Ливиядағы Бір Хакейм шайқасы

Кіріспе

Ливиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс шайқасы

Бир Хаким шайқасы 1942 жылғы 26 мамыр – 21 маусым аралығында Газала шайқасы кезінде, Ливия шөліндегі Тобруктан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Бир Хаким оазисінде болды. Генерал-де-бригада Мари Пьер Кёниг басқаратын 1-ші еркін француз бригадасы 26 мамырдан 11 маусымға дейін генерал-оберст Эрвин Роммельдің басқаруындағы Afrika Panzerarmee күштеріне қарсы осы позицияны қорғады. Он күннен кейін Afrika Panzerarmee Тобрукты басып алды. Бир Хакимді қорғаудың нәтижесінде Остің шабуылы кешікті, бұл Остің Мальтаға басып кіру жоспары – «Геркулес» операциясының тоқтатылуына ықпал етті. Ромель Мысырға шабуыл жасады, бірақ британдықтардың кешіктіру тактикасы салдарынан шілдеде Эль-Аламейннің бірінші шайқасына дейін баяулады, онда Остің әскерінің ілгерілеуі тоқтатылды. Екі тарап та шайқасты үгіт мақсатында пайдаланды, және Уинстон Черчилль еркін француз бригадасын «жауынгерлік француздар» деп атады.

Сегізінші армия

1942 жылдың басында, «Тесей» операциясы кезінде батыс Киренаикадағы жеңілістен кейін, генерал-лейтенант Нил Ричи басқаратын британдық Сегізінші армия Ливиядағы Орталық держава әскерлерімен Тобрук портының батысында, Газала жағалауынан оңтүстікке қарай созылған сызық бойымен кездесті. Екі тарап та қарсыласын озу үшін күш жинады, ал Орта Шығыс командованиесінің бас қолбасшысы генерал Клод Аучинлек Сегізінші армияның мамыр айына дейін дайын болады деп үміттенді. Британдық шифр шешушілер Ливияға конвойлердің жіберілуін қадағалап отырды, себебі Солтүстік Африкадағы Орталық держава кемелеріне қарсы британдық шабуыл Мальтаның Орталық державамен бомбалауымен тоқтатылды және Орталық держава алғашқы шабуылды жасайды деп болжады. Сегізінші армия шабуылға дайын болмағандықтан, Ричи Газала сызығында қорғаныс шайқасын жүргізуді жоспарлады. Аучинлек Ричиге мамырдың ортасында берген бағалауынша, Газала сызығының ортасында майдандық шабуыл жасалып, содан кейін Тобрукқа жол ашылуы немесе оңтүстікке айналып өтіп, Газала сызығын аралап Тобрукқа қарай жылжуы мүмкін еді. Аучинлек бірінші нұсқаны ықтимал деп санады (Сегізінші армияның танктерін алшақтату үшін финт жасаумен), ал Ричи екіншісін жақтады. Аучинлек британдық бронетехникасын Эль-Адемге жақын орналастыруды ұсынды, онда олар екі қауіпке де қарсы тұруға ыңғайлы болар еді. 1941 жылдың соңындағы «Крестоносец» операциясынан бастап Сегізінші армияға американдық M3 «Грант» орта танктері түсті, олардың мұнарасында 37 мм, корпусында 75 мм зеңбірек болды. Бұл зеңбіректер Panzer III Ausf. H және J, сондай-ақ Panzer IV танктерінің бронясын тесіп өте алатын. «Грант» танктерінің алдыңғы бронясы 50 мм Pak 38 танкіге қарсы зеңбірек пен Panzer III танктерінің 50 мм KwK 38 зеңбірегіне төтеп беруге жететіндей берік болды. Жаңа британдық 6 фунттық (57 мм) танкіге қарсы зеңбіректердің алғашқы 112 данасы келіп, брондалған дивизиялардың мотострелок бригадаларына бөлінді.

/

1 мамырда Берхтесгаденде өткен Осі державаларының басшыларының мәжілісінде Роммельдің ай соңында Тобрукты басып алу үшін шабуылға көшуі келісілді. Panzer Army Africa (Panzerarmee Afrika / Armata Corazzata Africa) Египет шекарасында тоқтауға тиіс болды, ал Осі державалары Геркулес операциясы аясында Мальтаны басып алып, содан кейін Роммель Мысырға шабуыл жасауға көшеді. Panzerarmee жоғары броньды Panzer III Ausf. H үлгісіне көшуді аяқтады және 19 Panzer III Ausf. J, британдықтар Mark III Special деп атаған, ұзын стволды 5 см KwK 39 зеңбірегімен жабдықталған танк алды. Сонымен қатар, ұзын стволды 7,5 см KwK 40 зеңбірегі бар төрт Panzer IV Ausf. G (Mark IV Specials) танкы да жеткізілді. Abwehr (Германияның әскери барлау қызметі) британдық кодтарды бұзып, 1941 жылдың соңында Мысырдағы АҚШ әскери атташесі Боннер Феллерс қолданған Black кодын дешифровкалады. Британдықтар Феллерске көптеген тактикалық ақпаратты берді, ол оны білмей Осі державаларына және АҚШ үкіметіне жеткізді. Люфтваффе және Regia Aeronautica әуе шабуылдары Мальтаның шабуылдық қабілетін төмендетті, ал Италиядан келген конвойлар Африкадағы Осі күштеріне азайтылған шығындармен жетті. Мамыр айына дейін Ливияға Осі державаларының ай сайынғы жеткізілімдерінің орташа көлемі 1941 жылдың маусым және қазан айларындағы кіші Осі күштері алған жеткізілімдерден азырақ болды, бірақ шабуыл үшін жеткілікті. Газалаға жасалған шабуылдың сәтті болуына Бенгази портының ашық болуы мүмкіндік берді, бұл Panzerarmee жабдықтауларының тасымалдау қашықтығын шамамен 33 пайызға қысқартты. Мальтаны басып алу порттың сыйымдылығы мен қашықтығына қатысты шектеулерді өзгерте алмайды; конвойларды қорғау және майданға жақын үлкен портты пайдалану қажеттілігі сақталады. Unternehmen Venezia (Вена операциясы) – Осі державаларының жоспары, танктар Газала желісінің оңтүстік шетіндегі Бир-Хаким "бекінісін" құрайтын бригаданы айналып өтуге тиіс болды. Маневрдің сол жағында Италияның 132-ші броньды дивизиясы Ariete Бир-Хаким бекінісін бейтараптандыруға тиіс болды. Оңтүстікте 21-ші және 15-ші танк дивизиялары шөл арқылы жылжуы, шығысқа қарай қозғалып, содан кейін Газала желісінің артына бұрылып, британдық бронетехникасын жою және желідегі жаяу әскер дивизияларын қиып тастау керек еді. Шабуылдаушы топтың ең оңтүстік бөлігі – 90-шы жеңіл Африка дивизиясының Kampfgruppe (жауынгерлік тобы), генерал-майор Ульрих Клеман басқаруымен, Тобруктан оңтүстікке қарай Эль-Адемге қарай жылжуы, порттан Газала желісіне дейінгі жабдықтау жолдарын кесіп, британдық әскерлерді Тобрукта алдау арқылы ұстап тұруы керек еді; жүк көліктеріне орнатылған ұшақ қозғалтқыштары шаң көтеріп, үлкен бронетехника бар екенін көрсетуге тиіс еді. Немістер француздың Солтүстік Африкадағы Шетелдік легионынан іздеп, 90-шы жеңіл Африка дивизиясына 2000-ға жуық неміс легионерлерін мәжбүрлеп қосылды. Италияның XX моторизацияланған корпусының қалған бөлігі, 101-ші моторизацияланған дивизия Trieste, Бир-Хакимнің солтүстігіндегі Сиди Муфта бекінісінің жанындағы миналы далада жол ашуға тиіс болды, бұл танктерге жабдықтау жолын жасауға мүмкіндік береді. Роммель британдық танктерді жеңгеннен кейін, түнге дейін Эль-Адем, Эд-Дуда және Сиди-Резегті басып алып, кейін Бір-Хакимнің солтүстік-шығысында орналасқан Knightsbridge қорғаныс бекінісін басып алатынын күтті. Осі державаларының танктері келесі күні Газала мен Алем Хамза арасындағы Сегізінші армияның қорғаныс бекінісіне қарсы батысқа қарай жылдамдауға мүмкіндік алады, бұл Италияның X және XXI корпустарының шығысқа қарай жасаған шабуылымен үйлеседі. Мамыр айының соңына қарай Осі күштерінің құрамында 90 000 адам, 560 танк және 542 ұшақ болды.

At the meeting of Axis leaders at Berchtesgaden on 1 May, it was agreed that Rommel should attack at the end of the month to capture Tobruk. The Panzer Army Africa (Panzerarmee Afrika/Armata Corazzata Africa) was to pause at the Egyptian border, while the Axis captured Malta in Operation Herkules and then Rommel was to invade Egypt. The Panzerarmee had finished converting to the up armoured Panzer III Ausf. H and had received nineteen Panzer III Ausf. J, known to the British as Mark III Specials, with long barrelled 5 cm KwK 39 guns. Four Panzer IV Ausf. G (Mark IV Specials) with long barrelled 7.5 cm KwK 40 guns had also arrived. Abwehr (German military intelligence) had broken British codes and in late 1941 penetrated Black, the code used by Bonner Fellers, a US military attaché in Egypt. The British divulged much tactical information to Fellers, who unwittingly reported it to the Axis as well as the US government. Air attacks by the Luftwaffe and Regia Aeronautica on Malta reduced its offensive capacity and supply convoys from Italy reached the Axis forces in Africa with fewer losses. Until May, Axis monthly deliveries to Libya averaged , less than a smaller Axis force received from June to October 1941 but sufficient for an offensive. The advance to Gazala succeeded because the port of Benghazi was open, reducing the transport distance for about 33 per cent of the supplies of the Panzerarmee to The capture of Malta would not alter the constraints of port capacity and distance; protecting convoys and the use of a large port close to the front would still be necessary. Unternehmen Venezia (Operation Venice), the Axis plan,, was for tanks to advance around the brigade forming the Bir Hakeim "box" at the southern extremity of the Gazala line. On the left side of the manoeuvre, the Italian 132nd Armoured Division Ariete would neutralise the Bir Hakeim box. Further south, the 21st Panzer Division and 15th Panzer Division would advance through the desert, move east, then turn north behind the Gazala line to destroy the British armour and cut off the infantry divisions in the line. The most southerly part of the attacking formation, a Kampfgruppe (battle group) of the 90th Light Afrika Division (90. leichte Afrika Division), Generalmajor Ulrich Kleemann), was to advance to El Adem south of Tobruk, cut the supply routes from the port to the Gazala line and hold British troops at Tobruk by a ruse; aircraft engines mounted on trucks were to raise dust, simulating the presence of a big armoured force. The Germans had combed the French Foreign Legion in French North Africa and press ganged some 2,000 German légionnaires into the 90th Light Afrika Division. The rest of the Italian XX Motorised Corps, the 101st Motorized Division Trieste, would open a gap in the minefield north of Bir Hakeim, near the Sidi Muftah box, to create a supply route to the panzers. Rommel anticipated that having dealt with the British tanks, he would have captured El Adem, Ed Duda and Sidi Rezegh by nightfall and later the Knightsbridge defensive box, about north east of Bir Hakeim. The Axis tanks would be in a position next day to thrust westwards against the Eighth Army defensive boxes between Gazala and Alem Hamza, meeting the eastwards attack by the Italian X Corps and XXI corps. By late May, the Axis forces comprised 90,000 men, 560 tanks and 542 aircraft.

Газала желісі

Газала мен Тимими (Тобруктан батысқа қарай) аралығында Сегізінші армия күштерін жинақтап, қарсы шабуылға көшуге жеткілікті мүмкіндік алды. 4 ақпанға дейін Остің шабуылы тоқтатылып, фронт Газаладан (Тобруктың батысында) бастап, оңтүстікке қарай Бір Хакимдегі ежелгі Осман бекінісіне дейін тұрақталды. Газала шебі – мина және сым тораптарының артында, шөлде орналасқан, әрқайсысында бригададан әскері бар қорғаныс бекіністерінің тізбегі. Бекіністер арасындағы аймақтарды тұрақты түрде күзетшілер бақылап отырды. Бир Хаким бекінісінде – еркін француз әскерлері, олар 150-ші жаяу әскер бригадасының бекінісінен оңтүстікке, ал 69-шы жаяу әскер бригадасының бекінісінен тағы да оңтүстікке орналасқан. Шептің барлық бөлігінде әскер теңіздік емес, жағалау жолын қорғауға көбірек күш салынғандықтан, оңтүстік бөлігі нашар қорғалған, бірақ бекіністердің алдына терең мина далалары орнатылған. Ұзын шептің болуы оңтүстік жақтан шабуыл жасауды қиын етіп, жабдықтау мәселесін тудырды. Газала шебінің артында Commonwealth Keep, Acroma, Knightsbridge және El Adem бекіністері орналасқан, олар жолдар мен түйіскен жерлерді жабу үшін салынған. Ретмадағы бекініс Остің шабуылынан бұрын аяқталды, ал 171 биіктігі мен Бир-эль-Губи бекіністерін салу 25 мамырда басталды. Мамырдың соңында 1-ші Оңтүстік Африка дивизиясы жағалауға ең жақын жерде орналасып, бекіністерін қазды, 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясы оңтүстікке, ал 1-ші еркін француз бригадасы Бир Хакимге солтүстік-батысқа қарай жылжыды. Британдық 1-ші және 7-ші бронетанкті дивизиялары негізгі шептің артында мобильді резерв ретінде күтіп тұрды, 2-ші Оңтүстік Африка дивизиясы Тобрукты қорғады, ал 5-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясы резервте болды. Британдық армияда 110 000 әскер, 843 танк және 604 ұшақ болды.

Бір Хаким

Бір Хакимдегі (Ескі адамның құдығы) қамалды османдықтар салған, кейіннен итальяндық «Мехаристер» (Түйе корпусы) екі бедуин жолының қиылысындағы қозғалысты бақылау үшін станция ретінде пайдаланған. Ұзақ жылдар бойы құдықтар құрғап, тасталып кеткен, бірақ үнді әскерлері оны қайта басып алып, 50 000 минамен қоршалған бекініс орнын салған. Қабырғасы шамамен ені бар, солтүстікке қарай бағытталған жуық бесбұрыш пішіндес болды. 14 ақпанда 150-ші жаяу әскер бригадасы XXX корпусының бөлігі – 1-ші еркін француз бригадасы (генерал Мари Пьер Кёниг) (генерал-лейтенант Уиллоуби Норри) тарапынан алмастырылды. 3000 сарбаздық күші және 600-ға жуық адамнан тұратын артқы эшелоны бар бригаданың құрамында 13-ші Шетелдік легионның 13-ші жартылай бригадасы (13e DBLE) және 2-ші отаршылдық жартылай бригада болды. 13e DBLE Финляндияда соғысу үшін құрылған, бірақ Норвегия науқанында қолданылып, Англиядағы еркін француз күштеріне қосылған алғашқы бөлімше болды. Ол итальяндық Эритрея және француз Сириясында Вишиге қарсы шайқастардың қатысушысы болды; жартылай бригада шамамен 1000 легионермен және жеңілген 6-шы шетелдік жаяу әскер полкінің (6e REI) екі офицерімен күшейтілді, олар енді үшінші батальонды құрады. Мамырдың ортасына қарай периметр және орталық аймақтар 1200 траншея, қазба, қару орнату орындары және жер асты бункерлерімен, көліктерді жасыруға арналған терең маскировкаланған жасырын орындармен және жабдықтау қоймаларымен толысты. Қамалдағы ішкі кеңістік аймақтарға бөлінді, әрқайсысы бір бөлімнің жауапкершілігінде болды, ал Кёнигтің штабы орталыққа жақын, жол торабында орналасқан. V пішіндес танкке қарсы және жеке құрамға қарсы миналау өрістерін 3-ші шетелдік легион батальоны (Ламазе) 63 «Брен» пулемет тасымалдағыштарымен, үш эскадрильяға бөлініп патрульдеді. Патрульдер миналау өрістеріндегі жолдармен қозғалып, 150-ші бригаданың бақылауындағы Гот-эль-Уалебтегі Сиди Муфта бекінісінің солтүстік жағына ерекше назар аударды.

Газала шайқасы

26 мамыр күні сағат 14:00-де итальяндық X және XXI корпустары Газаланың орталық шебіне тікелей шабуыл жасады. Африка корпусының бірнеше бөлімдері мен итальяндық XX моторизацияланған корпусы қатысты, ал күні бойы Африка корпусының көп бөлігі солтүстікке жылжыды, бұл негізгі шабуыл осы бағытта жасалып жатыр деген ой тудырды. Қараңғы түскеннен кейін, бронетанкілік құрамалар Газала шебінің оңтүстік жағынан айналып өтіп, оңтүстікке қарай жылжыды. 27 мамырдың таңында Panzerarmee Afrika, Африка корпусы, XX моторизацияланған корпусы және 90-шы жеңіл дивизия Газала шебінің оңтүстік жағынан айналып өтті, британдық миналау өрістерін өздерінің қанаттары мен артық қорғау үшін пайдаланды. Ариете дивизиясы 3-ші үнді моторизацияланған бригадасымен (7-ші бронетанкілік дивизия) шамамен бір сағатқа тоқтатылды. 15-ші танк дивизиясы 3-ші үнді және 7-ші моторизацияланған бригадаларға көмекке оңтүстікке келген 4-ші бронетанкілік бригадамен шайқасты. Немістер жаңа M3 Grant танктеріндегі 75 мм-лік зеңбіректердің ұзақтығы мен қуатына таң қалды, бірақ таңға жуық 4-ші бронетанкілік бригада Эль-Адемге қарай шегінді, ал Остің бронетанкілік бөлімдері солтүстікке қарай ілгеріледі. Олардың ілгерілеуі сағат 12-де 1-ші бронетанкілік дивизиямен болған қақтығыста тоқтатылды. Оң жақта 90-шы жеңіл дивизия 7-ші моторизацияланған бригаданы Ретмадан шығысқа қарай Бир-эль-Губиге қарай ығыстырды. Таңертең Эль-Адемге қарай жылжуда 90-шы жеңіл дивизияның бронеавтомобильдері Бир-Бейид маңында 7-ші бронетанкілік дивизияның (генерал-майор Франк Мессерви) алдыңғы штабын басып алып, таратып жіберді. Мессерви тұтқындалды, формасынан белгілерін алып тастады, немістерді ол қарапайым солдат екеніне көндірді; ол бірнеше адаммен бірге дивизияға қайта қосылу үшін қашып кетті. 90-шы жеңіл дивизия таңертең Эль-Адем аймағына жетіп, бірнеше жабдықтау базаларын басып алды. Келесі күні 4-ші бронетанкілік бригада Эль-Адемге қарай жылжыды және 90-шы жеңіл дивизияны оңтүстік-батысқа шегінуге мәжбүр етті.

27 мамыр

15-ші және 21-ші танк дивизиялары, 90-шы жеңіл дивизияның қалған бөлігі және "Ариете" дивизиясы жоспарланғандай, Бір Хакимнің оңтүстігінде кең аумақты қоршауға кірісті. 27 мамыр күні таңғы сағат 6:30-да 3-індиялық моторлы бригада күтпеген шабуылға ұшырады және "Ариете" дивизиясының 132-ші танк-жаяу әскер полкі мен бірнеше неміс танктары Бір Хакимнің оңтүстік-шығысындағы 171-ші биіктікте оларды талқандады, нәтижесінде шамамен 440 адамы мен жабдығының көп бөлігінен айырылды. Содан кейін 7-ші моторлы бригадаға Ретмада шабуыл жасалып, Бір-эль-Губиге кері шегінуге мәжбүр болды. 4-ші броньды бригада қолдау үшін алға жылжыды және 15-ші танк дивизиясымен қақтығысты; 8-ші гусарлар жойылды, ал 3-ші Корольдік танк полкі (3-ші RTR) көптеген танктерін жоғалтты. Британдықтар да қарсылық көрсетіп, айтарлықтай шығын келтірді, бірақ кейін Эль-Адемге қайта шегінді. 3-індиялық моторлы бригаданы басып алғаннан кейін, 132-ші танк-жаяу әскер полкінің VIII, IX және X орташа танк батальондары Бір Хакимнің солтүстік-шығысына қарай жылжыды, ал IX батальон (полковник Престисимоне) 60 танкпен қамалға қарай бағытын өзгертті. IX батальон таңғы сағат 8:15-те Бір Хакимнің миналы даласына және тікенді сымға жетті, шабуыл жасады, 31 танк пен 75/18 өзі жүретін артиллериялық қондырғысын жоғалтты. Он танк миналы даладан өтіп, 75 мм-лік танкке қарсы зеңбіректермен жойылды, нәтижесінде 124 итальяндық әскер зардап шекті. IX батальонның қалдықтары "Ариете" дивизиясының негізгі күштеріне қайтып келді, ол Роммельдің бастапқы жоспарына сәйкес, түскі уақытта Бір-эль-Харматқа қарай солтүстікке жылжыды.

28-30 мамыр

28 мамырда Desert Air Force (DAF) Эль-Адем мен Бир-Хаким маңындағы Оккупациялық күштер колонналарына шабуыл жасауға бар күшін жұмсады, бірақ нашар көріну жағдайында, итальяндық танк қирандыларының шатастыруынан Бир-Хаким мен оның төңірегін бомбалады. Кёниг осы қателіктерді болдырмау үшін қирандыларды жоюға бір отрядты жіберді. Француз колоннасы солтүстікке қарай орналасқан 150-ші жаяу әскер бригадасымен байланыс орнату үшін жіберілді. Бірнеше сағаттан кейін итальяндық артиллерия оларды кері шегінуге мәжбүр етті, бірақ француз колоннасы жеті жартылай гусеницалық машинаны жойды. 29 мамырда капитан Габриэль де Сайринье отряды үш неміс танкын жойды, британдық әуе шабуылы Юнкерс Ju 87 (Стука) шабуылдық бомбалаушыларының екі рейдiн тоқтатты, ал истребитель-бомбардировщиктер Бир-Хакимнен оңтүстік және шығысқа қарай Оккупациялық күштердің жабдықтау желілеріне шабуыл жасады. 30 мамырда Оккупациялық күштер тарапынан тұтқындалып, кейін шөлге босатылған 3-ші үнді моторлы бригадасының 620 сарбазы фортқа жетіп, ондағы 243 тұтқынға қосылды, бұл су тапшылығын одан әрі ушықтырды. Капитан Ламазе отряды, 7-ші бронедивизияның сұрауы бойынша, Оккупациялық күштердің танктері бір күн бұрын мина даласында жасаған бұзуды жапты. Полковник Димитри Амилахвари басқарган легионерлер қамауға түсті, бірақ 9-шы ротаның Брен тасымалдау машиналарын көмегімен кері шегінуге қол жеткізді.

31 мамыр - 1 маусым

31 мамырда екі күндік құм дауыл кезінде 101-ші көлік компаниясының (капитан Дулау) елу жүк көлігі сумен Бір Хакимге жетіп, үндістерді, тұтқындарды және ауыр жарақат алғандарды британдықтардың қатарына қайтарды. Амилахвари басқарған Мессмер, де Ру және де Сайринь отрядтарының шабуылында бес танк және броньды техника жөндеу шеберханасы қиратылды. Панцерармия 28 мамырдан бері 150-ші жаяу әскер бригадасының бекінісіне шабуыл жасағаннан кейін батысқа қарай, Бір Хакимнің солтүстігіндегі «Казан» деп аталған аймаққа шегінуге мәжбүр болды. Күндіз DAF он бес истребитель және бір бомбалаушыны жоғалтты, он бесі – Остік авиациясымен болған шайқаста, ал біреуін зениттік артиллерия түсірді, бұл шайқастың ең ауыр күндік шығыны болды; Люфтваффе тоғыз ұшақты жоғалтты. «Казанның» батыс жағында 1 маусымның кешкісінде 150-ші жаяу әскер бригадасы британдықтардың көмекке келгеніне қарамастан басып алынды. Қоршауда қалған Остік әскерлері Бір Хакимнің солтүстігіндегі Сегізінші армияның миналық далалары арқылы жабдықтау жолын ашты, ал ертесіне таңда фортты қоршауды 90-шы жеңіл дивизия, Триест дивизиясы және 17-ші жаяу әскер дивизиясының үш броньды барлау полкі жалғастырды. Сағат 8:00-де неміс әскерлері оңтүстіктен, ал итальян әскерлері солтүстіктен жақындады. Екі итальян офицері сағат 10:30-да 2-ші Шетелдік легион батальонының қатарына келіп, фортты капитуляциялауды сұрады, бірақ Кёниг бас тартты.

2 - 4 маусым

2 маусым күні сағат 10:00-де екі тарап та артиллериялық атысқа түсті, бірақ француздың далалық артиллериясы немістің орташа артиллериясының жете алмайтын қашықтықта болды, ал фортты неміс және итальяндық әскери ұшақтары бомбалады. "Стука" шабуылдық бомбалаушылары Бір Хакимге жиырмадан астам рет шабуыл жасады, бірақ француздық бекіністер соншалықты жақсы салынған еді, олар дерлік зардап шекпеді. Британдықтар француз күштерін нығайта алмады, олар "Ариете" дивизиясының шабуылын тойтарды, бірақ 2 маусымда DAF форттың айналасында анық көрінетін бомбалау шебін жасады және аймаққа истребительдер мен шабуылдық истребительдердің патрульдерімен назар аударды. Көлік құралдарының көптеген өртеніп жатқандарын көру қорғаушылардың рухын көтеріп, форт маңындағы Орталық державалардың байланыс желілерін қиындырды, сондай-ақ 7-ші моторлы бригада мен 29-шы үндістандық жаяу әскер бригадасы да сол маңда болды. 4 маусымда DAF истребительдері мен шабуылдық истребительдері "Стука" шабуылдарын тоқтатты және Орталық державалардың көліктерін бомбалады, француздықтардың алдында оқ-дәрілі вагонды жарылысқа ұшыратты, бірақ жеті ұшақты жоғалтты. Кёниг әуе вице-маршалы Артур Конингхемге сигнал берді: "Браво! R.A.F-қа рахмет!" деген жауапқа "Спорт үшін рахмет!" деп жауап берді.

5-7 маусым

5 маусымнан 6 маусымға дейін DAF Бір Хакимдегі ұшуларын азайтты, Knightsbridge аймағына назар аударды. 6 маусымда сағат 11:00-де 90-шы жеңіл дивизия мина даласын бұзуға тырысып, пионерлердің қолдауымен шабуыл жасады. Пионерлер сыртқы мина даласын бұзып, қамалға жақын жетті және түнде ішкі периметрге бірнеше өткелдер жасауға қол жеткізді. Неміс жаяу әскері бекінді, бірақ француз әскерлері қазбаларда, окоптарда және бекіністерде қарсылық көрсетіп, көп көлемде оқ-дәрі атқызып, немістерді жасыруға мәжбүр етті. 4/5 маусым түнінде басталған Қазандығындағы Окпан күштерін жоюға бағытталған "Абердин" операциясы сәтсіз аяқталды. Ричи француз әскерін форттан шығарып, 7-ші моторлы бригаданы босатуды қарастырды, бірақ фортты ұстап тұруға шешім берді. 7 маусымда DAF немістерге қарсы мина далаларында төрт рейд жасады. Сол түні фортқа соңғы конвой жақындады және Аспирант Белль қалың тұманның арасында неміс шебінен өтіп, конвойды ішке жетеледі. Немістер тұманды соңғы шабуылға дайындалу үшін пайдаланды; танктер, 88 мм-лік зеңбіректер және Gruppe Hecker пионерлері форттың алдында жиналды.

8-9 маусым

8 маусым күні таңертең Абердин операциясының жеңілісінен кейін Роммель 15-ші танк дивизиясының бір бөлігін және Группе Геккерді қоршауға жіберді. Роммель солтүстіктен шабуыл жасады, қалың тұманның астында мүмкіндігінше жақын жақындады, артиллерия қамалдарға тікелей от ашты. Люфтваффе үнемі шабуыл жасады, оның ішінде 45 Ju 87 Stukas, үш Junkers Ju 88 бомбалаушы және 54 истребительмен сүйретілетін он Messerschmitt Bf 110 қос қозғалтқышты истребительдері шабуыл жасады. Сағат 10:00-ден сәл бұрын шабуыл басталды, француз қорғанысына көз жеткізетін төменгі көтеріліске бағытталған. Чад және Конго қорғаныстары көптеген зардаптарға қарамастан ұсталды және түстен кейін тағы 60 Stukas периметрді бомбалады және солтүстік қорғаныстың барлық жағынан шабуыл жасалды. Оқ-дәрі қоймасы жарылып, периметр кері шегінді. Кениг гарнизонның шаршағанын, көптеген зардап шеккенін және резервтік жабдығының таусылғанын хабарлады; ол әуеден қосымша қолдау және көмек көрсетуді сұрады. DAF тағы да барынша күш салды, рекордтық 478 ұшу жасады және түнде Hawker Hurricane ұшақтары мен Douglas Boston бомбалаушылары гарнизонға керек-жарақты түсірді. DAF сегіз ұшағын (үшін итальяндық Macchi C.202-ге) және екі бомбалаушыны жоғалтты; Люфтваффе екі ұшақты және Regia Aeronautica біреуін жоғалтты. 9 маусым күні таңертең 20 Ju 88 және 40 Ju 87 Stukas 50 Bf 110 және Bf 109 ұшақтарымен бірге Бир Хакимге шабуыл жасады. Неміс 15-ші танк дивизиясының қалған бөлігі келгенше, неміс артиллериясы мен ұшақтары фортты бомбалады, содан кейін екі бағыттан шабуыл периметрге соқты. Италиялық жаяу әскерлері Kampfgruppe Wolz, 90-шы жеңіл дивизияның 288-ші Sonderverband (Арнайы команда 288) неміс және ливиялық жаяу әскерлері, 15-ші және 21-ші танк дивизияларының барлау және жаяу әскер бөлімдерінің элементтері және Kampfgruppe Kiehl 11 танктан тұратын ротасымен бірге соғысты. Мақсат 186-шы биік нүкте болды, ол жердің көтеріңкі бөлігінің үстінде орналасып, гарнизонның отты басқару позициясы ретінде қызмет етті. "Триест" дивизиясының 66-шы жаяу әскер полкі мен лейтенант Бургойнның басқаруындағы әскерлер арасында бірнеше шайқас болды, оның бөлімшесі тек қол гранаталарына ғана ие болды. Bataillon de Marche қаһармандық қорғаныс жасады, бірақ 22-ші Солтүстік Африкалық ротасының күшеюіне қарамастан, кері шегінуге мәжбүр болды. Түстен кейін, оңтүстікке қарай, ескі форт маңында, полковник Эрнст Гюнтер Бааде 115-ші атқыштар полкінің екі батальонын шабуылға алып барды және қымбатқа түсетін шабуылда түнге дейін форттың позициясын басып алды. Сағат 13:00-де 130 ұшақ форттың солтүстік жағын бомбалады, ал неміс жаяу әскері мен 15-ші танк дивизиясы артиллериялық дабылды жасағаннан кейін шабуылға шықты. Шабуылшылар 9-шы ротаның қатарын және "Аспирант Морванның" орталық позициясын бұзды, бірақ Брен тасымалдағышының қарсы шабуылымен жағдай қалпына келтірілді. DAF-тың көптеген ұшақтары жұмысқа жарамсыз болды және күндік күш-жігер азайды, бірақ екі "Хуррикен" медициналық жабдықтарды түсірді; 7-ші моторлы бригада мен 29-шы үнділік жаяу әскер бригадасының колонналары жасаған диверсиялар тиімді болу үшін тым аз болды. Түстен кейін Мессерви, 7-ші бронедивизияның қолбасшысы, қашу қажет болуы мүмкін екенін хабарлады және Кениг сол түнде сағат 11:00-де эвакуация үшін DAF қорғанысын сұрады. Бұл өтініш тым қысқа мерзімде жасалды және гарнизон 10/11 маусым түнінде оңтүстікке кездесу үшін британдықтарды күтуге мәжбүр болды.

On the morning of 8 June, after the defeat of Operation Aberdeen, Rommel had released part of the 15th Panzer Division and Gruppe Hecker for the siege. Rommel commanded an attack from the north, approaching as close as possible in thick fog, with artillery firing directly against the fortifications. The Luftwaffe made constant attacks, including a raid by 45 Ju 87 Stukas, three Junkers Ju 88 bombers and ten Messerschmitt Bf 110 twin engined fighters escorted by 54 fighters. Just before 10:00 a. m. the attack began, aiming at a low rise which would overlook the French defences. The Chadian and Congolese defenders held on despite many casualties and in the afternoon another 60 Stukas bombed the perimeter and an attack was made all round the northern defences. An ammunition dump was blown up and the perimeter forced back. Kœnig reported that the garrison was exhausted, had suffered many casualties and was down to its reserve supplies; he asked for more air support and a relief operation. The DAF made another maximum effort, flew a record 478 sorties and during the night, Hawker Hurricane fighters and Douglas Boston bombers dropped supplies to the garrison. The DAF lost eight fighters (three to Italian Macchi C.202s) and two bombers; the Luftwaffe lost two aircraft and the Regia Aeronautica one. On the morning of 9 June, 20 Ju 88s and 40 Ju 87 Stukas escorted by 50 Bf 110 and Bf 109 fighters, attacked Bir Hakeim. The Germans waited for the rest of the 15th Panzer Division to arrive as German artillery and aircraft bombarded the fort, then a two pronged attack struck the perimeter. Italian infantry fought alongside Kampfgruppe Wolz, the German and Libyan infantry of Sonderverband 288 (Special Commando 288) from the 90th Light Division, elements of the reconnaissance and infantry units of 15th and 21st Panzer Divisions and Kampfgruppe Kiehl a company of 11 tanks. The objective was Point 186, the top of a gentle rise in the ground which acted as a fire control position for the garrison. A few skirmishes occurred between the 66th Infantry Regiment of the "Trieste" Division and the men commanded by Lieutenant Bourgoin, whose unit was down only to hand grenades. The Bataillon de Marche made a determined defence but was forced back, despite reinforcements of the 22nd North African Company. In the afternoon, to the south, near the old fort, Oberstleutnant Ernst Günther Baade led two battalions of Rifle Regiment 115 into the assault and in a costly advance, it established a position of the fort by nightfall. At 1:00 p. m., as 130 aircraft bombed the north face of the fort, the German infantry and the 15th Panzer Division attacked behind an artillery barrage. The attackers breached the 9th Company lines and the central position of Aspirant Morvan but the situation was restored with a Bren carrier counter attack. Many DAF aircraft were unserviceable and the effort for the day was much reduced but two Hurricanes dropped medical supplies; diversions attempted by columns from the 7th Motor Brigade and the 29th Indian Infantry Brigade were too small to have much effect. In the afternoon Messervy, the commander of the 7th Armoured Division, signalled that a break out might be necessary and Kœnig asked for DAF protection for an evacuation at 11:00 p. m. that night. The request was made at too short notice and the garrison had to wait until the night of 10/11 June for a rendezvous to be arranged by the British to the south.

10-11 маусымда шегіну

10 маусым күні француз әскері көп шығынға ұшырады; қолда 200 дана 75 мм снаряд пен 700 минометтік снаряд ғана қалғанда, Оубанги-Шари және 3-ші Шетелдік легион батальонының позицияларына жасалған тағы бір шабуыл Месмер мен Ламазе жасақтарының қарсы шабуылымен тоқтатылды. Түстен кейін қоршаудың ең ірі әуе шабуылы болды – 100 «Штука» бомба тастады. Соңғы оқ-дәрілер берілді және денелерде тағы да оқ-дәрі іздестірілді; Роммель Бір-Хакейм ертең түседі деп болжады, бірақ миналы далаларда көп техника жоғалып кетеді деп қорқып, танктармен шабуылға түсуге қарсылық көрсетті. Қараңғы түскен кезде саперлер бекіністің батыс жағынан миналарды тазалауға кірісті, ауыр техника бұзуға дайындалды, ал зейнетке шегінуді жасыру үшін екі рота қалды. 7-ші моторизован бригадамен кездесу орны белгіленді, ол жүк көліктері мен жедел жәрдем машиналарын бекіністің оңтүстігіндегі бір нүктеге жеткізді. Саперлердің минаны тазалау жұмысы күтілгеннен ұзаққа созылды және олар кең дәліз ашудың орнына, тар жол ғана тазалай алды. Көліктер жолдан жаңылып, жедел жәрдем машиналары мен жараланғандар периметрден кешкі сағат 20:30-да 75 минут кешігіп шықты. Кёниг фортты Шетелдік легион командирі Әмилахвариге тапсырды және француз Шетелдік легионының жалғыз әйел мүшесі, Сьюзан Траверс басқарған «Форд» көлігінде колоннаның басында форттан шықты (сонымен қатар қоршауда болған көптеген әйелдердің ішінде, көбінесе британдықтар). Жарқын жарық шықты, ал жақын жердегі Остің әскерлері атыс ашты. Штаб колоннасының бағытшысы жолдан жаңылып, зейнет шегіну кезінде үш рет минаға түсті. Кёниг негізгі колоннаға жеткенде, оны 90-шы жеңіл дивизияның әскерлері тоқтатты және ол минаға қарамастан шабуылға өтуге бұйрық берді; Ламазе, капитан Шарль Бриконье және лейтенант Дьюи шайқаста қаза тапты. Қабылдауды 550-ші рота Корольдік Армиялық Қызмет Корпусы (RASC) ұйымдастырды, олар жүк көліктерін жүргізіп, қосымша жедел жәрдем машиналарын, тәжірибесіз артқы аймақ экипаждарымен, екі жақтағы 2-ші Корольдік атқыштар корпусы (KRRC) және 2-ші атқыштар бригадасымен бірге басқарды. Жедел жәрдем машиналары қараңғыда бір-бірінен айырылып қалды, бірақ олар табылып, кездесу орнына бағытталды. 3-ші батальон командирі тұтқындалды, бірақ бригаданың көп бөлігі қашып, Бір-эль-Губиге жетіп, 11 маусымда таңғы сағат 7:00-ге дейін Гаср-эль-Аридке қайта оралды. Бастапқы 3600 адамның шамамен 2700-і қашып құтылды, оның ішінде 200 жараланғандар бар; күні бойы британдық күзетшілер артта қалғандарды жинады.

During 10 June, the French hung on and suffered many casualties; with only two hundred 75 mm rounds and 700 mortar rounds left, another attack on the northern sector against the Oubangui Chari and 3rd Foreign Legion Battalion lines was contained by a counter attack by the Messmer and Lamaze units, supported by Bren carriers and the last mortar rounds. In the afternoon, the biggest air attack of the siege, a raid by 100 Stukas dropped of bombs. The last rounds of ammunition were issued and bodies searched for more; Rommel predicted that Bir Hakeim would fall the next day but resisted pressure to attack with tanks, fearing that many would be lost in the minefields. As darkness fell, sappers began to clear mines from the western face of the fortress, heavy equipment was prepared for demolition and two companies were detailed to stay behind to disguise the retirement. A rendezvous was arranged with the 7th Motor Brigade, which ran a convoy of lorries and ambulances to a point south of the fort. Mine clearance by the sappers took longer than expected and they were only able to clear a narrow passage, rather than a corridor. Vehicles went astray and the ambulances and walking wounded left the perimeter 75 minutes late at 8:30 p. m. Kœnig put the fort under the command of Amilakhvari, the Foreign Legion commander and left the fort at the head of the column in his Ford, driven by Susan Travers, an Englishwoman, the only female member of French Foreign Legion (and one of several women, mostly British, present at the siege). A flare rose and the Axis troops nearby opened fire. The guide of the HQ column got lost and during the retirement was blown up three times by mines. When Kœnig caught up with the main column, it was blocked by troops of the 90th Light Division and he ordered a rush, regardless of the mines; Lamaze, Capitaine Charles Bricogne and Lieutenant Dewey were killed in the mêlée. The reception was organised by 550 Company Royal Army Service Corps (RASC) which drove lorries and guided extra field ambulances, with inexperienced rear area crews, escorted by the 2nd King's Royal Rifle Corps (KRRC) and the 2nd Rifle Brigade on either side. The ambulances became separated in the dark but were found and guided to the rendezvous. The commander of the 3rd Battalion was captured but most of the brigade managed to break out, reach Bir el Gubi, then withdraw to Gasr el Arid by 7:00 a. m. on 11 June. About 2,700 men of the original 3,600 men escaped, including 200 wounded; during the day British patrols picked up stragglers.

Талдау

Бір Хакимді еркін француз күштерінің басып алуы Газала желісінің оңтүстік жағымен өтетін Остің жабдықтау жолын ұзартты, оларға шығын келтірді және британдықтарға Қазан жеңілісінен кейін қалпына келуге көбірек уақыт берді. 2-10 маусым аралығында DAF шамамен 1500 рет ұшқындады және фортта 19 истребителін жоғалтты, ал 15 неміс және 5 итальяндық ұшақ атып түсірілген 1400 Остік ұшуға қарсы тұрды. 7-ші моторизован бригада 31 мамырдан 7 маусымға дейін Бир Хакимге төрт жабдықтау конвойын жіберді. Еркін француз күштерінің рухы шайқастағы көрсеткенімен көтерілді; одақтастарға француз армиясының Германияға қарсы соғысқа үлес қоса алатын күшті күш екенін көрсету үшін жеңіске үлкен қажеттілік болды. "Еркін француз" термині "Соғысқа дайын француз" терминімен ауыстырылды, себебі шайқас әлемге 1940 жылғы жеңілістен кейін жаңарудың жүріп жатқанын көрсетті; Де Голль оны Виши режимімен ынтымақтастықты әлсірету үшін пайдаланды. 1960 жылы британдық ресми тарихшы Иан Плейфейр жазды, ал Оучинлек 1942 жылдың 12 маусымында: "Біріккен Ұлттар осы француз әскерлеріне және олардың батыл генералы Кёнигке зор құрмет пен алғыс білдіруі керек" деді. Соғыстан кейін генерал-майор Фридрих фон Меллентин: "Кейбір британдық офицерлер француз рухының құлдырағанын айтты, бірақ шөлдегі соғыстың барлық барысында біз осындай ерлікке толы және тұрақты қорғанысқа тап болған емеспіз" деп жазды.

Шығындар

2002 жылы Томас Бьюэлл, ал 2008 жылы Кен Форд 141 француздың қаза тапқанын, 229-ының жарақат алғанын және 814 адамның тұтқынға түскенін, сондай-ақ 53 қару мен 50 көліктің жоғалғанын жазды. Британдықтар 86 ұшақты ұшақпен, ал 24 ұшақты зениттік артиллериямен атып түсірді. Оккупациялық күштер 3300 адамды өлтірілген немесе жараланған күйінде жоғалтты, 227 адам тұтқынға алынды, 164 көлік қиратылды және 49 ұшақ атып түсірілді. Regia Aeronautica 21 ұшақты жоғалтты, оның сегізі әуе шайқасында. 2004 жылы Дуглас Порч Бір-Хакимде 845 тұтқынға алынғанын хабарлады, олардың бар болғаны он пайызы француз болды; Гитлер тұтқынға алынған неміс саяси белімгерлерін өлтіруге бұйрық берген, бірақ Роммель бұл бұйрықты орындамады.