "Панцер армиясы британдық шабуыл кез келген күні басталуы мүмкін екенін ескере отырып, операциялық еркіндікке ие болмады" деп жазды. Су асты кемелері мен әуе көлігі оқ-дәрі тапшылығын аздап жеңілдетті, ал қазан айының соңында майданда он алты күндік қор болды. Алты аптадан кейін Сегізінші армия дайын болды; 195 000 адам және 1029 танк Panzerarmee-нің 116 000 адамы мен 547 таңкісіне қарсы шабуылға кірісті.

Panzer Army Africa (Panzerarmee Afrika/Armata Corazzata Africa, Generalfeldmarschall Erwin Rommel), composed of German and Italian tank and infantry units, had advanced into Egypt after its success at the Battle of Gazala (26 May – 21 June 1942). The Axis advance threatened British control of the Suez Canal, the Middle East and its oil resources. General Claude Auchinleck withdrew the Eighth Army to within of Alexandria where the Qattara Depression was south of El Alamein on the coast. The depression was impassable and meant that any attack had to be frontal; Axis attacks in the First Battle of El Alamein (1–27 July) had been defeated. Marshal Ugo Cavallero was temporarily made commander of Axis forces in Egypt, while Lieutenant General Curio Barbasetti di Prun was the Italian commander of the Italian forces and Rommel had tactical control of the German and Italian forces at the front. Eighth Army counter attacks in July also failed, as the Axis forces dug in and regrouped. Auchinleck called off the attacks at the end of July to rebuild the army. In early August, the Prime Minister, Winston Churchill and General Sir Alan Brooke, the Chief of the Imperial General Staff (CIGS), visited Cairo and replaced Auchinleck as Commander in chief Middle East Command with General Harold Alexander. Lieutenant General William Gott was made commander of the Eighth Army but was killed when his transport aircraft was shot down by Luftwaffe fighters; Lieutenant General Bernard Montgomery was flown from Britain to replace him. Lacking reinforcements and depending on small, underdeveloped ports for supplies and aware of a huge Allied reinforcement operation for the Eighth Army, Rommel decided to attack first. The two armoured divisions of the Afrika Korps and the reconnaissance units of Panzerarmee Afrika led the attack but were repulsed at the Alam el Halfa ridge and Point 102 on 30 August 1942, during the Battle of Alam el Halfa; the Axis forces retired to their start lines. The short front line and secure flanks favoured the defensive and Rommel had time to develop the Axis fortifications, sowing minefields with c. 500,000 mines and miles of barbed wire. Alexander and Montgomery intended to establish a superiority of force sufficient to achieve a breakthrough and exploit it to destroy Panzerarmee Afrika. Earlier in the Western Desert Campaign, neither side had been able to exploit a local victory sufficiently to defeat its opponent before it had withdrawn and transferred the problem of over extended supply lines to the victor. Until June 1942 Rommel had been receiving detailed information about the strength and movement of British forces from reports sent to Washington by Colonel Bonner Fellers, the U. S. military attaché in Cairo. The American code had been stolen following a covert operation by Italian military intelligence at the American Embassy in Rome the previous year. Despite British concerns, the Americans continued to use the code until the end of June. Suspicion that the code was compromised was confirmed when the 9th Australian Division captured the German 621st Signal Battalion in July 1942. The British gained the intelligence advantage because Ultra and local sources exposed the Axis order of battle, its supply position and intentions. A reorganisation of military intelligence in Africa in July had also improved the integration of information received from all sources and the speed of its dissemination. With rare exceptions, intelligence identified the supply ships destined for North Africa, their location or routing and in most cases their cargoes, allowing them to be attacked. By 25 October, Panzerarmee Afrika was down to three days' supply of fuel, only two days' of which were east of Tobruk. Harry Hinsley, the official historian of British intelligence, wrote in 1981 that "The Panzer Army did not possess the operational freedom of movement that was absolutely essential in consideration of the fact that the British offensive can be expected to start any day". Submarine and air transport somewhat eased the shortage of ammunition and by late October, there was sixteen days' supply at the front. After six more weeks, the Eighth Army was ready; 195,000 men and 1,029 tanks began the offensive against the 116,000 men and 547 tanks of the Panzerarmee.

Жеңіл аяқ операциясы

Монтгомеридің жоспары – сызықтың солтүстігіне негізгі шабуыл жасау, ал оңтүстігіне екінші шабуыл жасау болды, онда XXX корпусы (генерал-лейтенант Оливер Лиз) және XIII корпусы (генерал-лейтенант Брайан Хоррокс) қатысады, ал X корпусы (генерал-лейтенант Герберт Ламсден) табысты пайдалануға тиіс еді. "Жай аяқ" операциясымен Монтгомери солтүстіктегі Осьтің мина далалары арқылы екі дәлізді кесуді көздеді. Бір дәліз 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясының участкісі арқылы оңтүстік-батысқа қарай Митейрия қырқасының ортасына, ал екіншісі батысқа қарай, 9-шы Австралия және 51-ші (Гайленд) дивизияларының участкілері арқылы Митейрия қырқасының батыс жағынан солтүстікке қарай өтуге тиіс еді. Содан кейін танктер өтіп, неміс бронетехникасын жеңіп шығу керек еді. Рувейсат қырқасының ортасында және сызықтың оңтүстігіндегі шабуылдар қалған Ось күштерін солтүстікке жылжудан тоқтатуға мүмкіндік беруі керек еді. Монтгомери 12 күндік шайқасты үш кезеңге бөліп қарастырды: жарылыс, қақтығыс және жаудың толық жеңілісі. Шабуылдың бірінші түні Монтгомери ХХХ корпусының төрт жаяу әскер дивизиясын Оксалик сызығына қарай жылдырып, Осьтің алдыңғы қорғанысын басып өтуді жоспарлады. Инженерлер мина далалары арқылы екі жолақты тазартып, белгілейді, олар арқылы X корпусының бронетанса дивизиялары Пирсон сызығын алуға өтеді. Олар жаяу әскердің батыс жағындағы позицияларын нығайтып, Осьтің танктерінің қарсы шабуылын тоқтатуға тиіс еді. Британдық танктер солтүстік-оңтүстік Рахман жолымен Скинфлинтке қарай жылжуы керек еді, Осьтің қорғаныс жүйесінің тереңдігіндегі бұл позицияда Осьтің бронетехникасына қарсы тұруға дайын тұру үшін. Жаяу әскер шайқасы 8-ші армияның жаяу әскерлері терең Осьтің қорғаныс бекіністерін ("жарып тастап", үш қатардан бекіністер салынған) және оларға шабуыл жасаған кез келген танктерді жойған кезде жалғасатын еді.

Бертрам операциясы

Соғысқа дейін Одақ күштері Бертрам операциясы аясында Одақтың басшылығын шайқастың қайда және қашан болатыны туралы жаңылыстыру үшін түрлі алдау амалдарын қолданды. Қыркүйек айында олар қолданыстан шығарылған қаптамалар сияқты қалдық материалдарды солтүстік сектордағы жасырын жабу торларының астына жинады, олар оқ-дәрі немесе азық-түлік қоймаларындай көрінді. Одақтың күштері бұны байқады, бірақ бірден шабуыл жасалмағандықтан және "қоймалардың" сыртқы түрі өзгермегендіктен, оларға кейін назар аудармады. Бұл Сегізінші армияға түнде қоқысты оқ-дәрілермен, жанармаймен және азық-түлікпен алмастыру арқылы Одақтың назарынан тыс, алдыңғы шептегі жабдықтауды күшейтуге мүмкіндік берді. Шынайы құбырдың салынған нұсқасы Одақтың күштеріне шабуылдың күтілген мерзімнен кешігіп, оңтүстікке қарай болатынына сендіруді мақсат етті. Оңтүстікте джиптердің шассиіне орнатылған фанералық қаңқалардан жасалған жалған танктер жасалып, орналастырылды. Ал кері алдау ретінде, солтүстікте шайқасқа баруға дайындалған танктер алмалы-салмалы фанералық конструкцияларды орнату арқылы жабдықтау машиналарынң кейпінде жасырылды.

"Браганза" операциясы

Алдын ала, 44-ші (Үй округтері) жаяу әскер дивизиясының 131-ші (Падыша) жаяу әскер бригадасы, 4-ші бронетанкті бригаданың танктерімен қолдау көрсетіп, 29/30 қыркүйек түнінде Деир-эль-Мунассиб аймағын басып алу мақсатында "Фолгоре" 185-ші десантшылар дивизиясының десантшыларына қарсы "Браганца" операциясын бастады. Итальян десантшылары шабуылды тойтарды, 300-ден астам шабуылшыны өлтірді немесе тұтқынға алды. Қорғанысты неміс десантшылары (Fallschirmjäger) ұйымдастырды және британдықтардың сәтсіздігіне олар жауапты деген жаңылыс пікір қалыптасты. Африка корпусының соғыс күнделігі итальян десантшы бөлімі "шабуылдың негізгі күшін өз үстіне алғанын" жазады. Олар жақсы күресіп, жауға ауыр шығын келтірді.

Осілік жоспар

Алам-эль-Хальфа шайқасында шабуыл сәтсіз аяқталып, Оқпан әскерлері қорғанысқа көшті, бірақ шығын көп болған жоқ. Триполиден Оқпанға созылған жабдықталған жол өте ұзын болды және бұрын қолға түскен британдық жабдықтар мен құрал-жарақтар таусылып қалды, бірақ Роммель Мысырға ілгерілеуді шешті. Сегізінші армия Ұлыбритания, Үндістан, Австралия және Жаңа Зеландиядан адамдар мен материалдармен, сондай-ақ АҚШ-тан жүк көліктерімен және жаңа «Шерман» танктерімен жабдықталды. Роммель жабдықтар, жарақтар мен отын сұрауын жалғастырды, бірақ неміс соғысының басымдығы Шығыс майданы болды және Солтүстік Африкаға аз көлемде ғана жеткізілімдер келді. Роммель ауырып қалғандықтан қыркүйек айының басында Германияға емделуге оралуға, ал Ресей майданынан генерал-полковник Георг Штумме оның орнына ауыстырылуға дайындық жасалды. 23 қыркүйекте Германияға кетер алдында Роммель қорғанысты ұйымдастырды және «Оберкомандо дер Вермахт» (ОКВ) қарулы күштердің жоғарғы бас штабына жағдайды бағалап, Панцер армиясының қажеттіліктерін атап жазған ұзақ хат жолдады. Роммель британдық және Достас әскерлерінің күші жақын арада шабуылға жететінін білді. Оның жалғыз үміті неміс әскерлерінің Сталинград шайқасында Қызыл Армияны жеңіп, Кавказ арқылы оңтүстікке қарай жылжып, Иранды (Парсы) және Таяу Шығысты қоршауына алуы болды. Егер олар сәттілікке жетсе, Мысыр майданынан британдық және Достас әскерлерінің көп бөлігі Ирандағы Тоғызыншы армияны нығайтуға жіберілуі мүмкін еді, бұл оның армиясына қарсы шабуылды кейінге шегеруге мүмкіндік берер еді. Роммель ОКВ-ны Африкалық Панцер армиясы мен Оңтүстік Ресейде соғысып жатқан неміс әскерлерінің арасындағы байланысты күшейтуге көндіруге тырысты, бұл оларға Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста британдық және Достас әскерлерін жеңуге мүмкіндік берер еді. Осы уақытқа дейін Панцерармия 8-ші армияның шабуылын немесе Сталинградта Қызыл Армияның жеңілісін күтті. Роммель қорғанысын нығайту үшін кем дегенде екі мина белдеуін жасады, олар аралықта қораптар (шайтан бақтары) құру үшін байланыстырылды, бұл жаудың енуін шектеді және британдық танктеріне маневр жасауға мүмкіндік бермейді. Әр қораптың алдыңғы жағын майдан шеберлері жеңіл ұстады, ал қораптың қалған бөлігі бос болды, бірақ миналар мен жарылғыш тұзақтармен толтырылды және жан-жақтан отпен жабылды. Негізгі қорғаныс позициялары екінші мина белдеуінен кем дегенде шақырым тереңдікке салынды. Оқпан әскерлері шамамен жарты миллион мина орналастырды, көбінесе танкке қарсы «Теллер» миналары, сондай-ақ кішкентай жеке құрамға қарсы миналар (мысалы, «S» минасы). (Бұл миналардың көп бөлігі британдықтардан Тобрукта қолға түскен еді). Жау машиналарын миналанған аймаққа тарту үшін итальяндықтар ұзын арқанмен дөңгелектер мен осьтерді миналанған жерлер арқылы сүйреп, пайдаланылған жолдар жасады. Роммель британдық танктерінің ашық жерге шығуын қаламады, өйткені олармен маневрлік шайқаста теңдесе алмайтын күші мен отыны болмады. Шабуыл бекітілген аймақтарда жүргізілуі керек еді, ал жарылыс тез жеңілуі керек еді. Роммель алдыңғы қатарларын нығайту үшін неміс және итальяндық жаяу әскерлерін алмастырып орналастырды. Британдықтардың шатастыруы Оқпан әскерлерінің шабуылдың қай жерінде болатынын анықтауға мүмкіндік бермеді, сондықтан Роммель әдеттегі тактикасынан айнып, барлық танк күштерін шоғырландырылған резервте ұстаудан бас тарды және оны екі топқа бөлді: солтүстік топ (15-ші танк дивизиясы және 133-ші «Литторио» танк дивизиясы) және оңтүстік топ (21-ші танк дивизиясы және 132-ші «Ариетте» танк дивизиясы), олардың әрқайсысы шабуыл қайда болса да жылдам танк шабуылын жүргізуге және тар өткелдерді кеңейтуге дайын болу үшін шайқас топтарына ұйымдастырылды. Оның танк резервінің маңызды бөлігі шашырап, әдеттен тыс алға жылды. 15-ші танк дивизиясының құрамында 125 операциялық танк (16 Pz. II, 43 Pz. III Ausf H, 43 Pz. III Ausf J, 6 Pz. IV Ausf D, 15 Pz. IV Ausf F) болды, ал 21-ші танк дивизиясының құрамында 121 операциялық ұрыс машинасы (12 Pz. II, 38 Pz. III Ausf H, 43 Pz. III Ausf J, 2 Pz. IV Ausf D, 15 Pz. IV Ausf F) болды. Роммель 90-шы жеңіл дивизияны артқа орналастырды және 101-ші «Триест» моторизацияланған дивизиясын жағалауға жақын резервте ұстады. Роммель оның әскерлерін одақтастардан жылдам жылжытып, қорғанысын ең маңызды нүктеге (Schwerpunkt) шоғырландыруға үміттенеді, бірақ отынның жетіспеуі Панцерармия шоғырланғаннан кейін отын жетіспеуіне байланысты қайта қозғала алмайды дегенді білдірді. Британдықтар Роммельдің әдеттегі маневрлік тактикаға негізделген қорғанысты құра алмайтынын жақсы білді, бірақ оның қалай шайқасатыны туралы нақты картина пайда болған жоқ және британдық жоспарлары Оқпан әскерлерінің қорғанысын және Панцерармияның күшін кемсіткен.

With the failure of their offensive at the Battle of Alam el Halfa, the Axis forces went onto the defensive but losses had not been excessive. The Axis supply line from Tripoli was extremely long and captured British supplies and equipment had been exhausted, but Rommel decided to advance into Egypt. The Eighth Army was being supplied with men and materials from the United Kingdom, India, Australia and New Zealand, as well as with trucks and the new Sherman tanks from the United States. Rommel continued to request equipment, supplies and fuel but the priority of the German war effort was the Eastern Front and very limited supplies reached North Africa. Rommel was ill and in early September, arrangements were made for him to return to Germany on sick leave and for General der Panzertruppe Georg Stumme to transfer from the Russian front to take his place. Before he left for Germany on 23 September, Rommel organised the defence and wrote a long appreciation of the situation to Oberkommando der Wehrmacht (OKW armed forces high command), once again setting out the essential needs of the Panzer Army. Rommel knew that the British and Commonwealth forces would soon be strong enough to attack. His only hope now relied on the German forces fighting in the Battle of Stalingrad quickly to defeat the Red Army, then move south through the Trans Caucasus and threaten Iran (Persia) and the Middle East. If successful, large numbers of British and Commonwealth forces would have to be sent from the Egyptian front to reinforce the Ninth Army in Iran, leading to the postponement of any offensive against his army. Rommel hoped to convince OKW to reinforce his forces for the eventual link up between Panzerarmee Afrika and the German armies fighting in southern Russia, enabling them finally to defeat the British and Commonwealth armies in North Africa and the Middle East. In the meantime, the Panzerarmee dug in and waited for the attack by the Eighth Army or the defeat of the Red Army at Stalingrad. Rommel added depth to his defences by creating at least two belts of mines about apart, connected at intervals to create boxes (Devil's gardens) which would restrict enemy penetration and deprive British armour of room for manoeuvre. The front face of each box was lightly held by battle outposts and the rest of the box was unoccupied but sowed with mines and explosive traps and covered by enfilading fire. The main defensive positions were built to a depth of at least behind the second mine belt. The Axis laid around half a million mines, mostly Teller anti tank mines with some smaller anti personnel types (such as the S mine). (Many of these mines were British and had been captured at Tobruk). To lure enemy vehicles into the minefields, the Italians dragged an axle and tyres through the fields using a long rope to create what appeared to be well used tracks. Rommel did not want the British armour to break out into the open because he had neither the strength of numbers nor fuel to match them in a battle of manoeuvre. The battle had to be fought in the fortified zones; a breakthrough had to be defeated quickly. Rommel stiffened his forward lines by alternating German and Italian infantry formations. Because the British deception confused the Axis as to the point of attack, Rommel departed from his usual practice of holding his armoured strength in a concentrated reserve and split it into a northern group (15th Panzer Division and 133rd Armoured Division "Littorio") and a southern group (21st Panzer Division and 132nd Armoured Division "Ariete"), each organised into battle groups to be able to make a quick armoured intervention wherever the blow fell and prevent narrow breakthroughs from being enlarged. A significant proportion of his armoured reserve was dispersed and held unusually far forward. The 15th Panzer Division had 125 operational tanks (16 Pz. IIs, 43 Pz. III Ausf H, 43 Pz. III Ausf J, 6 Pz. IV Ausf D, 15 Pz. IV Ausf F) while the 21st Panzer Division had 121 operational combat vehicles (12 Pz. IIs, 38 Pz. III Ausf H, 43 Pz. III Ausf J, 2 Pz. IV Ausf D, 15 Pz. IV Ausf F). Rommel held the 90th Light Division further back and kept the 101st Motorised Division "Trieste" in reserve near the coast. Rommel hoped to move his troops faster than the Allies, to concentrate his defences at the most important point (Schwerpunkt) but lack of fuel meant that once the Panzerarmee had concentrated, it would not be able to move again because of lack of fuel. The British were well aware that Rommel would be unable to mount a defence based on his usual manoeuvre tactics but no clear picture emerged of how he would fight the battle and British plans seriously underestimated the Axis defences and the fighting power of the Panzerarmee.

Бірінші кезең: үйге кіру

Негізгі шабуылға дейін 24-Австралиялық бригадасының күшін бағытту болды, ол 15-панцерлік дивизияны бірнеше минут бойы ауыр атысқа ұшыратуға әкелді. 23 қазанда 21:40-та (Египет жазғы уақыты бойынша) толық айдың жарқын аспан астында тыныш, ашық кеште "Жылы аяқ" операциясы 1000-ға жуық қару-жарақпен басталды. Атыс жоспары 882 қарудың және орта артиллериялық батареялардың бірінші оқтары майдан бойында бір уақытта түсуі үшін жоспарланған. 20 минуттық жалпыға бірдей бомбалаудан кейін, қару-жарақтар алға жылжып келе жатқан жаяу әскерді қолдау үшін нақты нысаналарға көшті. Оқ ату жоспары бес жарым сағатқа созылды, оның соңында әр қару шамамен 600 оқ, барлығы 529 000 снаряд атты. "Жылы аяқ" операциясы жаяу әскердің алғашқы шабуылға шығуы туралы мәлімдеме жасады. Танкіге қарсы миналар тым жеңіл болғандықтан, сарбаздар басып өткенде олар жарılmaz еді. Жаяу әскер алға жылғанда, инженерлер танкілерге жол ашуға тиіс болды. Әрбір өткелдің ені 7,32 метр болуы керек еді, бұл танкілердің тізбекпен өтуіне жеткілікті болатын. Инженерлер "Ібіліс бақтары" арқылы жол тазалауға тиіс болды. Бұл қиын міндет болды, бірақ Остік күштердің миналық далаларының тереңдігіне байланысты орындалмады. 22:00-де XXX корпусының төрт жаяу әскер дивизиясы қозғала бастады. Мақсат – таң атқанға дейін, жаудың ең күшті қорғанысы орналасқан шөлдегі көзге көрінбейтін шекарада көпір басын құру, екінші мина белдеуінің арғы жағында. Жаяу әскер алғашқы мина далаларына жеткеннен кейін, миналарды жоюшылар, соның ішінде барлау корпусының әскерлері мен саперлер, Х корпусының бронетанса дивизиялары үшін өткел жасау үшін қозғалды. Ілгерілеу жоспарланғаннан баяу болды, бірақ 02:00-де 500 танктың біріншісі алға жылжыды. 04:00-ге қарай, жетекші танктер мина далаларында болды, онда олар қаншалықты көп шаң көтергендіктен, көріну мүлдем болмады, трафик кептелісі пайда болды және танктер батты. Жаяу әскердің шамамен жартысы ғана мақсаттарына жетті және бірде-бір танк өте алмады. XXX корпусының сол жақ қанатында орналасқан 1-Оңтүстік Африка дивизиясы Митейрия қырқасының оңтүстік жағын қамтамасыз ету үшін екі бригадалық майданда шабуыл жасады, оң жағында 2-Оңтүстік Африка жаяу әскер бригадасы, сол жағында 3-Оңтүстік Африка жаяу әскер бригадасы болды. 1-Оңтүстік Африка жаяу әскер бригадасы сол жақ қанатты қорғау үшін танкіге қарсы экран құру үшін оңтүстікке қарай орналастырылды. 24 қазанда сағат 08:00-де Митейрия қырқасы бір түнгі ауыр шайқастан және көптеген жарақаттан кейін қауіпсіздікке алынды. XIII корпусының 7-бронетанса дивизиясы (басшылығындағы еркін француз бригадасы) (генерал-лейтенант Брайан Хоррокс) оңтүстікке екінші шабуыл жасады. Басты шабуылдың мақсаты Жебел Калах маңында 21-панцерлік дивизияны және "Ариете" дивизиясын басып алу және бекіту болды, ал сол жақтағы еркін француздар Карет-эль-Химеймат пен Эль-Така платосын қамтамасыз етуге тиіс болды. Шабуылдың оң жақ қанатын 131-жаяу әскер бригадасымен бірге 44-жаяу әскер дивизиясы қорғады. Шабуылға қарсылық көрсетілді, негізінен "Фолгоре" 185-жаяу әскер дивизиясы, Рамке парашют бригадасы және Gruppe Keil бөлімдерінен. Мина далалары күтілгеннен терең болды және олар арқылы жол жасау Остік күштердің қорғаныс отымен қиындыққа тап болды. 24 қазанның таңында 22-ші және 4-ші жеңіл бронетанса бригадаларын ашық жерге жіберу үшін екінші мина даласы арқылы жолдар әлі тазартылмаған еді. Олар Дейр-эль-Мунассибтің батысындағы жау позицияларының артынан солтүстікке қарай жоспарланған бұрылысты жасауға тиіс болды. XIII корпусы майданының солтүстігінде 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясы 17-ші "Павия" жаяу әскер дивизиясына, 27-ші "Бреша" жаяу әскер дивизиясына және 185-ші "Фолгоре" жаяу әскер дивизиясының бөлімдеріне қарсы күресте шектеулі және қымбат жетістікке жетті. XXX корпусы майданының сол жағындағы Рувейсат қырқасындағы 4-индиялық жаяу әскер дивизиясы маскировкалық шабуыл жасады және майданның ортасына назар аудару үшін екі шағын рейд жасады.

Prior to the main barrage, there was a diversion by the 24th Australian Brigade, which involved the 15th Panzer Division being subjected to heavy fire for a few minutes. Then at 21:40 (Egyptian Summer Time) on 23 October on a calm, clear evening under the bright sky of a full moon, Operation Lightfoot began with a 1,000 gun barrage. The fire plan had been arranged so that the first rounds from the 882 guns from the field and medium batteries would land along the front at the same time. After twenty minutes of general bombardment, the guns switched to precision targets in support of the advancing infantry. The shelling plan continued for five and a half hours, by the end of which each gun had fired about 600 rounds, about 529,000 shells. Operation Lightfoot alluded to the infantry attacking first. Anti tank mines would not be tripped by soldiers stepping on them since they were too light. As the infantry advanced, engineers had to clear a path for the tanks coming behind. Each gap was to be 7.32 m wide, which was just enough to get tanks through in single file. The engineers had to clear a route through the Devil's Gardens. It was a difficult task that was not achieved because of the depth of the Axis minefields. At 22:00, the four infantry divisions of XXX Corps began to move. The objective was to establish a bridgehead before dawn at the imaginary line in the desert where the strongest enemy defences were situated, on the far side of the second mine belt. Once the infantry reached the first minefields, the mine sweepers, including Reconnaissance Corps troops and sappers, moved in to create a passage for the armoured divisions of X Corps. Progress was slower than planned but at 02:00, the first of the 500 tanks crawled forward. By 04:00, the lead tanks were in the minefields, where they stirred up so much dust that there was no visibility at all, traffic jams developed and tanks bogged down. Only about half of the infantry attained their objectives and none of the tanks broke through. The 1st South African Division, on the left flank of XXX Corps, attacked on a two brigade front to secure the southern end of Miteirya Ridge, with the 2nd South African Infantry Brigade on the right and the 3rd South African Infantry Brigade on the left. The 1st South African Infantry Brigade was deployed further south to create an anti tank screen for the protection of the left flank of the attack. By 08:00 on 24 October, Miteirya Ridge was secured after a night of heavy fighting and a high number of casualties. The 7th Armoured Division (with a Free French Brigade under command) from XIII Corps (Lieutenant General Brian Horrocks) made a secondary attack to the south. The main attack aimed to achieve a breakthrough, engage and pin down the 21st Panzer Division and the "Ariete" Division around Jebel Kalakh, while the Free French on the far left were to secure Qaret el Himeimat and the el Taqa plateau. The right flank of the attack was to be protected by 44th Infantry Division with the 131st Infantry Brigade. The attack met determined resistance, mainly from the 185th Infantry Division "Folgore", part of the Ramcke Parachute Brigade and Gruppe Keil. The minefields were deeper than anticipated and clearing paths through them was impeded by Axis defensive fire. By dawn on 24 October, paths still had not been cleared through the second minefield to release the 22nd and 4th Light Armoured Brigades into the open to make their planned turn north into the rear of enemy positions west of Deir el Munassib. Further north along the XIII Corps front, the 50th (Northumbrian) Infantry Division achieved a limited and costly success against determined resistance from the 17th Infantry Division "Pavia", 27th Infantry Division "Brescia" and elements of the 185th Infantry Division "Folgore". The 4th Indian Infantry Division, on the far left of the XXX Corps front at Ruweisat Ridge, made a mock attack and two small raids to deflect attention to the centre of the front.

Екінші кезең:

Таңғы әуе барлауы Остің орналасуында елеулі өзгеріс байқамады, сондай-ақ Монтгомери солтүстік дәлізді толық тазартуды және Жаңа Зеландия дивизиясының 10-шы бронетанкті дивизияның қолдауымен Митейрия қырқасынан оңтүстікке қарай жылжуын бұйырды. Сол түнде солтүстіктегі 9-шы Австралия дивизиясы «жарылыс» операциясын жоспарлауы керек, ал оңтүстік секторда 7-ші бронетанкті дивизия 44-ші дивизияның қолдауымен мина далаларын бұзуға тырысуы керек. Күн шығысымен бірге панцерлік бөлімдер 51-ші жоғары таулы дивизияға қарсы шабуыл жасады, бірақ олар тоқтатылды. 24 қазанның сенбі күні таңы неміс штабы үшін апатқа ұласты. Британдықтардың шабуылынан Остің әскерлері ойсырап, хабарламалары шатасқан, тіпті бір итальяндық бөлімше немістерге «танкілері бар мас қара нәсілділер» оларды жойғанын жеткізді. Стумме сол таңда алған хабарламалар шабуылдың кең фронтқа тарағанын көрсетті, бірақ осыдан туындаған енуді жергілікті бөлімдер тоқтата алатынын мәлімдеді. Ол өзі көру үшін алға барып, атыс астында жүрек талмасынан қайтыс болды. Уақытша басқару құқығы Вильгельм Риттер фон Томаға берілді. Гитлер Роммельдің санаториядан шығып, Солтүстік Африкаға оралуын қажет деп шешті. Роммель 25 қазан күні ерте сағаттарда Римге ұшып, Comando Supremo-дан жанармай мен оқ-дәрі сұрап, сол күні Panzer Army Africa-ның (неміс-итальян панцер армиясы - Deutsch Italienische Panzerarmee) қолбасшылығын қайта иеленді. Роммельдің келуі неміс әскерлерінің рухын көтерді, бірақ ол шайқастың барысын өзгерте алмады. Мина далалары арқылы жолдар толық тазартылғанша күндізгі уақытта аз ғана іс-әрекет болды. Бронетехника Оксалик шебінде тоқтатылды. Артиллерия мен Desert Air Force 1000-нан астам соққы жасап, күні бойы Остің позицияларын шабуылдап, олардың «жарылуына» көмектесті. 16:00-ға дейін елеулі прогресс болмады. Күн батқанда, күн арқасында, 15-ші панцер дивизиясы мен «Литторио» дивизиясының Остің танктері Бүйрек нысанынан (немістер мен итальяндықтар бұл жерді 28-ші төбе деп те атады, бірақ ол шындығында төмендік болды) шығып, 1-ші бронетанкті дивизиямен қақтығысты, Эль-Аламейн шайқасының алғашқы ірі танкілік шайқасы басталды. 100-ден астам танк қатысты, жартысы қараңғыда жойылды, екі тараптың да позициясы өзгермеді. Сағат 10:00 шамасында Остің әуе күштері бензин мен оқ-дәрі тасымалдаған 25 британдық көліктен тұратын конвойды жойды, түн бойы өрт тұтанды. Ламсден шабуылды тоқтатуды қалады, бірақ Монтгомери оның ұсынысын қабылдамады. Сол түні 10-шы бронетанкті дивизия Митейрия қырқасынан жасаған шабулы сәтсіз аяқталды. Митейрия қырқасынан және одан әрі миналарды жою жоспарланғаннан гөрі ұзаққа созылды, ал жетекші бөлім, 8-ші бронетанкті бригада, 22:00-де, нөлдік сағатта әуе шабуылына түсіп, шашырап кетті. Олар қайта жиналған кезде кестеден қалып, артиллерияның қарқынды атысына тап болмады. Күндіз бригада ашық жерде қалды, жақсы орналасқан танктер мен танкіге қарсы пулялардан ауыр залал көріп, көптеген шығынға ұшырады. 24-ші бронетанкті бригада алға жылжып, таңертең Пирсон шебінде екендіктерін хабарлады, бірақ шаң мен шатасуда олар өздерінің орналасқан жерін жаңылысқандықтан, шындығында одан да алыс болды. Оңтүстіктегі XIII корпустың шабуылы да сәтті болмады. 131-ші жаяу әскер бригадасы мина далаларынан жол ашты, бірақ 22-ші бронетанкті бригада өткенде, олар қатты атысқа түсіп, 31 танк істен шықты және кері шегінді. Сол түні британдық әуе күштері Роммельдің солтүстік бронетанкті тобына бағытталды, көптеген бомбалар тасталды. 8-ші бронетанкті бригаданың басынан өткен жағдайдың қайталануын болдырмау үшін, Остің әуежайларына шабуылдар да күшейтілді.

Dawn aerial reconnaissance showed little change in Axis dispositions and Montgomery ordered that the clearance of the northern corridor should be completed and the New Zealand Division supported by the 10th Armoured Division should push south from Miteirya Ridge. The 9th Australian Division, in the north, should plan a crumbling operation for that night, while in the southern sector, 7th Armoured Division should continue to try to break through the minefields with support, if necessary, from the 44th Division. Panzer units counter attacked the 51st Highland Division just after sunrise, only to be stopped in their tracks. The morning of Saturday 24 October brought disaster for the German headquarters. The Axis forces were stunned by British attack and their messages became confused and hysterical, with one Italian unit communicating to Germans that it had been wiped out by "drunken negroes with tanks". The reports that Stumme had received that morning showed the attacks had been on a broad front but that such penetration as had occurred should be containable by local units. He went forward to see for himself and finding himself under fire, suffered a heart attack and died. Temporary command was given to Major General Wilhelm Ritter von Thoma. Hitler had already decided that Rommel should leave his sanatorium and return to North Africa. Rommel flew to Rome early on 25 October to press Comando Supremo for more fuel and ammunition and then on to North Africa to resume command that night of the Panzer Army Africa, renamed the German Italian Panzer Army (Deutsch Italienische Panzerarmee) that day. Rommel's arrival boosted German morale, though there was little he could do to change the course of the battle. There was little activity during the day, pending complete clearance of paths through the minefields. The armour was held at the Oxalic Line. Artillery and the Desert Air Force, making over 1,000 sorties, attacked Axis positions all day to aid the 'crumbling' of the Axis forces. By 16:00 there was little progress. At dusk, with the sun at their backs, Axis tanks from the 15th Panzer Division and the "Littorio" Division swung out from the Kidney feature (also known to the Germans and Italians as Hill 28), often wrongly called a ridge as it was actually a depression, to engage the 1st Armoured Division and the first big tank engagement of El Alamein began. Over 100 tanks were involved and half were destroyed by dark; neither position was altered. At around 10:00, Axis aircraft had destroyed a convoy of 25 British vehicles carrying petrol and ammunition, setting off a night long blaze; Lumsden wanted to call off the attack but Montgomery overruled him. The thrust that night by the 10th Armoured Division from Miteirya Ridge failed. The lifting of mines on the Miteirya Ridge and beyond took far longer than planned and the leading unit, the 8th Armoured Brigade, was caught on their start line at 22:00—zero hour—by an air attack and were scattered. By the time they had reorganised they were well behind schedule and out of touch with the creeping artillery barrage. By daylight the brigade was caught in the open, suffering considerable fire from well sited tanks and anti tank guns. The 24th Armoured Brigade had pushed forward and reported at dawn they were on the Pierson Line, although it turned out that, in the dust and confusion, they had mistaken their position and were well short. The attack in the XIII Corps sector to the south fared no better. The 131st Infantry Brigade cleared a path through the mines but when the 22nd Armoured Brigade passed through, they came under heavy fire and were repulsed, with 31 tanks disabled. British air activity that night focused on Rommel's northern armoured group, where of bombs were dropped. To prevent a recurrence of 8th Armoured Brigade's experience from the air, attacks on Axis landing fields were also stepped up.

D + 2: 25 қазан

Бірінші шабуыл жексенбі күні аяқталды. Британдықтар батыстағы миналы далалар арқылы кең және терең ілгеріледі. Олар оңтүстік-шығыстағы Митейрия қырқасының басында орналасты. Оккупациялық күштер көптеген бастапқы ұрыс позицияларында берік бекініп, шабуылды тоқтатты. Монтгомери жаңа зеландиялықтардың Митейрия қырқасынан оңтүстікке қарай жоспарланған шабуылы тым қымбатқа түсетінін шешті, орнына XXX корпусы Митейрияны нығайып тұрып, 9-шы австралиялық дивизиямен жағалауға қарай солтүстікке шабуыл жасауы керек деп тапсырды. 1-ші бронетанктік дивизия – австралиялықтардың сол жағында – батыс және солтүстік-батысқа қарай шабуылдауды жалғастыратын болды, ал екі корпустың фронтындағы оңтүстікке қарайғы әрекеттер тек қарауылмен шектелетін еді. Ұрыс «Бүйрек» және Тель-эль-Иса учаскелерінде, жетістікке дейін жалғасатын еді. Таңертең оккупациялық күштер 15-ші танк дивизиясы мен «Литторио» дивизиясын қолданып шабуылға шықты. Танк армиясы әлсіз жер іздеді, бірақ табысқа жете алмады. Британдық және достас әскерлері кешке шабуыл жасады. Түн ортасында 51-ші (Гайленд) дивизиясы үш шабуыл жасады, бірақ олардың қайда екенін ешкім білмеді. Нәтижесінде 500-ден астам британдық сарбаз қаза тауып, шабуылдаған күштерде бір ғана офицер қалды. 51-ші Гайленд дивизиясы «Бүйрек» учаскесінде операция жүргізіп жатқанда, австралиялықтар 29-шы нүктеге (кейде оккупациялық карталарда «28» деп көрсетіледі) шабуыл жасады – бұл Тель-эль-Исаның оңтүстік-батысындағы 6,10 метрлік оккупациялық артиллериялық бақылау бекеті, мақсаты неміс 164-ші жеңіл дивизиясы мен көптеген итальяндық жаяу әскерін қамтитын оккупациялық жағалау учаскесін қоршау болатын. Бұл Монтгомери сол күні ойлап тапқан жаңа солтүстік бағыт еді. 26-шы австралиялық бригада түн ортасында 40-шы Корольдік танк полкінің 30 танкысы мен артиллериясының қолдауымен шабуыл жасады. Австралиялықтар позицияны басып алып, 240 әскер тұтқынға алды. Осы аймақтағы ұрыстар келесі аптаға дейін жалғасты, өйткені оккупациялық күштер өз қорғанысы үшін маңызды болған кішкентай төбені қайтаруға тырысты. Түнгі бомбалаушылар ұрыс алаңындағы және Сиди-Ханейштегі Stuka базасындағы нысаналарға бомба тастады, ал түнгі күрес ұшақтары ұрыс аймағы мен оккупациялық алдыңғы жатқан әуежайлар үстінде патрульдік ұшулар жасады. Оңтүстікте 4-ші бронетанкті бригада мен 69-шы жаяу әскер бригадасы 187-ші десантшылар полкі «Фолгоре» жерінде шабуыл жасады, бірақ 20 танкіден айырылып, тек алдыңғы позицияларды ғана басып алды.

The first attack had ended by Sunday. The British had advanced through the minefields in the west to make a wide and deep inroad. They were on top of Miteirya Ridge in the south east. Axis forces were firmly entrenched in most of their original battle positions and the attack had been contained. Montgomery decided that the planned advance southward from Miteirya Ridge by the New Zealanders would be too costly and instead decided that XXX Corps—while keeping firm hold of Miteirya—should strike northwards toward the coast with the 9th Australian Division. The 1st Armoured Division—on the Australian left—should continue to attack west and north west; activity to the south on both corps fronts would be confined to patrolling. The battle would be concentrated at the Kidney feature and Tel el Eisa until a breakthrough occurred. By early morning, the Axis forces launched attacks using the 15th Panzer and "Littorio" divisions. The Panzer Army probed for a weakness but without success. The British and Commonwealth infantry attacked at dusk. Around midnight, the 51st (Highland) Division launched three attacks but no one knew quite where they were. Pandemonium and carnage ensued, resulting in the loss of over 500 British troops and leaving only one officer among the attacking force. While the 51st Highland Division was operating around the Kidney feature, the Australians were attacking Point 29 (sometimes shown on Axis maps as "28") a 6.10 m high Axis artillery observation post south west of Tel el Eisa, to surround the Axis coastal salient containing the German 164th Light Division and large numbers of Italian infantry. This was the new northern thrust Montgomery had devised earlier in the day. The 26th Australian Brigade attacked at midnight, supported by artillery and 30 tanks of the 40th Royal Tank Regiment. The Australians took the position and 240 prisoners. Fighting continued in this area for the next week, as the Axis tried to recover the small hill that was so important to their defence. Night bombers dropped of bombs on targets in the battlefield and on the Stuka base at Sidi Haneish, while night fighters flew patrols over the battle area and the Axis forward landing grounds. In the south, the 4th Armoured Brigade and the 69th Infantry Brigade attacked the 187th Paratroopers Regiment "Folgore" at Deir Munassib, but lost about 20 tanks gaining only the forward positions.

D + 3: 26 қазан

Роммель 25 қазан күні кешке Солтүстік Африкаға оралған соң шайқасты бағалады. Артиллерия мен әуе шабуылының салдарынан, әсіресе солтүстікте, қаза тапқандар мен жараланғандар көп болды. Италияның 102-ші моторизацияланған дивизиясы "Тренто" жаяу әскерінің 50 пайызын, көп бөлігі артиллериясын жоғалтты, ал 164-ші жеңіл дивизия екі батальоннан айырылды. 15-ші танкілік және Литторио дивизиялары британдық танктердің өтуіне кедері келтірді, бірақ бұл қымбатқа түскен қорғаныс болды, 15-ші танкілік дивизияда 31 танк қалды. Басқа бөлімшелердің көпшілігі де толық емес күйде болды, жартылай нормада тамақтандырылды, көптеген сарбаздар ауырды; Panzerarmee Afrika-да үш күнге ғана жететін отын болды. Осы кезде Роммель негізгі шабуыл солтүстіктен болатынына көз жеткізді және 29-шы биіктікті қайта басып алуға бел буды. Ол 15-ші танкілік және 164-ші жеңіл дивизиялармен, итальяндық XX корпусының бір бөлігімен 15:00-де қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ үздіксіз артиллериялық және әуе шабуылы салдарынан бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Роммельдің сөзіне сүйенсек, шабуыл біршама сәттілікке жетті, итальяндықтар 28-ші биіктіктің бір бөлігін қайта басып алды. Позицияны қорғаған 2/17-ші австралиялық батальонның көп бөлігі кері шегінуге мәжбүр болды. Роммель майданға бронетехникасын тарату саясатын өзгертіп, 90-шы жеңіл дивизияны Эд-Дабадан алға жылжытуға, ал 21-ші танкілік дивизияны солтүстікке, Ариете дивизиясының үштен бір бөлігімен және оңтүстік сектордан артиллерияның жартысымен бірге 15-ші танкілік және Литторио дивизияларына қосылуға бұйрық берді. Отын жетіспеуіне байланысты бұл жылжуды кері қайтару мүмкін болмады. Триест дивизиясына Фукадан Эд-Дабадағы 90-шы жеңіл дивизияны алмастыруға бұйрық берілді, бірақ 21-ші танкілік дивизия мен Ариете дивизиясы түнде DAF бомбалаушыларының үздіксіз шабуылына ұшырап, баяу жылжыды. "Бүйрек" учаскесінде британдықтар танктердің болмауынан тиімді пайдалана алмады; олар алға жылжуға тырысқан сайын, танкіге қарсы артиллерия тоқтатты. Черчилль ашуланып: "Жеңіске жететін генерал табу мүмкін емес пе?" деді. 42-ші эскадрильяның 47-ші эскадрильяға қосылған Бристоль Бофорт торпедалық бомбалаушылары Тобрукта "Просерпина" танкерін батырды; 38-ші эскадрильяның үш Vickers Wellington торпедалық бомбалаушысы түнде Тобрукта "Тергестея" мұнай танкерін жойды, осылайша Panzerarmee-ді отынмен қамтамасыз етудің соңғы мүмкіндігін жойды. 26 қазанға дейін XXX корпусы екінші мина белдеуінің батысындағы плацдармды басып алды. Британдық күштері 2000 қаза тапқан, австралиялықтар 1000, жаңа зеландиялықтар 1000, оңтүстік африкалықтар 600 адамнан зардап шекті. X корпусының танктері жаяу әскерден асып өте алмады және Остің танкіге қарсы қорғанысын бұза алмады. Монтгомери келесі екі күнде, соғыс күшін азайтуды жалғастыра отырып, алдыңғы шебін жұқартатынын және келесі шабуылға резерв құратынын шешті. Резервке 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы (9-шы бронетанкті бригадамен бірге), 10-шы бронетанкті дивизия және 7-ші бронетанкті дивизия кіретін болды. Оңтүстікте үш күнге созылған және көп шығынға ұшыратқан, бірақ ешқандай нәтиже бермеген шабуылдар тоқтатылды.

Rommel, on his return to North Africa on the evening of 25 October, assessed the battle. Casualties, particularly in the north, as a result of incessant artillery and air attack, had been severe. The Italian 102nd Motorised Division "Trento" had lost 50 per cent of its infantry and most of its artillery and the 164th Light Division had lost two battalions. The 15th Panzer and Littorio divisions had prevented the British tanks from breaking through but this had been a costly defensive success, the 15th Panzer Division being reduced to 31 tanks. Most other units were also under strength, on half rations and many men were ill; Panzerarmee Afrika had only enough fuel for three days. Rommel was convinced by this time that the main assault would come in the north and determined to retake Point 29. He ordered a counter attack against it by the 15th Panzer Division and the 164th Light Division, with part of the Italian XX Corps to begin at 15:00 but under constant artillery and air attack this came to nothing. According to Rommel this attack did meet some success, with the Italians recapturing part of Hill 28,

The bulk of the 2/17th Australian Battalion, which had defended the position, was forced to retreat. Rommel reversed his policy of distributing his armour across the front, ordering the 90th Light Division forward from Ed Daba and 21st Panzer Division north along with one third of the Ariete Division and half the artillery from the southern sector to join the 15th Panzer Division and the Littorio Division. The move could not be reversed because of the fuel shortage. The Trieste Division was ordered from Fuka to replace the 90th Light Division at Ed Daba but the 21st Panzer Division and the Ariete Division made slow progress during the night under constant attack from DAF bombers. At the Kidney feature, the British failed to take advantage of the absent tanks; each time they tried to move forward they were stopped by anti tank guns. Churchill railed, "Is it really impossible to find a general who can win a battle?" Bristol Beaufort torpedo bombers of 42 Squadron, attached to 47 Squadron, sank the tanker Proserpina at Tobruk; three Vickers Wellington torpedo bombers of 38 Squadron destroyed the oil tanker Tergestea at Tobruk during the night, removing the last hope for refuelling the Panzerarmee. By 26 October, XXX Corps had completed the capture of the bridgehead west of the second mine belt. The British Forces had sustained 2000 casualties, the Australians 1000, the New Zealanders 1000 and the South Africans 600. The tanks of X Corps, established just beyond the infantry, had failed to break through the Axis anti tank defences. Montgomery decided that over the next two days, while continuing the process of attrition, he would thin out his front line to create a reserve for another attack. The reserve was to include the 2nd New Zealand Division (with the 9th Armoured Brigade under command), the 10th Armoured Division and the 7th Armoured Division. The attacks in the south, which lasted three days and caused considerable losses without achieving a breakthrough, were suspended.

D + 4: 27 қазан

Негізгі шайқас Тель-эль-Аккакир және 1-ші бронетанктік дивизияның миналы даладан өту жолының соңындағы Бүйрек нысаны маңында шоғырланды. Бұл нысанның солтүстік-батысында бір шақырымдай жерде Вудкок бекінісі, ал оңтүстік-батысында Снайп бекінісі орналасқан. Осы аймақтарға шабуыл жоспарланған, онда 7-ші моторлы бригаданың екі батальоны қолданылатын болды. 26 қазан күні сағат 23:00-де 2-ші батальон, Мылтық бригадасы Снайпке, ал 2-ші батальон Корольдік мылтық корпусы (KRRC) Вудкокқа шабуыл жасады. Жоспар бойынша, келесі таңда 2-ші бронетанктік бригада Вудкок солтүстігінен өтіп, 24-ші бронетанктік бригада Снайп оңтүстігінен өтуге тиіс болды. Шабуылға X және XXX корпустардың барлық артиллериясы қолдау көрсетті. Екі батальон да қараңғыда және шаңда жол табуда қиындыққа тап болды. Таң атқанда KRRC өз мақсатына жетпеді және Вудкоктан алшақтап, жасырынып, қазба жұмыстарын жүргізуге мәжбүр болды. 2-ші атқыштар бригадасы сәттірек болды, қолдау көрсеткен артиллерияның снарядтарының жарылысын ұстанғаннан кейін, қарсылыққа аз кезігіп, мақсатына жеткенін анықтаған соң қазылған. 06:00-де 2-ші бронетанктік бригада алға жылжи бастады және күшті қарсылыққа тап болды, түске дейін KRRC-мен байланыса алмады. 24-ші бронетанктік бригада сәл кешігіректе басталды және жақын арада атқыштар бригадасымен байланысқа түсті (біраз уақыт бойы оларды қателікпен атып тастады). Бірнеше сағатқа созылған шайқас болды, онда Литторио танкілері мен 15-ші танк дивизиясының әскерлері мен танкіге қарсы зеңбіректер қатысты, британдық бронетанкілерін, атқыштар бригадасының танкіге қарсы зеңбіректердің қолдауына қарамастан, тежеп тұруға тырысты. Роммель өзінің жаңа әскерлерін пайдаланып екі қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 90-шы жеңіл дивизия 29-шы биіктікті қайта басып алуға тырысады, ал 21-ші танк дивизиясы Снайпке бағытталды (Ариете жасағы оңтүстікке қайта оралды). Снайпте күні бойы миномет пен артиллериялық оқтар төгілді және сағат 16:00-де Роммель өзінің басты шабуылын бастады. Неміс және итальяндық танкілер 13 6 фунттық танкіге қарсы зеңбіректермен қаруланған Мылтық бригадасына қарсы алға жылды. Олар бірнеше рет жақындап келудің алдында тоқтатылды, 22 неміс және 10 итальяндық танктерді жойды. Немістер бас тарды, бірақ британдық ұрыс тобы сол күні кешке ауыстырылмай кері қайтарылды. Оның командирі, подполковник Виктор Буллер Тернер Виктория кресімен марапатталды. 239-шы батареядан бір ғана танкіге қарсы зеңбірек қайтарылды. Вудкок пен Снайптің Сегізінші армияның бақылауында емес екені анықталғаннан кейін, оларды басып алуға 133-ші жүк көліктері бар жаяу әскер бригадасы жіберілді. 28 қазан күні сағат 01:30-да 4-ші батальон Корольдік Сассекс полкі Вудкокқа жеткенін және қазылғандығын хабарлады. Таң атқанда 2-ші бронетанктік бригада қолдау көрсету үшін көтерілді, бірақ 4-ші Корольдік Сассекс контршабуылға ұшырап, көптеген шығынға ұшырады. 133-ші бригаданың қалған екі батальоны Снайпке жылжып, қазылған, бірақ келесі күні олардың мақсатына жетпегенін анықтады. Солтүстікке қарай, 27 қазан күні түстен кейін 90-шы жеңіл дивизияның 29-шы биіктікке жасаған шабуылы ауыр артиллериялық және бомбалау салдарынан сәтсіз аяқталды, шабуыл австралиялықтарға жақындамай тұрып тоқтатылды. Снайптағы шайқас Эль-Аламейн шайқасының бір эпизоды болды, ал полк тарихшысы оны полктің соғыстағы ең танымал күні деп сипаттады. Лукас Филлипс өзінің "Аламейн" кітабында былай деп жазды:

The main battle was concentrated around Tel el Aqqaqir and the Kidney feature at the end of the 1st Armoured Division's path through the minefield. A mile north west of the feature was Outpost Woodcock and roughly the same distance south west lay Outpost Snipe. An attack was planned on these areas using two battalions from 7th Motor Brigade. At 23:00 on 26 October 2 Battalion, The Rifle Brigade would attack Snipe and 2nd Battalion King's Royal Rifle Corps (KRRC) would attack Woodcock. The plan was for 2nd Armoured Brigade to pass round the north of Woodcock the following dawn and 24th Armoured Brigade round the south of Snipe. The attack was to be supported by all the artillery of X and XXX Corps. Both battalions had difficulty finding their way in the dark and dust. At dawn, the KRRC had not reached its objective and had to find cover and dig in some distance from Woodcock. The 2nd Rifle Brigade had been more fortunate and after following the shell bursts of the supporting artillery, dug in when they concluded they had reached their objective having encountered little opposition. At 06:00, the 2nd Armoured Brigade commenced its advance and ran into such stiff opposition that, by noon, it had still not linked with the KRRC. The 24th Armoured Brigade started a little later and was soon in contact with the Rifle Brigade (having shelled them in error for a while). Some hours of confused fighting ensued involving tanks from the Littorio and troops and anti tank guns from 15th Panzer which managed to keep the British armour at bay in spite of the support of the anti tank guns of the Rifle Brigade battle group. Rommel had decided to make two counter attacks using his fresh troops. 90th Light Division was to make a fresh attempt to capture Point 29 and 21st Panzer were targeted at Snipe (the Ariete detachment had returned south). At Snipe, mortar and shellfire was constant all day and at 16:00, Rommel launched his major attack. German and Italian tanks moved forward against the Rifle Brigade which had thirteen 6 pounder anti tank guns along with six more from the 239th Anti Tank Battery, RA. Although on the point of being overrun more than once they held their ground, destroying 22 German and 10 Italian tanks. The Germans gave up but in error the British battle group was withdrawn without being replaced that evening. Its CO, Lieutenant Colonel Victor Buller Turner, was awarded the Victoria Cross. Only one anti tank gun—from 239 Battery—was brought back. When it was discovered that neither Woodcock nor Snipe was in Eighth Army hands, the 133rd Lorried Infantry Brigade was sent to capture them. By 01:30 on 28 October, the 4th battalion Royal Sussex Regiment judged they were on Woodcock and dug in. At dawn, the 2nd Armoured Brigade moved up in support but before contact could be made the 4th Royal Sussex were counter attacked and overrun with many losses. The 133rd Lorried Brigade's two other battalions had moved on Snipe and dug in, only to find out the next day that they were in fact well short of their objective. Further north, the attack by the 90th Light Division attack on Point 29 during the afternoon of 27 October failed under heavy artillery and bombing which broke up the attack before it had closed with the Australians. The action at Snipe was an episode of the Battle of El Alamein described by the regimental historian as the most famous day of the regiment's war. Lucas Phillips, in his Alamein wrote:

D + 56: 2829 қазан

28 қазанда 15-ші және 21-ші танк дивизиялары X корпусының майданына нық шабуыл жасады, бірақ артиллерия, танктер мен танкіге қарсы қарулардың атысымен тоқтатылды. Кешке қарай, олар қайтадан шабуылдау үшін қайта топтасуға тырысты, бірақ екі жарым сағат бойы бомбалауға ұшырады, тіпті қатарға тұруға да мүмкіндік болмады. Бұл Роммельдің бастаманы қолға алуға жасаған соңғы әрекеті болды, ал оның жеңілісі шайқастағы шешуші нүкте саналды. Осы кезде Монтгомери Вудкок және Снайп аймағындағы X корпусының бөлімдеріне қорғанысқа өтуді бұйырды, ал өзі шабуылды солтүстікке қарай шоғырландырды. 27 қазанның кешкісінде 133-ші бригаданың жүк көліктерімен жабдықталған жаяу әскер бригадасы жоғалған бекеттерді қайтару үшін жіберілді, бірақ келесі күні осы күштің көп бөлігін неміс және итальяндық танктер (Литториодан) басып алды, ал 12-ші берсальери полкі қолдау көрсетті; бірнеше жүз британдық әскері тұтқынға алынды. 28-29 қазан түндері 9-шы Австралия дивизиясына екінші масштабты шабуыл жасауға бұйрық берілді. 40-шы Р.Т.Р. қолдауымен 20-шы Австралия жаяу әскер бригадасы 29-шы нүктеден солтүстік-батысқа қарай жылжып, 46-шы Р.Т.Р. қолдауымен 26-шы Австралия жаяу әскер бригадасы үшін база құруға тиіс болды, ол Томпсон бекеті деп аталатын теміржолдың оңтүстігіндегі осьтік позицияға шабуыл жасау үшін солтүстік-шығысқа қарай жылжуға жоспарланған. Томпсон бекеті басып алынғаннан кейін, австралиялықтар теміржолды кесіп, жағалау жолына шығып, оңтүстік-шығысқа қарай жылжуға тиіс болды, осылайша жағалаудағы осьтік әскерлердің артқы жағына шабуыл жасауға жол ашуға тиіс. Содан кейін үшінші бригада оңтүстік-шығыстан шабуылға шығар еді. 20-шы бригада мақсатына жеткенде көп қиындыққа тап болмады, бірақ 26-шы бригада қиындыққа кезікті. Алыс қашықтықтарды ескере отырып, әскерлер 46-шы Р.Т.Р. танктерінің (Валентин) және бронетранспортерлерінде отырды, бірақ олар миналар мен танкіге қарсы қарулардың салдарынан қирады, жаяу әскерді түсіруге мәжбүр етті. Жаяу әскер мен танктер байланысын жоғалтып, 125-ші танк-гренадер полкімен және секторды нығайтуға жіберілген 7-ші берсальери полкінің батальонымен шайқасты; алға жылжу тоқтады. Австралиялықтар осы шабуылда 200 адамнан жарақаттанды, 27-сі қаза тауып, 290-ы жараланды. Контршабуылға қатысқан неміс және итальяндық күштер бекініс құрып, 1 қарашада неміс күштері келгенге дейін тұрды. Операцияны аяқтауға, шабуылды жалғастыруға жеткілікті қараңғы уақыт қалмағаны анық болды, сондықтан операция тоқтатылды. Қазан айының соңындағы осы қақтығыстардың соңында британдықтарда әлі де 800 жарамды танк болды, ал 28 қазандағы Panzerarmee күні туралы есеп (келесі күні Сегізінші армия тарапынан ұсталып, оқылды) 81 жарамды неміс танктері мен 197 итальяндық танктері тіркелді. Ақпараттық жеделхабарлардың көмегімен 26 қазанда Proserpina (4500 тонна отын тасымалдаған) және Tergestea (1000 тонна отын және 1000 тонна оқ-дәрі тасымалдаған) жойылды, ал 28 қазанда Веллингтон бомбалаушысынан атылған торпедамен Грекияның батыс жағалауында Luisiano (2500 тонна отын тасымалдаған) танкері батып кетті. Роммель өзінің командирлеріне: "Бізге жаудан шегіну мүмкін емес. Мұндай маневрге отын жеткіліксіз. Бізде тек бір ғана таңдау бар, ол – Аламейнде соңына дейін күресу". Австралиялық және британдық шабуылдар Монтгомериге Роммельдің өзінің резервін, 90-шы жеңіл дивизиясын майданға салғанын және оның жағалау секторында болуы Роммельдің келесі ірі Сегізінші армияның шабуылын осы жерде күтетінін көрсетті. Монтгомери 29-шы нүктеден оңтүстікке қарай майданға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Шабуыл 31 қазан мен 1 қараша түнде, шабуылға арналған резервтерді құру үшін алдыңғы шебін қайта ұйымдастыруды аяқтағаннан кейін (бірақ іс жүзінде ол 24 сағатқа кейінге шегерілді) орын алуға тиіс болды. Роммельдің назарын жағалау секторына аудару үшін Монтгомери 30-31 қазан түндері 9-шы Австралия дивизиясының операциясын жаңартуға бұйрық берді.

On 28 October, the 15th and 21st Panzer made a determined attack on the X Corps front but were halted by artillery, tank and anti tank gun fire. In the afternoon, they paused to regroup to attack again but they were bombed for two and a half hours and were prevented from even forming up. This proved to be Rommel's last attempt to take the initiative and as such his defeat here represented a turning point in the battle. At this point, Montgomery ordered the X Corps formations in the area of Woodcock and Snipe to go over to the defensive while he concentrated the attack further to the north. Late on 27 October, the 133rd Brigade Lorried Infantry Brigade was sent forward to recover lost positions but the next day, a good part of this force was overrun by German and Italian tanks from the Littorio and supporting 12th Bersaglieri Regiment; several hundred British soldiers were captured. On the night of 28/29 October, the 9th Australian Division was ordered to make a second set piece attack. The 20th Australian Infantry Brigade with the 40th R. T. R. in support would push north west from Point 29 to form a base for the 26th Australian Infantry Brigade with the 46th R. T. R. in support, to attack north east to an Axis position south of the railway known as Thompson's Post. Once Thompson's Post was captured, the Australians were to cross the railway to the coast road and advance south east to close on the rear of the Axis troops in the coastal salient. An attack by the third brigade would then be launched on the salient from the south east. The 20th Brigade took its objectives with little trouble but 26th Brigade had difficulty. Because of the distances involved, the troops were riding on the Valentine tanks of the 46th R. T. R. and carriers, which mines and anti tank guns soon brought to grief, forcing the infantry to dismount. The infantry and tanks lost touch, fighting with the 125th Panzergrenadier Regiment and a battalion of the 7th Bersaglieri Regiment sent to reinforce the sector; the advance came to a halt. The Australians suffered 200 casualties in that attack and suffered 27 killed and 290 wounded. The German and Italian forces that had participated in the counter attack formed an outpost and held on until the arrival of German reinforcements on 1 November. It became clear that there were no longer enough hours of darkness left to reform, continue the attack and see it to its conclusion, so the operation was called off. By the end of these engagements in late October, the British still had 800 serviceable tanks and the Panzerarmee day report for 28 October (intercepted and read by Eighth Army the following evening) recorded 81 serviceable German tanks and 197 Italian. With the help of signals intelligence information the Proserpina (carrying 4,500 tonnes of fuel) and Tergestea (carrying 1,000 tonnes of fuel and 1,000 tonnes of ammunition) had been destroyed on 26 October and the tanker Luisiano (carrying 2,500 tonnes of fuel) had been sunk off the west coast of Greece by a torpedo from a Wellington bomber on 28 October. Rommel told his commanders, "It will be quite impossible for us to disengage from the enemy. There is no gasoline for such a manoeuvre. We have only one choice and that is to fight to the end at Alamein". The Australian and British attacks had alerted Montgomery that Rommel had committed his reserve, the 90th Light Division, to the front and that its presence in the coastal sector suggested that Rommel was expecting the next major Eighth Army offensive there. Montgomery decided to attack further south on a front south of Point 29. The attack was to take place on the night of 31 October/1 November, as soon as he had completed the reorganisation of his front line to create reserves for the offensive (although in the event it was postponed by 24 hours). To keep Rommel's attention on the coastal sector, Montgomery ordered the renewal of the 9th Australian Division operation on the night of 30/31 October.

D + 79: 30 қазан 1 қараша

30 қазан күні түнде австралиялықтар үшінші рет асфальтталған жолға жетуге тырысты. Түннің соңында олар жол мен теміржолдың басында болды, бұл оське қарайтын әскерлердің орналасуын осал қылды. 21-ші танк дивизиясының шайқас тобы 31 қазанда Томпсон бекетіне қарсы төрт шабуыл жасады, барлығы жеңіліске ұшырады. Сержант Уильям Кибби (2/48-ші австралиялық жаяу әскер батальоны), 23 қазаннан бастап 31 қазандағы қазасына дейін, оның ішінде өз бастамасымен машиналық мылтық позициясына жасаған жеке шабуылы үшін, қазадан кейін Виктория кресімен марапатталды. 1 қарашада, соғыс басталғанда, 125-ші Panzergrenadier полкімен байланыс қайта жаңғыртылды; қолдау көрсеткен X Bersaglieri батальоны бірнеше австралиялық шабуылдарға қарсы тұрды. 1 қарашада "Триполино" және "Остия" танкерлері Тобруктың солтүстік-батысындағы ұшақтармен торпедаланып, батып кетті. Отын тапшылығы Роммельді Криттен Альберт Кесселрингтің (Люфтваффе [[ОБ Оңтүстік (Оңтүстік Жоғарғы Бас қолбасшысы)]) бұйрығымен ұшырылған отынға көбірек сүйенуге мәжбүр етті, бұл Криттегі әуежайлардың бомбалауы және Desert Air Force ұшақтарының ұшып өтуіне байланысты шектеулерге қарамастан. Роммель Фукаға, батысқа қарай зейнетке шығуды жоспарлай бастады, өйткені оның 800 британдық танкыға қарсы 90 танкы ғана қалды. Неміс күштері шегіне бастағаннан кейін Бенгазиге көп мөлшерде отын келді, бірақ оның аз бөлігі майданға жетті, Кесселринг оны жауынгерлік күштерге жақынырақ жеткізу арқылы өзгертуге тырысты.

D + 11: 3 қараша

2 қараша күні сағат 20:30-да Ламсден Х корпусының тағы бір шабуылы Рахман жолындағы артиллериялық қорғанысты жеңіп шығатынын шешті және 7-ші моторлы бригадаға Тель-эль-Аккакирдің солтүстігіндегі учаскеде жолды басып алуға бұйрық берді. 2-ші және 8-ші броньды бригадалар содан кейін жаяу әскер арқылы өтіп, 3 қараша күні таңертең 7-ші броньды дивизия Газал станциясындағы темір жолға қарай солтүстікке бет бұрады. 7-ші моторлы бригада 3 қараша күні сағат 01:15-те жолға шықты, бірақ бұйрықтарды кеш алғандықтан, күндізгі уақытта шайқас алаңын барлауға үлкермеді. Бұл, қарсыластың күшті қарсылығымен қосылғанда, олардың шабуылының сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. Осының салдарынан, броньды техникаға арналған бұйрықтар өзгертілді, 2-ші броньды бригадаға 133-ші жүк бригадасының алдыңғы батальонын (2-ші Корольдік атқыштар корпусы) қолдау міндеті жүктелді, ал 8-ші броньды бригада оңтүстік-батысқа қарай итерілуі керек болды. 3 қараша күні бойы шайқас жалғасты, бірақ 2-ші броньды бригада Африка корпусының бөлімдері мен Литторио дивизиясының танктерімен тоқтатылды. Оңтүстікте 8-ші броньды бригада танкіге қарсы бөлімшелермен тоқтатылды, кейіннен Ariete дивизиясының танктері оларға көмектесті.

D + 13, 5 қараша

7-ші бронетанкті дивизияға Сиди Ханейштің жағалау жолын кесу үшін қиыр жолмен өтуге бұйрық берілді, ал Эль-Дададан батысқа қарай 1-ші бронетанкті дивизияға Мерса Матрухтағы жолды кесу үшін солтүстікке бұрылуға дайындық ретінде шөл арқылы Бір Халдаға дейін кеңінен айналып өтуге бұйрық берілді. Екі әрекет те сәтсіз аяқталды, 7-ші бронетанкті дивизия күнін мақсатына жетпей аяқтады. 1-ші бронетанкті дивизия түнгі маршпен уақытты өтеуге тырысты, бірақ қараңғыда бронетехника қолдау машиналарынан бөлініп, 6 қараша күні таңда Бір Халдаға жетпей жанармай таусылды. DAF қолдау көрсетуді жалғастырды, бірақ X корпусының шашырауынан бомбалау шегін белгілеу қиын болды, одан кейін ұшақтар еркін шабуылдауға мүмкіндік алды.

Д + 14, 6 қараша

6 қарашада сағат 11:00-де "B" эшелонның қолдау машиналары 1-ші бронетанкті дивизияға жетіп бастады, бірақ бронетанкті полктердің екеуін ғана жанармаймен толықтыруға жеткілікті отын болды. Олар Осіліктерді кесіп тастауға үміттене отырып, қайта жолға шықты. Полктер Мерса-Матрухтың оңтүстік-батысында тағы да отын тауысып қалды. 5 қараша күні кешке Аламайннен жанармай конвойы жолға шықты, бірақ жолдың қирауынан жылдамдығы баяу болды. 6 қарашаның түскісіне қарай жаңбыр жауды және конвой 1-ші бронетанкті дивизияның "B" эшелонымен кездесуден қалып қойды. 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы Сиди-Ханейш қарай жылжыды, ал 8-ші бронетанкті бригада, 10-шы бронетанкті дивизия Галалдан батысқа қарай Фукадағы және жартастың үстіндегі әуежайларды басып алу үшін итермеледі. Сиди-Ханейштің оңтүстік-батысында 7-ші бронетанкті дивизия сол күні таңда 21-ші танк дивизиясымен және Восс барлау тобымен кездесті. Ұзаққа созылған шайқаста 21-ші танк дивизиясы 16 танк пен көптеген артиллериялық құралдарын жоғалтып, қоршаудан мүжілдеп шығып, сол күні кешке Мерса-Матрухқа жетті. Бомбалау шебін анықтау қайтадан қиын болды, бірақ АҚШ-тың ауыр бомбалаушылары Тобрукқа шабуыл жасап, "Эфиопия" кемесін батырды [] және кейін Бенгазиге шабуыл жасап, "Марс" кемесін батырып, "Портофино" танкерін (6,572 GRT) өртеп жіберді.

D + 15 және одан кейінгі кезеңдер, 7-11 қараша

7 қарашада су толуы және отын жетіспеуі салдарынан 1-ші және 7-ші бронетанктік дивизиялар қиын жағдайда қалды. 10-шы бронедивизия, жағалау жолында және жеткілікті отынмен, Мерса Матрухқа қарай жылжыды, ал оның жаяу әскері Галалдың батысындағы жолды тазартты. Роммель Матрухтың батысындағы Сиди Барраниде кешіктіру шайқасын өткізуді ниеттенді, бұл Орталық держава әскерлеріне Хальфая мен Солумдағы тұйықтардан өту үшін уақыт беруге мүмкіндік берді. Соңғы арьергардтар 7/8 қараша түнінде Матрухты қалдырды, бірақ Сиди Барраниді 9 қарашаның кешкісіне дейін ұстап тұра алды. 10 қарашаның кешінде Солумға бет алған 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы 4-ші жеңіл бронетанктік бригаданы Хальфая өткелінің етегінде орналастырды, ал 7-ші бронетанктік дивизия Форт Капуццо мен Сиди Азизді басып алу үшін оңтүстікке айналып өтуді жалғастырды. 11 қарашаның таңында 5-ші Жаңа Зеландиялық жаяу әскер бригадасы өткелді басып алып, 600 итальяндық әскерді тұтқынға алды. 11 қарашаның түніне қарай Мысыр қорғаны тазарды, бірақ Монтгомери Бардияның батысындағы ірі құрамаларды жабдықтау қиындықтарына байланысты, қуғын-сүргінді уақытша бронеавтомобильдер мен артиллериямен ғана жалғастыруға мәжбүр болды.

Талдау

Эль-Аламейн шайқасында жеңілгеніне қарамастан, Роммель Тунистегі шайқастың соңына дейін үмітін жоғалтпады. Александр Черчилльмен байланысып, "қоңырауларды соғыңыз" деді. Черчилль 1942 жылдың 10 қарашасында Мансион-хауста Лорд-мэрдің банкетінде сөз сөйлеуге тиіс еді. Ол жеңіс туралы ұзақ сөйлеп, мынадай әйгілі мәлімдеме жасады:

Despite his defeat at El Alamein, Rommel did not lose hope until the end of the Tunisia Campaign. Alexander contacted Churchill and suggested he "Ring out the bells". Churchill was due to address the Lord Mayor's Banquet at the Mansion House on 10 November 1942. He spoke at length about the victory and made his famous claim that

This is not the end. It is not even the beginning of the end. But it is perhaps the end of the beginning. Looking back in 1950, Churchill wrote in his memoirs that: "It may almost be said, 'Before Alamein we never had a victory. After Alamein we never had a defeat'". The Allies frequently had numerical superiority in the Western Desert but never had it been so complete in quantity and quality. With the arrival of Sherman tanks, 6 pounder anti tank guns and Spitfires in the Western Desert, the Allies gained a comprehensive superiority. Montgomery envisioned the battle as an attrition operation, similar to those fought in the First World War and accurately predicted the length of the battle and the number of British and Commonwealth casualties. British artillery was superbly handled and British air support was excellent, in contrast to the Luftwaffe and Regia Aeronautica, which offered little or no support to ground forces, preferring to engage in air to air combat. Air supremacy had a huge effect on the battle. Montgomery wrote,

Historians debate the reasons Rommel decided to advance into Egypt. In 1997, Martin van Creveld wrote that Rommel had been advised by the German and Italian staffs that his army could not properly be supplied so far from the ports of Tripoli and Benghazi. Rommel pressed ahead with his advance to Alamein and as predicted, supply difficulties limited the attacking potential of the Axis forces. According to Maurice Remy (2002), Hitler and Mussolini put pressure on Rommel to advance, the importance to them being the need to capture the Suez Canal and seize the Middle East and Persian oil fields. Rommel had been very pessimistic, especially after the First Battle of El Alamein and knew that as US supplies were en route to Africa and Axis ships were being sunk in the Mediterranean, the Axis was losing a race against time. On 27 August, Kesselring promised Rommel that supplies would arrive in time but Siegfried Westphal pointed out that such an expectation would be unrealistic and the offensive should not begin until they had arrived. After a conversation with Kesselring on 30 August, Rommel decided to attack, "the hardest [decision] in my life".

"Бұл соңғысы емес. Тіпті аяғының басталуы да емес. Бірақ бұл, болжамда, бастаманың соңы." 1950 жылы естеліктерде Черчилль былай деп жазды: "Аламейнге дейін біз жеңіске жеткен емеспіз. Аламейннен кейін біз жеңілген емеспіз." Батыс шөлде одақтастар көбінесе сандық артықшылыққа ие болды, бірақ сан және сапа жағынан мұндай толық артықшылық бұрын болған емес. Шерман танктерінің, 6 фунттық танкіге қарсы зеңбіректердің және Спитфайрлердің Батыс шөлге келгенімен одақтастар жан-жақты басымдыққа ие болды. Монтгомери шайқасты Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдай, тозу операциясы ретінде қарастырды және шайқастың ұзақтығын, сондай-ақ британдық және достас әскерлерінің қаза табатындарын дәл болжады. Британдық артиллерия өте жақсы басқарылды, ал британдық әуе қолдауы тамаша болды. Бұл, Луфтваффе мен Регия Аэронаутикадан өзгеше, олар құрлықтағы күштерге көмектесуден гөрі, әуедегі шайқастарға қатысуды артық көретін. Әуедегі басымдық шайқасқа үлкен әсер етті. Монтгомери жазғандай, тарихшылар Роммельдің Мысырға шабуыл жасау себептерін талқылайды. 1997 жылы Мартин ван Кревельд Роммельге неміс және итальян штабтары оның әскерін Триполи мен Бенгази порттарынан алыс жабдықтау мүмкін емес екенін айтқандығын жазды. Роммель Аламейнге қарай жылжуын жалғастырды және болжағандай, жабдықтау қиындықтары Остің шабуылдық әлеуетін шектеді. Морис Ремидің (2002) сөзіне сәйкес, Гитлер мен Муссолини Роммельге шабуыл жасауға қысым көрсетті, олар үшін Суэц каналын басып алу және Таяу Шығыс пен Парсы мұнай алаптарын иелену маңызды болды. Роммель, әсіресе Эль-Аламейн шайқасынан кейін, өте пессимистік көңілде болды және АҚШ-тың Африкаға көмек жіберіп жатқанын, ал Остің кемелері Жерорта теңізінде батып жатқанын білгендіктен, Остің уақытқа қарсы жарысқа ұтылып бара жатқанын түсінді. 27 тамызда Кессельринг Роммельге жабдықты уақтылы жеткізіп беретінін уәде етті, бірақ Зигфрид Вестфаль мұндай үміттердің орынсыз екенін және жабдық келгенше шабуылды бастамау керектігін айтты. 30 тамызда Кессельрингпен сөйлескеннен кейін Роммель шабуылға шешім қабылдады, "өмірімдегі ең қиын шешім".

Шығындар

2005 жылы Нилл Барр 36 939 танк армиясының қаза тапқандарының саны, Остің шатақ кешіруі салдарынан бағаланған дерек екенін жазды. Британдық мәліметтер, «Ультра» арқылы алынған ақпаратқа сүйене отырып, неміс әскерінің қаза тапқандары 1 149 адам, 3 886 адам жараланған және 8 050 адам тұтқынға алынған деп көрсетеді. Италиялықтардың жоғалғандары 971 қаза тапқан, 933 жараланған және 15 552 адам тұтқынға алынған. 11 қарашаға дейін Остің тұтқындарының саны 30 000 адамға жетті. «The Rommel Papers» журналына жазған хатында Фриц Байерлейн (Offizieller Bericht des Oberkommandos Afrika-дан алынған деректерді келтіре отырып) шайқаста немістердің жоғалғандарын 1 100 қаза тапқан, 3 900 жараланған және 7 900 тұтқынға түскен, ал итальяндықтардың жоғалғандарын 1 200 қаза тапқан, 1 600 жараланған және 20 000 тұтқынға түскен деп бағалады. Италияның ресми тарихы бойынша, шайқас кезінде Остің жоғалғандары 4 000-нан 5 000-ға дейін қаза тапқан немесе хабарсыз кеткен, 7 000-нан 8 000-ға дейін жараланған және 17 000 тұтқынға түскен; кері шегіну кезінде жоғалғандар 9 000 қаза тапқан немесе хабарсыз кеткен, 15 000 жараланған және 35 000 тұтқынға жетті. Генерал Джузеппе Риццоның мәлімдемесіне сәйкес, Остің жалпы жоғалғандары 25 000 адамды құрады (оның ішінде 5 920 итальяндық қаза тапты) және 30 000 тұтқын (20 000 итальяндық және 10 724 неміс), 510 танк және 2 000 далалық, танкіге қарсы және авиацияға қарсы қару-жарақ. Остің танктерінен болған жоғалғандар шамамен 500-ге жуық болды; 4 қарашада шайқас басталғанда 249 танктың ішінде неміс танктерінің 36-сы ғана қалды. 278 итальяндық танктың шамамен жартысы жоғалып кетті, ал қалғандарының көпшілігі келесі күні 7-ші бронетанкті дивизиясымен жойылды. 254 Остің қаруы, сондай-ақ 64 неміс және 20 итальяндық ұшағы жоғалды. Сегізінші армияның 13 560 қаза тапқандары болды, оның ішінде 2 350 адам қаза тапты, 8 950 жараланды және 2 260 хабарсыз кетті; қаза тапқандардың 58 пайызы британдықтар, 22 пайызы австралиялықтар, 10 пайызы жаңа зеландиялықтар, 6 пайызы оңтүстік африкалықтар, 1 пайызы үнділіктер және 3 пайызы басқа ұлттардан. Сегізінші армия 332-ден 500-ге дейін танкіден айырылды, бірақ шайқас аяқталған кезде 300-і жөнделді. Артиллерия 111 зеңбірек, ал DAF 77 британдық және 20 американдық ұшақты жоғалтты.

In 2005, Niall Barr wrote that the 36,939 Panzerarmee casualties, was an estimate because of the chaos of the Axis retreat. British figures, based on Ultra intercepts, gave German casualties as 1,149 killed, 3,886 wounded and 8,050 men captured. Italian losses were 971 dead, 933 wounded and 15,552 men captured. By 11 November, the number of Axis prisoners had risen to 30,000 men. In a note to The Rommel Papers, Fritz Bayerlein (quoting figures obtained from Offizieller Bericht des Oberkommandos Afrika) instead estimated German losses in the battle as 1,100 killed, 3,900 wounded and 7,900 prisoners and Italian losses as 1,200 killed, 1,600 wounded and 20,000 prisoners. According to the Italian official history, Axis losses during the battle were 4,000 to 5,000 killed or missing, 7,000 to 8,000 wounded and 17,000 prisoners; during the retreat the losses rose to 9,000 killed or missing, 15,000 wounded and 35,000 prisoners. According to General Giuseppe Rizzo, total Axis casualties included 25,000 men killed or wounded (including 5,920 Italians killed) and 30,000 prisoners (20,000 Italians and 10,724 Germans), 510 tanks and 2,000 field guns, anti tank guns, anti aircraft guns. Axis tank losses were c. 500; on 4 November, only 36 German tanks were left out of the 249 at the beginning of the battle. About half of the 278 Italian tanks had been lost and most of the remainder were knocked out on the next day by the 7th Armoured Division. About 254 Axis guns were lost, along with 64 German and 20 Italian aircraft. The Eighth Army had 13,560 casualties, of whom 2,350 men had been killed, 8,950 wounded and 2,260 were missing; 58 per cent of the casualties were British, 22 per cent Australian, 10 per cent New Zealanders, 6 per cent South African, 1 per cent Indian and 3 per cent other nationalities. The Eighth Army lost from 332 to 500 tanks, although by the end of the battle, 300 had been repaired. The artillery lost 111 guns and the DAF lost 77 British and 20 American aircraft.

Кейінгі операциялар

Сегізінші армия Осістердің күрт кері шегінуіне дайын болмады, ал үш корпустың қайта топтасуынан туған шатасу олардың Роммельді Фука мен Мерса Матрухта тоқтатуға мүмкіндік бермей, қуып жетуді баяулатты. Шөл әуе күштері 5 қарашада қол жетімді және жағалау жолымен шектелген, дезорганизацияланған және шегініп жатқан қарсыласты бомбалауға толыққанды күш салған жоқ. Жабдықтардың жетіспеуі және Люфтваффе күшті күшейтуге дайын тұр деген сенім DAF-ты сақтандырып, 5 қарашадағы шабуылдық миссиялардың санын азайтуға және Сегізінші армияны қорғауға итермеледі.

Эль-Агейла шайқасы

Осістер Эль-Агейлаға шайқасып шегінді, бірақ Осістер әскерлері шаршап, аз ғана қосымша күш алды, ал Монтгомери Сегізінші армияны күн сайын жабдықтау үшін үлкен қашықтықтан материал тасымалдауды жоспарлады. Жағалау жолын жөндеу үшін инженерлік жабдықтардың көп мөлшері жиналды; Эль-Аламейннен Форт-Капуццоға дейінгі темір жол желісі 200-ден астам жерде жарылғанына қарамастан, тез жөнделді. Сегізінші армия Капуццоға жеткеннен кейінгі айда темір жолмен жабдықтар тасымалданды. Бенгазиде күткеннен гөрі желтоқсан айының соңына дейін күніне тасымал жүзеге асты. Монтгомери күштерін шоғырландыру және Эль-Агейлаға шабуылға дайындалу үшін үш апта тоқтап тұрды, Осістерге қарсы шабуыл мүмкіндігін жоққа шығару мақсатында. 11 желтоқсанда 51-ші (Гайленд) дивизиясы жағалау жолы бойымен шабуыл жасады, ал 7-ші бронетанкті дивизия ішкі жақтан қолдау көрсетті. 12 желтоқсанда 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы Мерса Брега позициясының артындағы жағалау жолында Осістердің шегіну жолын кесу үшін терең фланктік маневрді бастады. Биік таулар дивизиясы баяу және қымбатқа түсетін шабуылға көшті, ал 7-ші бронетанкті дивизия "Ариэте" жауынгерлік тобынан (132-ші бронетанкті "Ариэте" дивизиясының қалдықтары) күшті қарсылыққа тап болды. Панцерармия Екінші Аламейн шайқасынан бері шамамен 75 000 адам, 1000 қару және 500 танк жоғалтып, шегінді. 15 желтоқсанда Жаңа Зеландиялықтар жағалау жолына жетті, бірақ бекем жер Роммельге күштерін кішігірім бөлімдерге бөліп, Жаңа Зеландиялықтардың позициялары арасындағы кеңістіктер арқылы ел ішіне шығуға мүмкіндік берді. Роммель оқулыққа сай шегінуді жүзеге асырды, артында қалған барлық жабдықтар мен инфрақұрылымды жойды және миналар мен тұзақтармен қоршады. Сегізінші армия 25 желтоқсанда Сиртке жетті, бірақ порттың батысында, әскерлерін қайта жинақтау және Триполидің шығысында Буарат маңындағы Уади Земземге шабуылға дайындалу үшін тоқтауға мәжбүр болды. Роммель, фельдмаршал Бастиконың келісімімен, Италияның Римдегі Жоғарғы Бас Қолбасшылығына Туниске шегіну туралы өтініш жіберді, онда жер қорғаныс әрекеттеріне қолайлырақ болар еді және ол "Факел" операциясынан кейін құрылған Осістер армиясымен байланыса алатын еді. Муссолини 19 желтоқсанда Панцерармия Буаратта соңғы адамға дейін қарсы тұруы керек деп жауап берді.

The Axis made a fighting withdrawal to El Agheila but the Axis troops were exhausted and had received few replacements, while Montgomery had planned to transport material over great distances, to provide the Eighth Army with of supplies per day. Huge quantities of engineer stores had been collected to repair the coast road; the railway line from El Alamein to Fort Capuzzo, despite having been blown up in over 200 places, was quickly repaired. In the month after the Eighth Army reached Capuzzo, the railway carried of supplies. Benghazi handled a day by the end of December, rather than the expected
Montgomery paused for three weeks to concentrate his forces and prepare an assault on El Agheila to deny the Axis the possibility of a counter attack. On 11 December, the 51st (Highland) Division attacked along the line of the coast road with the 7th Armoured Division on the inland flank. On 12 December the 2nd New Zealand Division started a deeper flanking manoeuvre to cut the Axis line of retreat on the coast road in the rear of the Mersa Brega position. The Highland Division made a slow and costly advance and 7th Armoured Division met stiff resistance from the Combat Group "Ariete" (the remains of the 132nd Armoured Division "Ariete"). The Panzerarmee had lost roughly 75,000 men, 1,000 guns and 500 tanks since the Second Battle of Alamein and withdrew. By 15 December, the New Zealanders had reached the coast road but the firm terrain allowed Rommel to break his forces into smaller units and withdraw cross country through the gaps between the New Zealand positions. Rommel conducted a text book retreat, destroying all equipment and infrastructure left behind and peppering the land behind him with mines and booby traps. The Eighth Army reached Sirte on 25 December but west of the port, were forced to pause to consolidate their strung out formations and to prepare an attack at Wadi Zemzem, near Buerat east of Tripoli. Rommel had, with the agreement of Field Marshal Bastico, sent a request to the Italian Comando Supremo in Rome to withdraw to Tunisia where the terrain would better suit a defensive action and where he could link with the Axis army forming there after the Operation Torch landings. Mussolini replied on 19 December that the Panzerarmee must resist to the last man at Buerat.

Триполи

1943 жылдың 15 қаңтарында 51-ші (Гайленд) дивизиясы тікелей шабуыл жасады, ал 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы мен 7-ші бронетанкті дивизия Остік күштердің ішкі фланкінен айналып өтті. 21-ші танк дивизиясының Туниске, 5-ші танк армиясын күшейту үшін қайтарылуынан әлсіреген Роммель, қарсыласымен шайқасып шегінді. 23 қаңтарда Триполи порты батысқа қарай алынды, Роммель Тунистегі француздың оңтүстік қорғаныс шебі – Марет желісіне шегінуін жалғастырды.

Тунисі

Бұл кезде Роммель, операция "Шамшырақтан" кейіннен бастап, Тунис солтүстігінде көпұлтты Бірінші армиямен шайқасып жатқан Бесінші танк армиясымен байланысқа шықты. Гитлер Тунисті сақтап қалуға қатысты болды және Роммель, соңғы ақырда, жаңадан келген әскерлер мен жабдықтарды ала бастады. Осі державалары екі фронтта соғыс жүргізді: 8-ші армия шығыстан, ал британдықтар, француздар және американдықтар батыстан шабуылдады. Неміс-итальяндық танк армиясы Италияның Бірінші армиясы (генерал Джованни Мессе) деп қайта аталды, ал Роммель екі фронтқа да жауапты жаңа Африка армиялар тобының басшылығын өз мойнына алды. Екі британ армиясына 18-ші армия тобы (генерал Харольд Александр) басшылық етті. 1942 жылдың желтоқсанында Бірінші армияның Туниске жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Солтүстік Африка кампаниясы ұзаққа созылып, 1943 жылдың мамыр айында Солтүстік Африкадағы итальяндық-неміс күштері капитуляциялауымен аяқталды.