Кіріспе
Ішкі Гебрид аралдарындағы арал Канна (Canna, Canaigh, Eilean Chanaigh) – Шотландияның Ішкі Гебрид аралдарындағы Кіші аралдар архипелагының ең батыс аймағы. Арал төмен судағы құмдар мен жол арқылы көршілес Сандай аралымен байланысқан. Аралдың ұзындығы 7 шақырым, ені 2 шақырымды құрайды. Аралдан 10 шақырым оңтүстік-батысқа қарай шалқая жатқан Хискейр және Хумла аралшалары орналасқан.
Canna ('/k//æ//n//ə/; Canaigh, Eilean Chanaigh) is the westernmost of the Small Isles archipelago, in the Scottish Inner Hebrides. It is linked to the neighbouring island of Sanday by a road and sandbanks at low tide. The island is 4.3 mile (7 km) long and 1 mile (2 km) wide. The isolated skerries of Hyskeir and Humla lie 6.2 mile (10 km) south west of the island.
Мекемелер
Канна мен Сандайда шамамен 20 ғимарат бар, оның ішінде үш шіркеу бар, оның бірі құптан шығарылған (төменде қараңыз). Сонымен қатар, бақшадағы сарайдан айналдырылған пошта кеңсесі бар. 2008 жылы жабылған Canna шай бөлмесі 2010 жылы Гилл Бригхде кафесі мен мейрамханасы ретінде қайта ашылды. Бұл мейрамхана 2013 жылы жабылған, бірақ кейіннен Cafe Canna ретінде қайта ашылды. 2010 жылы арал үшін жаңа резидент менеджер тағайындалды. Арал оқшауланған және бұрын тұрғындары барлық жабдықталуын материктен сатып алуға мәжбүр болған, бірақ қазір "адалдық" принципімен жұмыс істейтін шағын дүкені бар. Телефон байланысы, қызыл телефон будкасы және кеңжолақты интернетке қол жеткізу бар, бірақ ұялы телефон байланысы жоқ. Электр энергиясы дизель генераторы арқылы, материктік кернеу және жиілікпен қамтамасыз етіледі, сондай-ақ жеке сумен жабдықтау бар. Аралда қылмыс деңгейі өте төмен, бірақ материктегі полиция қызметкері жылына екі рет аралға келіп, негізінен қару лицензияларын тексеру үшін келеді. Көршілес Скай аралындағы дәрігер айына бір рет үйге шақырылып емдеу жүргізеді. Каннадағы жолдар асфальтталмаған және жеке меншікте болып табылады, сондықтан жергілікті көліктерге жол салығы талап етілмейді. Сандайға дейінгі бұрынғы жаяу көпірін 2005 жылы дауылдар қиратқан, ал жақында оның орнына автомобиль жолы салынып аяқталды. Бұл барлық толқындар кезінде көлік құралдарының алғаш рет өтуіне мүмкіндік береді, бірақ Сандайдағы жол әлі де жоғары толқындар кезінде суға кетеді. Дегенмен, 2017 жылы Сандайдағы жолды қайта жаңарту үшін қаражат жинауға шақыру жасалды, осылайша ол жоғары толқындар кезінде де қолжетімді болады.
Геология
Көршілес Рùm аралынан ерекшеленеді, Каннаның геологиясы палеоцен дәуіріне жататын базальт лава ағындарының қабатты тізбегінен тұрады, барлығы Канна лава формациясына жатқызылған. Олардың көпшілігі гавайиттік құрамға ие. Аралдың төменгі жартысында өзендер арқылы салынған ірі конгломераттар кездеседі. Аралдың көп бөлігін қалыпты жарылымдар кесіп өтеді, олардың басым бөлігі солтүстік-оңтүстік бағытында созылған. Аралдың шығыс бөлігінде Солтүстік Британия палеогендік дик тобына жататын базальт диктер байқалады. Төртіншілік кезеңге жататын шөгінділерге Тарберт маңындағы шектеулі аумақты қамтитын мұздық шөгінділер және түрлі кішкентай базальт жартастардың төменгі жағында кездесетін құлау шөгінділері кіреді. Плейстоцен және голоцен дәуірлерінде қалыптасқан көтерілген жағажай шөгінділері Каннаның жағалауында кең таралған, олардың кейбіреулері соңғы мұздық кезеңге, ал қалғандары мұздықтан кейінгі кезеңге жатады.
The island is traversed by numerous normal faults most of which run broadly north–south. Basalt dykes ascribed to the North Britain Palaeogene Dyke Suite are seen in the east of the island. Quaternary deposits include glacial till of limited extent around Tarbert and screes which are found beneath various of the small basalt cliffs. Pleistocene and Holocene raised beach deposits are frequent around Canna's coastline, some being late glacial and others post glacial in age.
Жабайы табиғат
Канна өзінің жабайы табиғатымен, соның ішінде теңіз бүркіттерімен, алтын бүркіттермен және тупиктермен танымал. Жақында саяшы соқыр және мерлин де көрінді. Аралда сондай-ақ сирек кездесетін көптеген көбелек түрлері де мекендейді. Жақын маңдағы суларда дельфиндер мен кішірек киттерді көруге болады. Канна аралдың шығыс жартысында тік бойымен өркендеген базальт бағаналарымен және солтүстік жағалауын билейтін теңіз жартастарымен ерекшеленеді. Аралдың ең биік нүктесі – Карн а’Гхаилл (шотланд гаэлінде «дауылдың тасты төбесі») – 689 фут (210 м) биіктікте орналасқан. Тағы бір қызықты орын – Компас төбесі. Оның шыңы 456 фут (139 м) биіктікте, аралдың шығыс жиегінде жатыр. Ол вулканизм нәтижесінде пайдалған туф тасынан тұрады және құрамында темірдің мөлшері соншалық, жақын жердегі кемелердің компастары солтүстікке емес, төбеге қарай бұрмаланады. Дегенмен, Адоман (Колумбаның өмірін жазған) Брендан Кемешінің Ирландиядан Ионаға саяхат еткенде Хинбада тоқтағанын айтады; Канна мұндай сапар үшін өте алыс жатқандықтан, тоқтауға ықтимал емес жер. Кейллде 8-9 ғасырларға жататын, әдетте Ирландиямен байланысты екі үлкен, әсем безендірілген кельттік кресті көруге болады. Бұл Шотландияда табылған екінші қарғыс тас. Бірақ қазір бұл Киллдегі монастырьмен байланысты болған усақ мекен деп есептеледі. Қоршауда үш ойылған тас бар, олардың үстінде кресттер бейнеленген, және бұрын мұнда емдік бұлақ болған деп сенген.
Скандинавтардың билігі
9 ғасырда викингтердің шабуылдарынан кейін Гебрид аралдары Аралдар Корольдігінің бір бөлігіне айналды, ол Норвегия тәжінің бағыныштылығы болды және Судрейяр ("Оңтүстік аралдар") деп те аталады. Аралдағы көптеген үлкен, сопақ тас орнатулар викинг кемелерінің жерленген жерлері болуы мүмкін деп есептеледі, бұл Арран аралындағы (Судрейярдың бір бөлігі болған) ұқсас құрылымдардың дәлеліне негізделген. Ең ірісі солтүстік жағалаудағы Рубха Ланган-Иннис орналасқан және гаэль тілінде Уаиг Риг Лохлайн ("Норвегия королінің қабірі") деп аталады; бұл шамамен ұзындығы және ені бар тіктөртбұрышты құрылым. Кейінгі мәліметтерде Кеиллдегі монастырь Норвегия үстемдігі кезінде Кулдилердің орталығы болғандығы айтылады. 12 ғасырдың соңында Судрейярдағы билік бірнеше жақын туысқан магнаттар арасында бөлінді. 1203 жылы Ионаны басқарған магнат Рональд бенедиктиндіктерді Ионада жаңа аббат құруға шақырды; сол жылы папалық бұйрық шығарылды, онда Канна аралы жаңа аббаттың иеліктерінің қатарында тізілген. Бұрынғы Иона аббаттығының Каннаға билігі болған болуы мүмкін, тіпті викинг дәуірінен бұрын созылған болуы да мүмкін. 1420 жылдары Судрейярдың басқа бөліктеріндегі қақтығыстар Каннаға тараған сияқты. Аббат Доминик пападан ақсүйектердің аралға басуын тоқтату туралы бұйрық алды, бірақ бұл орындалмады және Канна уақытша тасталып кетуге мәжбүр болды. 1428 жылы аббат папаға Канна тұрғындарына зиян келтірген немесе олардың мүлкіне зақым келтірген кез келген адамға қарсы жалпы анафема жариялауды өтінді. Ол былай деді: "өткендегі соғыстар мен басқа да апаттардың салдарынан түрлі кісі өлтірулер, қарақшылықтар және басқа да зұлматтар жасалды, сондықтан аббат пен монастырьдың кейбір мықты адамдары қарақшылар мен теңіз тонаушыларынан қаза тапты, ал аралдың түрлі шаруалары мен тұрғындары онда тұрудан қорқып қалды". Алайда, Реформация қарқынды түрде жақындап келе жатқандықтан, 1498 жылдан кейін Иона аббаттарға емес, коммендаторларға берілді. Канна Аралдар епископының иелігіне айналды (сондай-ақ "Содор епископы" деп те аталады; "Содор" - Судрейярдың дәстүрлі ағылшыншасы). 1548 жылы Аралдар деканы Дональд Монро епископтың жерлері мен шіркеулерін тексерді және аралдың: "жақсы құрлық, төрт мильге созылған, тұрғын және өңделген, ішінде приход шіркеуі бар, астық, балық аулау және мал жаюға жарамды, ішінде бүркіт ұясы бар, Колмилл аббатына тиесілі" екенін хабарлады. 1561 жылы епископ аралды Макдональдтардың бір тармағы - Рэнальд кланының басшысына жалға беруге келісті. 1588 жылы испан армадасының қалдықтары Маклиннің Дуарттан пана тапты, олардың Макдональдтармен (Ислайдың Ринндері үшін) ұзаққа созылған қақтығысы болды. Маклин басшысы Лаклан испандардан 100 сарбаз беруді талап етті, олардың панасының құны ретінде ол Кіші аралдарға шабуыл жасау үшін пайдаланды; Канна "өртпен өртелді". Лаклан осы үшін корольдің бұйрығымен Эдинбургте түрмеге қамалды, бірақ ол қашып кетті және одан әрі жазаланбады.
During the 1420s, feuding within other fragments of Suðreyjar appears to have spilled onto Canna. The Abbot, Dominicus, obtained papal authority to ban all nobility from setting foot on the island, but this wasn't respected, and Canna had to be temporarily abandoned. In 1428, the Abbot wrote to the Pope requesting that he pronounce a general excommunication against anyone who harmed one of Canna's inhabitants, or damaged their property, claiming:
"by reason of wars and other calamities in the past divers homicides, depredations and other ills were perpetrated, so that some strong men of the familiars of the Abbot and convent were slain by pirates and sea rovers, and divers farmers and inhabitants of the island were afraid to reside there". The Reformation was rapidly encroaching, however, and after 1498 Iona was transferred to Commendators, rather than Abbots. Canna became a possession of the Bishop of the Isles (also known as the "Bishop of Sodor"; "Sodor" is the traditional anglicisation of Suðreyjar). In 1548, the Dean of the Isles, Donald Monro, conducted a survey of the Bishop's lands and churches, reporting that the island was a: "faire maine land, foure myle lange, inhabit and manurit, with paroche kirke in it, guid for corne, fishing and grassing, with a falcon nest in it, pertines to the Abbot of Colmkill",
In 1561, the Bishop agreed to rent the island to the leader of Clan Ranald, a branch of the MacDonalds. In 1588, some of the remains of the Spanish Armada found refuge with the MacLeans of Duart, who had a longstanding feud with the MacDonalds (concerning the Rhinns of Islay). Lachlan the MacLean leader demanded that the Spanish supply him with 100 soldiers, as the price of their refuge, which he used to launch an attack against the Small Isles, in pursuance of the feud; Canna was "burned with fire". Lachlan was imprisoned in Edinburgh by the king for this, but he escaped, and faced no further punishment.
Аргилл
XVII ғасырдың басында аралдардың епископтығы пресвитериандардың қолында болды, олар үшін епископтың мәртебесі күмәнді еді. 1626 жылы епископ Томас Нокс Реформацияны тезірек қабылдаған Рональд кланын, Расай МакЛеодтарымен (Реформацияның белсенді қолдаушылары) алмастырған көрінеді. 1627 жылы Томас Нокс өмірінің соңында Каннаны ең беделді Келісімшілердің бірі – Аргилл графына сатты. Графтың ықпалымен шривальдық билік Инвернестен Аргилл шерифіне ауыстырылды, ол графтың отбасының бақылауында болды. 1641 жылы азамат соғысы басталғаннан кейін король Карл I Каннаны Слет бароннатына беруге уәде берді, себебі Аргилл графының опасыздығы (корольдің басты қарсыластарының бірі ретінде) Каннаның тартылып қалуына себеп болар еді; бірақ корольдің кейін жеңілуі осы уәдені орындалмаған қылды. 1654 жылы соғыс аяқталған соң Аргилл графы Каннаны Рональд кланына қайта жалға берді. Келесі жылы Рональд кланының басшысы Дональд Макдональд баронның қызы Джанетке үйленді, бұл аралға қатысты кез келген дауды болдырмады. 1666 жылы Джанет қайтыс болғаннан кейін Дональд Марион МакЛеод Хариске үйленді, бірақ 1680 жылы ол оны адалдықтан шығумен айыптап, ажырасуға тырысты. XVII ғасырдың соңында Coroghon-дағы бір оқшауланған тіктеудің жанында шағын түрме (қазір "Coroghon Castle" деп аталады) салынды; оны 1772 жылы Томас Пеннант «теңізге қарай тік жар тас, бір жағында биік, тар және қауіпті жолмен қол жетімді кішкентай мұнара бар, ол жарты ондай адамды сыйдыра алмайтын сияқты» деп сипаттады. Дәстүр бойынша, оны қызғанышпен құрылысын салған біреу әдемі әйелді қамау үшін салған. Дональд 1670 жылы Рональд кланының басшылығына ие болды, ал 1672 жылы Аргиллдің жаңа графынан Канна үшін жаңа жарлық алды. Он жыл өткен соң Аргиллдің көтерілісі графтың феодалдық билігін жойды, нәтижесінде Рональд кланы корольдің тікелей вассалына айналды. 1686 жылы Дональд қайтыс болып, Каннада жерленді.
Бад
Каннадағы Клан Рэнальдтің жерді пайдаланушылары 1715 және 1745 жылғы Якобит көтерілістеріне қатысты, сол себепті патша әскерлері оларға жылы қарамады. Клан Рэнальд ақынының айтуынша, 1746 жылдың 3 сәуірінде Корольдік теңіз флотының «Балтимор» кемесі келді және (күш қолдану туралы қорқытып) аралдағы ең жақсы малдың етін беруді талап етті; 4 күннен кейін еті шірігендігіне шағымданып, теңізшілер оны тастап, 60 бас ірі қара малды өздері сойып алды. Ақын сондай-ақ, 12 күннен кейін Корольдік флоттың «Коммодор» кемесі келгенін, ал теңізшілердің ұстамсыздық ниеттері туралы (теңізшілердің бірінен) ескерту алғаннан кейін, Канна әйелдері кеме кеткеніне көз жеткізгенше ауылға және үңгірлерге қашқандарын айтады. Келесі жылы қоңыр егеуқұйрықтарды қыруға бұйрық берілді, себебі оларға бұрын орасан көп санда көбейюге рұқсат етілген еді, ал қазір олар сирек кездесетін Манкс кептерлерінің және адам денсаулығының қауіпсіздігіне төндіріп отырды; қазір Канна егеуқұйрықтан таза. 1930 және 1940 жылдары Маргарет Фэй Шоу түсірген кейбір киноматериалдар Канна үйінің архивисі Фиона Дж. Маккензидің Шоудың өміріне негізделген «Солас» фильміне енді. Ол алғаш рет 2019 жылдың көктемінде көрсетілді.
Маркалар
1958 жылы Канна аймағы үшін сол кездегі лард Джон Лорн Кэмпбелл бір ғана жергілікті марка шығарды. Маркада Компас Хилл және екі Манкс каңбасқұсы (Manx shearwaters) бейнеленген – бұл құс аралда көптеп кездеседі. Маркаларды қолдану міндетті емес, ал сатудан түскен барлық табыс аралдағы шаруашылықта және пошта бөлімшесінде Кеме қазасына ұшыраған теңізшілер қоғамына аударылады.
Көлік
Канна мен Сандай арасында үлкен табиғи порт қалыптасқан. Каннадағы және басқа Кіші аралдардағы пирстер 2005 жылы қайта жаңартылып, кеңейтілді. Оны Каледониялық МакБрейне паромы, MV Lochnevis пайдаланады, ол Каннаны және көршілес Кіші аралдар – Рум, Эйг және Мукты материктегі Мальяг портына (2 1/2 сағаттық қашықтықта) қосып тұрады. Lochnevis автокөліктерді тасымалдай алады, бірақ оларды түсіру үшін Ұлттық сенім қорының рұқсаты қажет. Порт қорғалған. Бұл Кіші аралдардағы жалғыз тереңдеген порт және Обан мен Арисайгтен шығатын батыс жағалауындағы яхталар үшін өте танымал.
Тышқан проблемасы
2005 жылдың қыркүйегінде аралдағы қоңыр егеуқұйрықтардың саны 10 000-ға жеткені және олар адамдар мен құстарға, әсіресе сирек кездесетін Манкс шыршаларына елеулі мәселе туғызғаны хабарланды, соның салдарынан толық қырып тастау жоспарланды. Аралдағы тышқандардың орман тышқанының сирек және ерекше түрі саналғандықтан, Шотландия Корольдік зоологиялық қоғамы (RZSS) тышқандардың көбейетін популяциясын бұрын алып шықты, осылайша қырып тастауға залалсыздандырғыш қолдануға мүмкіндік болды. 2006 жылдың соңына қарай Канна аралдары егеуқұйрықтардан тазаланғанына сендірілді, ал сол жазда паффиндер мен тоқылдақтардың көбейетін саны да артты; Манкс шыршалары 1997 жылдан бері алғаш рет ұялады.
Қоянның көптігі
Тышқандарды жоюдың төрт жылы ішінде қоян санының артуы туралы хабарлама түсті. Аралдағы жалғыз мейрамхана қоян етін пісірілген нанның ішінде, жусанымен және фисташкамен бірге ұсына бастады.
Канна үшін отбасыларға шақыру
2006 жылдың қазан айында Ұлттық қор аралдағы үйлерді жалға алуға екі отбасын шақырды, бұл аралдық қауымдастыққа жаңа дағдылар мен күш беру мақсатында жасалды. Шақыру негізінен "құрылыс, сантехника және бағбандарын шеберліктері бар" адамдарға бағытталған. Хабарлама бүкіл әлемге таратылды және Германия, Швеция, Үндістан және Дубай сияқты әртүрлі елдерден 400-ден астам жауап келіп түсті. Олардың ішінде Шила Ганн мен Джон Клэр 2007 жылдың жазында Каннаға көшірілуге таңдалды. 2008 жылдың басында оларға тағы екі жаңадан келген адам қосылды – Оңтүстік Уэльстегі Гвендрает аңғарындағы Лланноннан келген Нил және Дебора Бейкер. Бағбан Нил Бейкердің міндеті – Канна үйінің әдемі, бірақ қалың өскен бақшаларын қалпына келтіру болды. Содан бері тағы бір коттедж жаңартылды және 2011 жылы жаңа келушілерге берілуі күтілді. Дегенмен, 2011 жылдың маусым айында 12 адам аралды тастап кетуді жоспарлап отырғаны хабарланды: Клэр мен Ганн, Бейкерлер және олардың екі баласы, сондай-ақ мектеп мұғалімі Эйлид Сой Пэйн, оның күйеуі және төрт баласы. Аралда мектеп жасындағы балалар болмағандықтан, мектеп уақытша жабылуға тиіс болды.
Гелл тілдерін зерттеу орталығы
Шотландияның Ұлттық қорына тиесілі шіркеу Хебридтер қоры тарапынан қалпына келтіріліп, жатақхана мен оқу орталығына айналдырылды. Бұл жоба иелерінің шақыруымен жүзеге асырылды. Орталық, әдебиеттанушы және Канна мен Сандайдың бұрынғы иесі Джон Лорн Кэмпбелл жинаған шотландтық гэль тілінің, әдебиетінің және мәдениетінің мұрағатымен байланысты. Орталық 2001 жылы ханшайым Аннаның қатысуымен ашылды. Кейіннен ғимараттың ішкі бөлігіне су кіріп, зақым келді. Осы мәселенің шешілуі Шотландияның Ұлттық қорының қарауында.
Қылмыс
Аралда қылмыс деңгейі дерлік жоқ, соңғы бірнеше онжылдықта санаулы ғана қылмыс тіркелген.
Канна үйін қалпына келтіру
2020 жылдың мамыр айында Ұлттық сенім АҚШ қоры Канна үйі мен оның бағындағы негізгі жөндеу жұмыстары жүріп жатқанын хабарлады; бұл нысан бастапқыда 2021 жылы қайта ашылуы күтілген. Алайда, COVID-19 пандемиясы салдарынан, қалпына келтіру жұмыстары кешіктіріліп, 2022 жылға дейін қайта ашылуы күмәнді болды.