Кіріспе

Скандинавия фольклоры – Дания, Норвегия, Швеция, Исландия және Фарер аралдарының фольклоры. Ол Англия, Германия, Төмен елдер, Балтық елдері, Финляндия және Сапми фольклорымен ортақ тамырға және өзара әсерге ие. Фольклор – белгілі бір мәдениет немесе топтың көркемдік дәстүрлерін қамтитын ұғым. Скандинавия халықтары әртүрлі, олардың жерлерінде кең таралған ауызша жанрлар мен материалдық мәдениеті де солай. Дегенмен, скандинавиялық фольклорлық дәстүрлерде ортақ белгілер бар, олардың ішінде скандинавия мифологиясынан, сондай-ақ әлем туралы христиандық көзқарастардан алынған элементтердегі ортақ негіз бар. Скандинавия ауызша дәстүрлерінде кең таралған көптеген әңгімелердің арасында, кейбіреулері Скандинавия шекарасынан тысқары елдерде де танымал болды, мысалы, "Үш ешкі Груф" және "Денесінде жүрегі жоқ алып".

Аңыздар

Трондур – 9 ғасырда Фарер аралдарында өмір сүрген күшті викинг әміршісі. Аңыз бойынша, Трондюрді христиан дінін таратуға келген Зигмундр Брестиссон есімді христиан миссионері өлтірген. Трондурдың мұрасы Фарер аралдарының фольклорында сақталған, онда ол көбінесе трагикалық батыр ретінде бейнеленеді. Рисин мен Келлинг – Эйстурой аралында мекендейтін алыптар. Олардың өте үлкен және күшті екендігі айтылады, сонымен қатар олар көбінесе ашулы және құрылысшыл деп суреттеледі. Skógafoss – Исландияның оңтүстігінде орналасқан сарқырама. Онда көптеген халық аңыздары бар, соның ішінде Þrasi Þórólfsson сарқыраманың түбіне көмген деген жасырын қазына туралы әңгіме де бар. Рейнисфьяра – Исландияның оңтүстігінде орналасқан қара құмды жағажай. Ол биік базальт бағаналарымен және теңіз үйінділерімен әйгілі. Бұл жағажайда да көптеген халық аңыздары кездеседі, олардың ішінде күннің шағынынан тасқа айналған тролльдер туралы да әңгіме бар.

Дәстүрлер

Grindadráp: Бұл дәстүрлі кит аулау практикасы Фарьер аралдарының мәдени тарихы мен мифологиясына терең тамыр жайған және ғасырлар бойы олардың өмір салтының маңызды бөлігі болды. Гриндадрап әр түрлі әдет-ғұрыптармен, сенімдермен және рәсімдермен байланысты, соның ішінде қоғамдық ынтымақтастық пен ресурстарды бөлісудің маңыздылығы. Дегенмен, Гриндадрап қазіргі заманда даулы және көкейкесті мәселе болып табылады, оның жануарлардың әл-ауқаты мен қоршаған ортаның тұрақтылығына тигізер әсеріне қатысты алаңдаушылықтар бар. Íslendingasögur (Исландия сагалары немесе Исландиялықтардың сагалары) – бұл 9-шы, 10-шы және 11-ші ғасырларда Исландияда болған оқиғалар туралы жазылған прозалық әңгімелер жинағы. Олар көбінесе тарихи оқиғаларға негізделген, бірақ сонымен қатар көркем ойдан шығарылған элементтер де қамтиды. Сагалар Исландияның алғашқы қоныстанған халқының, олардың отбасылары мен ұрпақтарының тарихын баяндайды. Íslendingasögur ортағасырлық әдебиеттің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Сагалар алғаш рет 13-шы және 14-шы ғасырларда жазылған, бірақ олар одан бұрын көп жылдар бойы ауызша таратылған деп есептеледі. Руналар – рундық жазу жүйесінің бөлігі, оны түрлі германдық халықтар, соның ішінде викингтер де қолданған. Скандинавиялық фольклорда руналар маңызды мәдени және мистикалық мәнге ие. Олар көбінесе Один құдайымен байланысты, миф бойынша ол руна туралы білімді өзіне-өзі құрбандық ете отырып тапқан. Руналық жазу қазіргі уақытта кеңінен қолданылмаса да, ол өнерде, зергерлік бұйымдарда және татуировкаларда танымал элементке айналды, көбінесе викинг мұрасымен байланыс орнату және мәдени мақтанышпен өрнектеу құралы ретінде қызмет етеді. Þorrablót – дәстүрлі исланд тағамдарын тойлайтын жылдық қысқы фестиваль. Фестиваль қаңтар немесе ақпан айларына сәйкес келетін Þorri айының құрметіне аталған және ферменттелген акула, кептірілген балық және ысталған қой еті сияқты тағамдар ұсынылады. Фестиваль сонымен қатар музыканы, биді және басқа да мәдени шараларды қамтиды.

Швеция

Полька: Көбінесе жұптап биленеді, ағынмен тегіс қозғалыстармен ерекшеленеді. Көбінесе осы биге скрипка немесе никельгарпа аспаптары қосылады. Би мәдени маңызы бар, себебі ол көбінесе тойлар мен қоғамдық жиындармен байланысты.

Фарер аралдары

Фарерлік тізбек биі – Фарер аралдарының ұлттық биі, көбінесе фарерлік балладалар – квадилермен орындалады. Бишілер қол ұстасып шеңбер құрап, ырғақты және үйлесімді қозғалыс жасайды. Бұл балладалар көне батырлар, халық ертегілерінің кейіпкерлері немесе Фарер аралдарына тән тарихи оқиғалар туралы айтады. Би мен музыканың үйлесімі осы өнерді терең сезінуге мүмкіндік береді, сондай-ақ қатысушыларға оқиғаға физикалық тұрғыдан қатысуға жол ашады.

Норвегия

Норвегиядағы діңгек шіркеулері – олардың архитектуралық және декоративтік ерекшеліктерінде айқын көрінетін христиан және викинг мәдениеттерінің бірегей үйлесімі. Бұл ағаштан салынған құрылыстар күрделі өрнектермен ерекшеленеді және қазіргі қауымдастықты тарихи оқиғалармен байланыстыратын материалдық мұра ретінде танылады. Тарихи ескерткіштер ғана емес, діңгек шіркеулері мәдениетті сақтаудың белсенді орталықтары болып табылады, түрлі салтанаттар мен шараларды өткізеді. Норвегияның өркендеп келе жатқан мәдени кеңістігінде бұл шіркеулер діни, мифологиялық және қоғамдық өлшемдердің күрделі байланысын бейнелейтін, берік үлгі және мұраның символы ретінде сақталды.

Фольклорлық кейіпкерлер

Скандинавиялық фольклордан шыққан көптеген түрлі мифологиялық жандар әлемнің басқа аймақтарында, көбінесе мәдениет пен фантастика жанрлары арқылы кеңінен танылды. Олардың арасында:

Тролльдер

Тролль (норвег және швед тілдерінде), трольде (дан) – скандинавиялық фольклорда адам сияқты мистикалық жандардың бірнеше түрін білдіретін атау. Олар «Эддада» (1220) көп басты монстр ретінде еске алынады. Кейін тролльдер ертегілер, аңыздар мен балладалардың кейіпкерлеріне айналды. Олар Асбьёрнсен мен Моэнің норвегиялық ертегілер жинағындағы (1844) көптеген ертегілерде маңызды рөл атқарады. Тролльдерді басқа мәдениеттердегі мистикалық жаратылыстармен, мысалы Гомердің «Одиссеясындағы» Циклоптармен салыстыруға болады. Швед тілінде осындай жандарды көбінесе «jätte» (гигант) деп атайды, бұл сөз скандинавиялық «jotun» сөзімен байланысты. «Троль» сөзінің шығу тегі белгісіз. Скандинавиялық халық әдебиетінде тролльдер әртүрлі сипатталады, бірақ көбінесе олар ақымақ және қимылға баяу болып бейнеленеді. Тролльдер туралы ертегілер мен аңыздарда сюжет көбінесе батыл және ойлы адам тролльді жеңіп шығады. Кейде әулиелердің аңыздарында киелі адам алып тролльді алдап, шіркеу салуға мәжбүр етеді. Тролльдер әртүрлі пішінде және түрінде болады, көбінесе оларға қарау қиын, себебі олардың тоғыз басқа дейін болуы мүмкін. Тролльдер елдің барлық жерінде қоныстанады. Олар тауларда, көпірлердің астында және көлдердің түбінде мекендейді. Тауларда тұратын тролльдер бай болуы мүмкін, олар жартастағы үйлерінде алтын мен күміс жинап сақтайды. Доврэгуббен, тролль патшасы, Ибсеннің «Пир Гинт» пьесасында егжей-тегжейлі сипатталғандай, өзінің сарайымен Довр тауларының ішінде тұрады.

Эльфтер

Эльфтер (швед тілінде әйел болса Älva, еркек болса Alv, норвег тілінде Alv, ал дания тілінде Elver) кейбір аймақтарда көбінесе әйелдер ретінде сипатталады (Эддадағы жарық және қара эльфтерден өзгеше), олар – басқа бір әлемнен келген, әдемі және сүйкімді ормандардың, шалғындардың және батпақтардың тұрғындары. Олар сиқыр мен иллюзияларға шебер. Кейде оларды кішкентай феялар, кейде толық бойлы әйелдер, ал кейде жартылай мөлдір рухтар немесе олардың қосындысы ретінде көрсетеді. Олар тұманмен тығыз байланысты, сондықтан Швецияда жиі айтылады: «Эльфтер тұманда билейді». Эльфтердің әйел түрі христиан дінінен бұрынғы Скандинавия дініндегі Дис (жекеше) және Дисер (көпше) деп аталатын әйелдік құдайлардан шыққан болуы мүмкін. Олар – сид сиқырымен тығыз байланысты, өте күшті рухтар еді. Күні бүгін де «dis» сөзі швед, норвег және дания тілдерінде тұман немесе жаңбырдың өте жұқа нөсері деген мағынаны білдіреді. Әсіресе Данияда әйел эльфтер қауіпті әрі сүйкімді хулдра, skogsfrun немесе «орман күзетшісі» (көбінесе hylde деп аталады) бейнесімен бірігіп кеткен. Швецияның кейбір аймақтарында эльфтер Skogsfrun, «Huldra» немесе «Hylda» сияқты қасиеттерге ие, абайсыздарды азғырып, баурап алады, олардан өмір күшін сорып алады немесе батпаққа батып кетуіне себеп болады. Бірақ сонымен қатар, Skogsrå жеке бір жаратылыс ретінде бар, оны эльфтерден ажырататын нақты ерекшеліктері бар. Көбінесе қазіргі заманғы әңгімелерде өте келмейтін еркек Томте, Тролль, Ватте немесе Карлик әдемі Эльф әйеліне ғашық болып, мүмкін емес немесе тыйым салынған махаббаттың бастауы болады.

Хулдра

Хулдра, Хилда, Скогсра немесе Скогфру (орман әйелі/әйел) – орманда өмір сүретін қауіпті сүйкімді. Хулдраның сүйкімділігімен еркектерді алдауы айтылады. Оның ұзын сиыр құйрығы немесе кейбір дәстүрлерде түлкі құйрығы бар, оны ер адамдардан жасыру үшін көйлектің астына байлайды.

Наттмара

Скандинавияда Наттмара болған. Мара (немесе ағылшын тілінде "құмарлық") - түнгі көйлек киген, ақ бетті, ұзын қара шашы мен тырнақтары бар жіңішке жас әйел. Олар құмға айналып, қабырғаның ағаштан жасалған ең кішкентай жарығынан өтіп, ұйықтағандардың кеудесіне "отырып" қорқытып, оларға қорқынышты түс көрсететін. (Бұл ұйқы парализі кезінде көрінетін немесе сезілетін "көріністерді" сипаттағандай.) Мара көбінесе малға мініп, оларды шаршатып, жүнін түйреп жіберетін. Мараның қолы тигенде ағаштар да қисайып, қурап қалады. Кейбір әңгімелерде, мысалы Банши сияқты, олар өлімнің алғы құрметі болып табылады. Егер біреу отырып тұратын бөлмеге лас қуыршақ тастаса, отбасының біреуі тез арада ауырып, туберкулезден қайтыс болады. ("Өкпе қарасы", туберкулездің тағы бір атауы, 18-19 ғасырлардағы үйлердегі дұрыс мұржалардың нәтижесін көрсетеді. Сондықтан адамдар күнделікті түтін жұтудан ауруға шалдығады.) Олардың қалай пайда болғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Кейбір әңгімелерде Маралар - түнде денесінен шығып, тірілерді мазалап жүретін тынышсыз балалар. Тағы бір әңгімеде жүкті әйел босанар алдында аттың жатырын басына ораса, бала аман болады; бірақ егер ол ұл болса, қасқырға айналады, ал қыз болса, Мара болады.

Қаптама

Нøkken, näcken немесе strömkarlen – тұщы суда мекендейтін қауіпті жаратылыс. Некк құрбандарын жұқа мұзға немесе тесік аққан қайықтарға тартып алу үшін скрипка тартып, оларды судың түбіне сүйрейді, онда ол оларды күтіп отырады. Некк – пішін өзгерте алатын жаратылыс, көбінесе құрбандарын өз тартуы үшін атқа немесе адамға айналады.

Сторсjöodjuret (Ауыл шаруашылығы)

Storsjöodjuret, көбінесе "Ұлы көл монстры" деп аталады, Швеция фольклорының бір бөлігі болып табылады, әсіресе Storsjön көлімен байланысты. Қызықтысы, аңызды жануарға Швецияның Қоршаған ортаны қорғау агенттігі қысқа мерзімге қорғалатын мәртебе берген, бірақ бұл шешім кейіннен Швеция Парламентімен жойылды.

Сельма

Селма – 13 шақырымдық (8 миль) Селйорд көлінде (Seljordsvatnet) мекендейтін, Норвегияның Вестфолд және Телемарк аймағындағы Сельйордтағы аңызға толы теңіз жыланы.

Цирхос

Цирхос – әрбір аяғында үш саусағы бар адамға ұқсайтын теңіз жануары. Оның терісі қара және қызыл түсті. Оның сол аяғы ұзын, ал оң аяғы кішкентай, жүргенде сол жаққа қарай иеліп, сүйреп барады.

Кракен

Кракен – Норвегия жағалауларында пайда болады деген аңызға толы алып осьминог немесе кальмарға ұқсайтын теңіз құбыжығы.

Селкі

Селки – жартылай адам, жартылай иттік терілі мифтік жаратылыс. Аңызға сүйенсек, селкилер иттік терісін шешіп, адамға айнала алады. Фарер халық әңгімелерінде селкилердің адамдарға ғашық болып, теңіз тіршілігін тастап, құрлықта өмір сүруі туралы көптеген оқиғалар бар.

Дрейгур

Дрейгур – Фарер аралдарының фольклорындағы аңызды жаратылыс. Ол Фарер аралдарының таулары мен төбелерінде қоныстануға бейім, қайтыс болғаннан кейін тірі қалған жандардың бір түрі деп есептеледі. Дрейгур көбінесе зәулім денелі, күшті, ақ беті мен ұзын қара шашы бар жаратылыс ретінде сипатталады. Ол көбінесе адам жейтін жануар ретінде бейнеленеді.

Саңырауқұлақ

Нисса (Оңтүстік Швецияда, Норвегияда және Данияда) немесе томте (Швецияда) – шаруа ұйықтағанда үй мен қораны күзететін, қайырымды жаратылыс. Бірақ бұл тек шаруа ниссаға тамақ қалдырып, өз отбасысымен, шаруашылығымен және малдарымен асыр сақса ғана болады. Ниссаны елемесе, оған жамандық жасаса немесе шаруашылыққа тиіс қамқорлық жасалмаса, ол шаруаға сабақ беру үшін жұмысты бұзуы мүмкін. Ниссаға құрметпен қарау керек болғанымен, кейбір әңгімелер оған тым жақсы қатынасудан сақтандырады. Швециядағы бір әңгімеде шаруа мен оның әйелі таңертең қораға кіргенде еденді сыпырып жатқан кішкентай, қарт, сұр адамды көреді. Оның киімі жыртылған матадан ғана тұрған, сонда әйелі оған жаңа киім тігуді шешеді. Бірақ нисса оларды қорада тапқанда, өзін тым әсем санап, енді шаруашылық жұмысын істеуден бас тартады және шаруашылықтан кетуге мәжбүр болады. Ниссалар Рождество мен юл мерекесімен де байланысты. Шаруалар әдетте есіктеріне күрішті қамырдан жасалған тағамды қояды, бұл басқа мәдениеттердегі Санта Клаусқа арналған печенье мен сүтке ұқсас. Кейбіреулер ниссаның да сыйлық әкелетініне сенеді. Швея тілінде "tomten" (tomte сөзінің анықталған түрі) сөзі үй немесе коттедж салынған жер учаскесін білдіретін сөзбен тығыз байланысты, оны "tomten" деп те атайды (tomt сөзінің анықталған түрі). Сондықтан кейбір ғалымдар Томтен жаратылысының шығу тегі ежелгі норвегиялық дінге дейінгі үй құдайынан немесе қасиетті тұлғадан болған деп санайды. Нисса/Томте өзінің мөлшерін 5 жасар баладан бастап, бас бармақтай кішкентайға дейін өзгерте алады және өзін көрінбейтін ете білуге қабілетті. Солтүстік Швециядағы Виттра деп аталатын жаратылыс түрлері жер астында тұрады, көбінесе көрінбейді және өздеріне тиесілі малдары бар. Виттралар көбінесе алыс тұрады және адамдардың ісіне араласпайды, бірақ ашуланғанда қорқынышты болады. Бұл оларға тиісті құрмет көрсетпеу арқылы, мысалы, белгілі бір рәсімдерді орындамау арқылы (мысалы, ыстық суды құйғанда немесе дәретханаға барғанда "сақтаныңыз" деп айту) немесе үйіңізді олардың үйіне тым жақын немесе тіпті үстіне салса, малдарына зиян келтірсе немесе жолын кессе орын алады. Олар сіздің өміріңізді өте қиын немесе тіпті қауіпті ете алады – сізді қуып кету үшін бәрін жасайды, тіпті сізге зиян келтіретін немесе тіпті өлтіретін оқиғаларды да жасауы мүмкін. Көне заманда да адамдар "Виттра жолын" тосқауылдамау үшін үйлерін қайта салған немесе көшірген, немесе "Виттра орны" (Vittra ställe) деп саналатын үйлерден көшкен. Швецияның солтүстігінде айтылатын әңгімелерде Виттра көбінесе елдің басқа бөліктеріндегі әңгімелердегі тролльдер, томтелер мен вәттардың орнын басады. Виттра кейде малды "қарызға" алып, кейіннен иесіне қайтарып, алғыс ретінде сүт беруге мүмкіндік береді деп есептеледі. Бұл дәстүрге адамдар малдарын жыл бойы тауларда немесе орманды жерлерде жайылымға жіберген кезде пайда болған әсері бар.