Мэн аралының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Мэн аралының тарихи дамуы

Мэн аралы б.з.д. 6500 жылға қарай Ұлыбритания мен Ирландиядан физикалық тұрде оқшауланды. Мезолит дәуірінде (шамамен б.з.д. 6500 жылдары) теңіз арқылы қоныстану болған болуы мүмкін. Аралға жылдар бойы түрлі шабуылшылар мен саудагерлер келіп тұрды. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында Ирландиядан адамдар қоныстанғаннан кейін Мэн аралы христиан дініне көшті, содан кейін Норвегия викингтерінің шабуылына ұшырады. Манн және Аралдар Корольдігінің құрамына кіріп, Норвегияның бағыныштылығына өткеннен кейін, Мэн аралы кейіннен шотланд және ағылшын тәждерінің иелігіне айналды. 1866 жылдан бері Мэн аралы Корольдік тәуелділігі болып табылады және демократиялық басқару құқығына ие.

Мезолиттік

Мэн аралы шамамен 8500 жыл бұрын, мұздықтардың еруінен теңіз деңгейінің көтерілуі нәтижесінде мезолиттік Британия континенттік Еуропадан соңғы рет оқшауланған кезде аралға айналды. Бұрын Мэн аралы мен Камбрия арасында құрлық көпірі болған, бірақ оның орналасқан жері мен қашан ашылғаны әлі толық зерттелмеген. Мэн аралында адамның ең ерте іздері мезолиттік кезеңге (орта тас дәуірі, б.з.д. 8000 – б.з.д. 4000) дейін жетеді. Алғашқы тұрғындар кішкентай табиғи үңгірлерде тұрып, аң аулау, жинау және балық аулау арқылы күн көріскен. Олар кремний немесе сүйектен жасалған кішкентай құралдарды қолданған, олардың мысалдары жағалаудан табылған. Осы артефакттардың үлгілері Манкс Ұлттық Мұражайында сақтаулы.

Неолиттен қола дәуіріне дейін

Неолит дәуірі егіншіліктің пайда болуымен, жетілдірілген тас құралдарымен және қыш ыдыстармен белгіленді. Осы кезеңде арал төңірегінде мегалиттік ескерткіштер көріне бастады. Мысалдар Маугольдқа жақын орналасқан Кашталь-ин-Ард, Лаксидегі Король Орри қабірі, Крэгниш маңындағы Мейлл шеңбері және Сент-Джондағы Баллахара тастары болып табылады. Мегалиттерді салғандар осы кезеңдегі жалғыз мәдениет емес еді; неолиттің соңынан қола дәуіріне дейінгі мерзімде өмір сүрген жергілікті Рональдсвей мәдениетінің іздері де бар.

Темір дәуірі

Темір дәуірі кельт мәдени ықпалының басталуын белгіледі. Тау шаңырағында үлкен бекіністер, ал жағалаудағы жартастарда кішкентай бекіністер пайда болды, сондай-ақ үлкен ағаш қаңқалы дөңгелек үйлер салынды. Бұл аралға алғашқы келттер Ұлыбритания материгінен келген бритондық тайпалар болған деп есептеледі. Бритондық кезеңдегі Мэн аралының тарихы әлі де жұмбақ күйінде. Римдіктердің аралға түскеніне қатысты мәлімет жоқ, егер түскен болса, онда аз ғана дәлелдер табылды. Римдік Британиямен байланыс болғанын көрсететін деректер бар, себебі Оңтүстік Баррулдегі елді мекенде амфора табылған; бұл сауда тауары немесе тонаудың жемісі болуы мүмкін деген гипотеза бар. Көбінесе, ирландтық шабуыл немесе көші-қон қазіргі Манкс тілінің негізін қалыптастырды деп саналады; ирландтықтардың аралға көші-қоны б.з. 5-ғасырында басталған болуы мүмкін. Бұл Оғам жазуларындағы тілдің өзгеруінен көрініп тұр. Манкс бритондық (қазіргі уэльс тілі сияқты бритондық тіл) пен Манкс гэль тілі (қазіргі шотланд гэль тілі мен ирланд тілі сияқты гойдель тілі) арасындағы ауысу біртіндеп болған болуы мүмкін. Бір сұрақ – қазіргі Манкс тілі скандинавиялық шабуылға дейінгі кезеңнен жетіп келген бе, әлде скандинавиялық шабуылдан кейін тілдік жаңарту болды ма? Арал өз атын британдық және гэльдік теңіз құдайы Мананнаннан алған, ол миф бойынша бір кезде аралды билеген.

Ерте орта ғасырлар

Дәстүр бойынша, аралдың христиан дініне көшкені ирланд миссионері Сент Могольдқа (Маккулға), оның есімі бір шіркеуге берілген, байланыстырылады. Аралдың төңірегіне шашырап жатқан 200-ге жуық кішкентай ерте шіркеулердің (кеилдер) қалдықтары сақталған. Радиокөміртектік талдау және магниттік ауытқу сияқты дәлелдер олардың көпшілігінің шамамен 550-600 жылдар шамасында салынғанын көрсетеді. Манаудың бриттік мәдениеті ерте британдық дәстүрде және кейінірек уэльс жазбаларында кездеседі. Гвиард ап Элидирдің (Мерфын Фрихтің әкесі және Родри Ұлының атасы) тегі Манауға жатады және ол кейде Гвиард Манау деп аталды. 1896 жылы табылған, 8-немесе 9-ғасырға жатқызылған және Crux Guriat (Гвиардтың кресті) деген жазуы бар крест осы теорияны нығайта түседі. Солтүстік тайпаларының шапқышылығына дейінгі оқиғалардың ең толық жазбасы Ульстер патшасы Баетан мак Кайриллге тиесілі, ол 577-578 жылдары Манға жорық жасап, (Ульстер жылнамасы бойынша) аралда билігін орнатқан (бірақ кейбір зерттеушілер бұл оқиға Клайд пен Форт шығанақтары арасындағы Манау Гододдинге қатысты болуы мүмкін деп санайды, Ман аралына емес). 581 жылы Баетан қайтыс болғаннан кейін, оның қарсыласы Дал-Риата патшасы Аедан мак Габрайн 582 жылы аралды басып алды деген аңыз бар. Егер 616 жылы Нортумбрияның Эдвині Менавиан аралдарын – Манн мен Англесиді – жаулап алған болса да, бұл тұрақты нәтижелерге әкелмеді, себебі ағылшындар Камберленд пен Ланкаширдің жағалауларынан қуылғаннан кейін, олар осы жағалаулардың батысындағы аралды ұстап тұра алмады. Дегенмен, 684 жылы Эгфридтің Нортумбриялықтары Ирландияны Дублиннен Дрогедаға дейін қиратқанда, олар Маннды уақытша басып алған болуы мүмкін.

Викингтер дәуірі мен норвегиялық патшалық

Скандинавиялық үстемдік кезеңі екі негізгі дәуірге бөлінеді: 1079 жылы Годред Крованның Маннды жаулап алуына дейін және одан кейін. Алғашқы дәуір соғыс пен тұрақсыздықпен сипатталса, кейінгісі салыстырмалы түрде бейбіт болды. 800-815 жылдар аралығында викингтер Маннға көбінесе тонау үшін келді. 850-990 жылдар аралығында, қоныстанғаннан кейін, арал Дублиннің скандинавиялық патшаларының билігіне қарады, ал 990-1079 жылдар аралығында Оркнидің қуатты графтарының бағынышында болды. Маннда шамамен 1025-1065 жылдар аралығында монета шығаратын қазына болған. Бұл Манкс монеталары Дублиннен әкелінген 2-ші типті гиберно-скандинавиялық пенни қалыптарынан соғылған. Гиберно-скандинавиялық монеталар алғаш рет Дублин патшасы Сихтрик тұсында соғылды. Бұл Маннның сол кезде Дублиннің ықпалында болғанын көрсетеді. Жеңімпаз Годред Крован туралы көп мәлімет жоқ. Chronicon Manniae бойынша, ол Дублинді және Лейнстердің көп бөлігін бағындырды, сондай-ақ шотландтарды осыншалық деңгейде бағынышқа алды, тіпті кеме жасауға кіріскен ешкім үш қабырғадан артық қоймайтындай болды. Мұндай билеушінің естелігі дәстүрде сақталуы мүмкін, сондықтан ол Манс аңызында Король Горс немесе Ори деген атпен еске алынуы мүмкін. Ол 1079 жыл шамасында Шотландияның оңтүстік-батыс аралдарын қоса алғанда, Манн және аралдар патшалығын құрды, ол 1164 жылға дейін сақталды, содан кейін екі жеке патшалыққа бөлінді. 1154 жылы Католик шіркеуі Содор және Ман епархиясын құрды. Оның билігіндегі аралдар Суðр eyjar (Оңтүстік аралдар, Оркни және Шетланд сияқты Солтүстік аралдарға қарама-қарсы) деп аталды, оларға Гебридтер, Шотландияның барлық кішігірім батыс аралдары және Манн кірді. Кейіннен оның мұрагерлері Rex Manniae et Insularum (Манн және аралдардың патшасы) атағын алды. Патшалықтың астанасы Сент-Патрик аралында орналасқан, онда ежелгі кельт монастырының орнында Пел қамалы салынды. Годредтің ұлы Олаф үлкен билікке ие болды және Хроникаға сәйкес, Ирландия және Шотландия патшаларымен осыншалықты жақын одақ құрды, тіпті оның тұсында (1113-1152) аралдарға ешкім шабуыл жасауға батылмады. 1156 жылы оның ұлы Годред (1153-1158 жылдары биледі), қысқа мерзімге Дублинді де басқарды, Сомерледпен (Аргилл билеушісі) араздасқаннан кейін Аргилл жағалауындағы кішігірім аралдарды жоғалтты. Осылайша оның патшалығының екі бөлігі арасында тәуелсіз үстемдік пайда болды. 1130 жылдары Католик шіркеуі Мане аралында алғашқы епископтық құру үшін шағын миссия жіберді және Вимундты алғашқы епископ етіп тағайындады. Ол көп ұзамай өзімен бірге ізбасарларымен Шотландия және айналасындағы аралдарда кісі өлтіру мен тонау ісіне кірісті. Скандинавиялық кезеңнің барлық кезеңінде аралдар формальды түрде Норвегия корольдерінің билігінде болды, бірақ норвегиялықтар оны сирек күшпен бекітті. Бұл аймаққа бақылауды алғаш рет 12 ғасырдың басында Магнус Барелегс енгізді. Ал 1263 жылы Хакон Хаконарсонның жорылысына дейін ешбір патша аралдарға қайта оралмады.

The period of Scandinavian domination is divided into two main epochs – before and after the conquest of Mann by Godred Crovan in 1079. Warfare and unsettled rule characterise the earlier epoch, the later saw comparatively more peace. Between about AD 800 and 815 the Vikings came to Mann chiefly for plunder. Between about 850 and 990, when they settled, the island fell under the rule of the Scandinavian Kings of Dublin and between 990 and 1079, it became subject to the powerful Earls of Orkney. There was a mint producing coins on Mann between c. 1025 and c. 1065. These Manx coins were minted from an imported type 2 Hiberno Norse penny die from Dublin. Hiberno Norse coins were first minted under Sihtric, King of Dublin. This illustrates that Mann may have been under the thumb of Dublin at this time. Little is known about the conqueror, Godred Crovan. According to the Chronicon Manniae he subdued Dublin, and a great part of Leinster, and held the Scots in such subjection that supposedly no one who set out to build a vessel dared to insert more than three bolts. The memory of such a ruler would be likely to survive in tradition, and it seems probable therefore that he is the person commemorated in Manx legend under the name of King Gorse or Orry. He created the Kingdom of Mann and the Isles in around 1079 including the south western islands of Scotland until 1164, when two separate kingdoms were formed from it. In 1154, later known as the Diocese of Sodor and Man, was formed by the Catholic Church. The islands under his rule were called the Suðr eyjar (South isles, in contrast to the Norðr eyjar North isles", i. e. Orkney and Shetland), consisting of the Hebrides, all the smaller western islands of Scotland, and Mann. At a later date his successors took the title of Rex Manniae et Insularum (King of Mann and of the Isles). The kingdom's capital was on St Patrick's Isle, where Peel Castle was built on the site of a Celtic monastery. Olaf, Godred's son, exercised considerable power and according to the Chronicle, maintained such close alliance with the kings of Ireland and Scotland that no one ventured to disturb the Isles during his time (1113–1152). In 1156 his son Godred (reigned 1153–1158), who for a short period also ruled over Dublin, lost the smaller islands off the coast of Argyll as a result of a quarrel with Somerled (the ruler of Argyll). An independent sovereignty thus appeared between the two divisions of his kingdom. In the 1130s the Catholic Church sent a small mission to establish the first bishopric on the Isle of Man, and appointed Wimund as the first bishop. He soon afterwards embarked with a band of followers on a career of murder and looting throughout Scotland and the surrounding islands. During the whole of the Scandinavian period, the Isles remained nominally under the suzerainty of the Kings of Norway but the Norwegians only occasionally asserted it with any vigour. The first such king to assert control over the region was likely Magnus Barelegs, at the turn of the 12th century. It was not until Hakon Hakonarson's 1263 expedition that another king returned to the Isles.

Скандинавтық биліктің құлдырауы

12 ғасырдың ортасынан 1217 жылға дейін Норвегияға қатысты сузеренитет өте әлсіз болды; Норвегия азаматтық келіспеушіліктердің құрбаны болды. Бірақ одан кейін ол нақты мәнге ие болды, нәтижесінде Норвегия Шотландия патшалығының күшейіп келе жатқан билігімен қақтығысуға түсті. 13 ғасырдың басында Рагналд (1187–1229 жылдары билік еткен) Англия королі Джонға (1199–1216 жылдары билік еткен) құрмет көрсеткен кезде, Манн аралдарының ісіне алғаш рет ағылшынның араласуы байқалды. Бірақ шотландтардың үстемдік ету кезеңінен кейін ғана толық ағылшын бақылауы орнады. Соңында, 1261 жылы Шотландияның Александр III Норвегияға аралдарды беру туралы келіссөздер жүргізу үшін елшілер жіберді, бірақ олардың тырыстары нәтижесіз аяқталды. Осыдан кейін ол соғыс бастады, ол 1263 жылы норвегиялық флотқа қарсы Ларгс шайқасымен аяқталды. Алайда, Норвегия королі Хакон Хаконссон келесі қыста қайтыс болды, бұл Александр патшаға соғысты сәтті аяқтауға мүмкіндік берді. Норвегия жағында күрескен Манн және аралдар королі Магнус Олафсон (1252–1265 жылдары билік еткен) өзі басқарған барлық аралдарды, Манннан басқа, тапсыруға мәжбүр болды, ол үшін ол құрмет көрсетті. Екі жылдан кейін Магнус қайтыс болды, ал 1266 жылы Норвегия королі Магнус VI Перт шарты бойынша 4000 марка (Шотландияда мерк деп аталады) және 100 маркалық жылдық төлем шартымен аралдарды, соның ішінде Манн аралын Шотландияға берді. Бірақ Шотландияның Манн аралдарындағы билігі 1275 жылға дейін толыққанды орнамады, осы жылы Манкстерліктер Касл-Таундағы Реалдсвей шайқасында жеңіліске ұшырады.

Ағылшын тілінің басымдығы

1290 жылы Англия королі Эдуард I Маннды басып алу үшін Уолтер де Хантеркомбты жіберді, және ол 1313 жылға дейін ағылшын қолында қалды. Одан кейін Роберт Брюс бес аптаға созылған Рушен қамалынан кейін оны жаулап алды. Шамамен 1333 жылы Англия королі Эдуард III Маннды Уильям де Монтакютке, 3-ші Монтакют баронына (кейін Солсберидің 1-ші графы) толық иелік ретінде берді, одан ешқандай міндетті қызмет талап етпеді. 1346 жылы Невиллдің кресті шайқасы Англия мен Шотландия арасындағы ұзақ созған күреске Англияның пайдасына шешім берді. Шотландия королі Дэвид II, Роберт Брюстің соңғы еркек мұрагері, Невилл шайқасында тұтқындалды және құны төленді. Алайда, Шотландия құнының бір бөлігін төлей алмағандықтан, Дэвид Англия королі Эдуард III-пен оны жою туралы құпия келісім жасады, бұл келісімге қарыстырып, Шотландия патшалығын ағылшын ханзадасына беруге келісті. Осы құпия келісімнен кейін Манн ағылшын және шотланд билігінің арасында алмасып тұрды. 1388 жылы аралды Нитсдейлдің сэр Уильям Дугласы Карлингфорд қаласын қиратқаннан кейін үйіне қайтып келе жатқанда шабуылдады. 1392 жылы Уильям де Монтактың ұлы аралды, соның ішінде егемендікті, сэр Вильям ле Скрупке сатты. 1399 жылы Генрих Болинброк Ричард II жағына шыққан Ле Скруптің басын кесті, өйткені Болинброк таққа қол сұғып, өзін Генрих IV деп жариялады. Содан кейін арал Генрихтің де-факто иелігіне өтті, ол оны Нортумберлендтің 1-ші графы Генрих Персиге берді. Бірақ соңғысының кінәлі деп танылуынан кейін Генрих IV 1405 жылы епископтықтың қамқорлығымен бірге, сэр Джон Стэнлиге өмір бойына иелік құқығын берді. 1406 жылы бұл құқық ағылшын тәжінің феодалдық негізде сэр Джонның мұрагерлеріне және тағайындалғандарына берілді, феодалдық міндет – Англияның барлық болашақ патшаларына олардың тәж кию рәсімінде құрмет көрсету және екі сұңқар сыйлау.

Ерте заманауи кезең

Стенлилердің таққа отыруымен Манкс тарихында көбірек орнықты кезең басталады. Аралдың жаңа билеушілері оның жағалауларына сирек келсе де, оны губернаторлардың басқаруына берді, олар, көбінесе, сол заманғы әділдікпен қараған сияқты. Манн аймағын басқарған отбасының он үш мүшесінің ішінде екінші сэр Джон Стэнли (1414–1432), Джеймс, 7-ші граф (1627–1651) және сол аттас 10-шы граф (1702–1736) оған ең маңызды әсер етті. Олар бірінші кезекте рухани барондардың билігін шектеді, төрелік сот арқылы сот ісін енгізді, бұл жекпе-жек арқылы сот ісін алмастырды, және заңдарды жазуға бұйрық берді. Екіншісі, Ұлы Стэнли және оның әйелі Шарлотта де ла Тремуйль (немесе Тремуйль) – Манкс тарихындағы ең көрнекті тұлғалар болып саналады.

Үш патшалық соғыстары мен патшалық аралық; 1642 - 1660 жылдар

1643 жылғы маусымда Үш патшалық соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай Дербидің 7-ші графы Джеймс Стэнли Манн аймағына оралды, арал көтеріліс күйінде екенін көрді. Мұның себептерінің бірі Англия шіркеуіне төленетін ондықтардың мөлшеріне қанағаттанбаушылық болды, сондай-ақ Дербидің көптеген тұрғындары жерлерін иеленген "саланың манкс ұстазы" орнына коммерциялық жалдау шартын енгізуге тырысуы да себеп болды – бұл еркін иелену құқығына ұқсас әдеттегі құқық еді. Ол бірқатар кездесулер арқылы жағдайды қалпына келтіруге қол жеткізді, бірақ минимал тілсіздік жасады. Чарльз I 1649 жылғы 30 қаңтарда өлімге кесілгеннен кейін алты ай өткен соң Дерби генерал Иретоннан аралды тапсыру туралы бұйрық алды, бірақ одан бас тартты. 1651 жылғы тамызда ол 300 манкс сарбазымен бірге үшінші ағылшын азамат соғысына қатысу үшін Ланкаширге десант түсірді; 25 тамызда Виган-Лейнде жеңілген Дерби Карл II-ге қосылу үшін бар болғаны 30 әскерімен қашып кетті. Қыркүйекте Вустер шайқасынан кейін тұтқындалған ол Честер қамалында түрмеге қамалып, әскери сотқа беріліп, 15 қазанда Болтон қаласында өлімге кесілді. Стенлидің қайтысынан кейін көп ұзамай Уильям Кристиан (Манкс тілінде Иллиам Дхоне деп танылған) басқаратын Манкс жасағы графшаға қарсы көтеріліс жасап, Рашен мен Пилден басқа барлық аралдық бекіністерді басып алды. Оларға кейін полковниктер Томас Бирч және Роберт Дакенфилд басқаратын құрлықтан келген парламенттік күштер қосылды, графша оларға қысқа ғана қарсылық көрсеткеннен кейін бас иді. Оливер Кромвель 1651 жылғы қыркүйекте Томас Фэрфаксты "Манн және аралдардың лорды" етіп тағайындады, сондықтан Манн монархиялық үкімет астында қалды және Англиямен бұрынғы қарым-қатынаста болды.

1660 қалпына келтіру

Сондықтан 1660 жылы Стэнли үкіметінің қайта орнатылуы, оның уақытша тоқтатылуымен салыстырғанда, аз дау-жанжал мен өзгеріске әкелді. Жаңа Лорд Чарльз Стэнлидің бірінші қадамдарының бірі – Кристианды соттауға бұйрық беру болды. Ол кінәлі деп танылып, атқыланды. Көтеріліске қатысқан басқа адамдардың арасында тек үшеуі ғана жалпы кешірімнен тыс қалды. Бірақ II Карл кеңес шешімімен оларды кешірді, ал Кристианға үкім шығарған судьялар жазаланды. Чарльз Стэнлидің келесі әрекеті – жалдаушылардың жер иеліктерінің мәңгілігін даулау болды. Олар бастапқыда жалдау шартын қабылдаудың олардың иеліктеріне әсер ететінін ескермеген. Бұл оның билігіне қарсы ашық наразылыққа және егіншілікке немқұрайды қарауға, оның орнына халық балық аулау және контрабанда саудасымен айналысуға бағытталды. 1672 жылы қайтыс болған Чарльз Стэнлиден кейін, оның ұлы Уильям Ричард Джордж Стэнли, Дербидің 9-шы графы, 1702 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті. Аграрлық мәселе 1704 жылы ғана шешілді, осы кезде Джеймс Стэнли, Дербидің 10-шы графы, Уильямның інісі және мұрагері, негізінен епископ Вильсонның ықпалымен, жалдаушыларымен келісімге келді, ол «Жерді орнату туралы акт» деп аталды. Олардың келісімі жалдаушыларға жерді мұрагерлікке немесе сатуға белгілі бір сома төлеп, мәңгілікке иелену құқығын берді. Бұл актінің Манкс халқы үшін маңызы зор болғандықтан, оны олардың «Магна Карты» деп атады. Уақыт өте келе және жерлердің құны артқан сайын, Лордқа төленетін жалдақы мөлшері өте төмендеп, номиналдық сипатқа ие болды және 1916 жылы сатып алынып жойылды.

Қайта инвестициялау

1736 жылы Джеймс қайтыс болды, ал аралдың билігі Джеймс Мюррейге, 2-ші Атолль герцогына, оның бірінші туысы және ер адам мұрагеріне өтті. 1764 жылы оның орнын жалғыз тірі қалған баласы Шарлотта, Стрейндж баронессасы, және оның күйеуі Джон Мюррей иеленді, ол әйелінің құқығымен Манн лорды болды. Шамамен 1720 жылы контрабандалық сауда күрт өсті. 1726 жылы Парламент оны біраз уақытқа тоқтатып, бірақ Атолл режимінің соңғы он жылында (1756–1765) ол империялық кірістердің мүддесі үшін оны тоқтату қажет болғандай деңгейге жетті. Осы мақсатта Парламент 1765 жылғы Мэн аралын сатып алу туралы заңды (Мэн халқы арасында әдетте «Қайтару заңы» деп аталады) қабылдады, оған сәйкес Атоллдардың Манн лорды ретіндегі құқықтары, соның ішінде аралдың кедендік түсімдері 70 000 фунт стерлингке сатып алынды және герцог пен герцогиняға жылдық жәрдемақы тағайындалды. Атоллдар маневрлік құқықтарын, епископтық қамқорлықты және басқа да белгілі бір жеңілдіктерді 1828 жылы оларды 417 144 фунт стерлингке сатқанға дейін сақтап қалды. Қайтаруға дейін Тинуалд аралдың басқаруына қатысты барлық заңдарды қабылдады және Манн лордының бекітуімен оның қаржысын бақылады. Қайтарудан кейін, немесе 1765 жылғы контрабандаға қарсы заң қабылданғаннан кейін (Мэн халқы арасында әдетте «Жамандыққа қарсы заң» деп аталады), Вестминстердегі Парламент кеден, порты және сауда кемелеріне қатысты заңдар шығарды және жалпы сипаттағы шараларда аралдағы жазаларды орындауға рұқсат беретін баптарды енгізді. Ол сондай-ақ аралдық кедендік баждарды бақылауға алды. Мұндай өзгерістер, Ұлыбритания мен Ирландия короліне толық билікті берудің орнына, Мэн аралының (жазбада емес) конституциясын өзгертті. Оның ежелгі заңдары мен жер иелену шарттары өзгеріссіз қалды, бірақ көп жағдайда қайтару оған кері әсер етті. Маннның мұрагерлік лордтары сирек болса да, үлгілі басшылар болған жоқ, бірақ олардың көпшілігі оның басқаруына жеке қатысып, тұрғындардың әл-ауқатына қызығушылық танытты. Бірақ енді оның барлық істерін басқару контрабандашылардың ояны деп санайтын шенеуніктердің жұмысына айналды, олардың міндеті мүмкіндігінше көп кіріс табу болып көрінді. 1793-1826 жылдар аралығында осы жағдай жеңілдеді, өйткені Джон Мюррей, 4-ші Атолль герцогы губернатор болып қызмет етті, өйткені ол Кис үйімен келіспесе де және өзінің қаржылық мүдделерін артық бағаласа да, аралдың әл-ауқатын жақсартуға белсенділік танытты. Оның кеткеннен кейін ағылшын шенеуніктері билікті қайтадан иеленді, бірақ олар бұрынғыдан да көңілді болды. Сонымен қатар, Мэн аралын сатып алу туралы заңмен тоқтатылған контрабанда сол кезде жоғалып кеткен және Манс кірісі үлкен және өсіп келе жатқан артықшылықтарды шығара бастағандықтан, билік Мэн аралына жақсы көзбен қарады және осы фактінің арқасында және 1837, 1844 және 1853 жылдары британ министрлеріне Мэн халқының өкілдіктері, ол біршама жеңіл кедендік тарифті және ұзақ уақытқа дейін назардан тыс қалған қоғамдық жұмыстарды салуға арналған кездейсоқ жәрдемақыны алды.

James died in 1736, and the suzerainty of the isle passed to James Murray, 2nd Duke of Atholl, his first cousin and heir male. In 1764 he was succeeded by his only surviving child Charlotte, Baroness Strange, and her husband, John Murray, who (in right of his wife) became Lord of Mann. In about 1720 the contraband trade had greatly increased. In 1726 Parliament had checked it somewhat for a time, but during the last ten years of the Atholl regime (1756–1765) it assumed such proportions that, in the interests of the Imperial revenue, it became necessary to suppress it. With a view to so doing, Parliament passed the Isle of Man Purchase Act 1765 (commonly called the Revestment Act by the Manx), under which it purchased the rights of the Atholls as Lords of Mann, including the customs revenues of the island, for the sum of £70,000 sterling, and granted an annuity to the Duke and Duchess. The Atholls still retained their manorial rights, the patronage of the bishopric, and certain other perquisites, until they sold them for the sum of £417,144 in 1828. Up to the time of the revestmentpreserve=y, Tynwald had passed laws concerning the government of the island in all respects and had control over its finances, subject to the approval of the Lord of Mann. After the revestment, or rather after the passage of the Smuggling Act 1765 (commonly called the Mischief Act by the Manx), the Parliament at Westminster legislated with respect to customs, harbours and merchant shipping, and, in measures of a general character, it occasionally inserted clauses permitting the enforcement in the island of penalties in contravention of the Acts of which they formed part. It also assumed the control of the insular customs duties. Such changes, rather than the transference of the full suzerainty to the King of Great Britain and Ireland, modified the (unwritten) constitution of the Isle of Man. Its ancient laws and tenures remained untouched, but in many ways the revestment affected it adversely. The hereditary Lords of Mann had seldom, if ever, functioned as model rulers, but most of them had taken some personal share in its government, and had interested themselves in the well being of the inhabitants. But now the whole direction of its affairs became the work of officials who regarded the island as a pestilent nest of smugglers, from which it seemed their duty to extract as much revenue as possible. There was some alleviation of this state of things between 1793 and 1826, when John Murray, 4th Duke of Atholl served as governor, since, though he quarrelled with the House of Keys and unduly cared for his own pecuniary interests, he did occasionally exert himself to promote the welfare of the island. After his departure the English officials resumed their sway, but they showed more consideration than before. Moreover, since smuggling, which the Isle of Man Purchase Act had only checked – not suppressed – had by that time almost disappeared, and since the Manx revenue had started to produce a large and increasing surplus, the authorities looked more favourably on the Isle of Man, and, thanks to this fact and to the representations of the Manx people to British ministers in 1837, 1844 and 1853, it obtained a somewhat less stringent customs tariff and an occasional dole towards erecting its much neglected public works.

Қазіргі заман

1866 жылдан бастап, Мэн аралы өзін-өзі басқарудың шартты түрдегі мүмкіндігін алғаннан бері, манкс халқы айтарлықтай дамып, қазіргі таңда гүлденген қауымдастыққа айналды. Олардың құрамында дамыған оффшорлық қаржы орталығы, туристік индустрия (бұрынғыдан кіші болғанымен) және түрлі салалар бар. Мэн аралы Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914–1918) және Екінші дүниежүзілік соғыста (1939–1945) шетелдік азаматтарды ұстау лагерьлерінің базасы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі лагерь болды: біреуі Дугластағы тартылып алынған демалыс лагері, ал екіншісі Патрик ауданындағы Пил қаласының жанындағы Нокалоу лагері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дуглас, Пил, Порт-Эрин және Рамзиде бірнеше кішкентай лагерьлер болды. (Қазір таратылған) Манкс полкі 1938 жылы құрылып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қатысты. 1973 жылдың 2 тамызында Дугластағы Саммерленд ойын-сауық орталығында шапшаң өрт шығып, 50-53 адам қаза тапты.

Көбірек дербестік

XX ғасырдың басында музыка мен би қайта жанданды, ал манкс тілі шектеулі жандануды бастан кешірді, бірақ манкс гейлік тілінің соңғы "ана тілінде сөйлейтін" өкілі 1970 жылдары қайтыс болды. 1947 жылдың шілдесінде Ирландия Республикасының таоисеахы (премьер-министрі) Эмон де Валера келіп, манкс тіліне қолдау көрсетілмегеніне наразылық білдірді және дереу екі жазба көлігін жіберді. XX ғасыр бойында манкс туристік экономикасы құлдырады, себебі ағылшындар мен ирландтар пакеттік саяхаттар үшін Испанияға ұша бастады. Манкс үкіметі бұған жауап ретінде аралды, оның төмен салық ставкаларымен, оффшорлық қаржы орталығы ретінде сәтті түрде насихаттады, бірақ Ман 2009 жылғы Ұлыбританияның салықтық бейкенттердің қара тізіміне енбеді. Қаржы орталығы ақша жылыстыру мүмкіндігіне назар аударған сыншылардың да назарына ілікті. 1949 жылы губернатор-лейтенант төрағалығымен және Тинвальд мүшелерін қоса атқарушы кеңес құрылды. Бұл атқарушы билікті сайланбаған вице-губернатордан демократиялық жолмен сайланған манкс саясаткерлеріне беру процесінің басталуын білдірді. 1958-1976 жылдар аралығында қаржы және полиция манкс үкіметінің бақылауына өтті. 1980 жылы Тинвальд сайлаған төраға атқарушы кеңестің төрағасы ретінде вице-губернаторды алмастырды. 1984 жылғы заңнамаға сәйкес, 1985 жылы атқарушы кеңес қайта құрылды, оған сегіз негізгі басқарма төрағалары кірді; 1986 жылы оларға министр атағы берілді, ал төраға "бас министр" атағын алды. 1986 жылы сэр Майлз Уокер Мэн аралының бірінші бас министрі болды. 1990 жылы атқарушы кеңес "Министрлер кеңесі" деп аталды. 1960 жылдары манкс ұлтшылдығы күшейді, Mec Vannin және Manx National Party партиялары құрылды, сондай-ақ қазір жойылған Fo Halloo (сөзбен айтқанда "Жер асты") деген ұйым да болды, ол спреймен бояу салу және үйлерді өртеп жіберу әрекеттері арқылы тікелей әрекеттер науқанын жүргізді. 1973 жылдың 5 шілдесінде пошта қызметіне бақылау Ұлыбританияның Бас пошта кеңсесінен жаңа Мэн аралы поштасына берілді, ол өз пошта маркаларын шығара бастады. 1990 жылдар мен 21 ғасырдың басында манкс мәдениетіне қызығушылық артып, алғашқы манкс тіліндегі бастауыш мектеп ашылды. 1983 жылдан бері Мэн аралы үкіметі 250-ден астам тарихи ескерткішті Мэн аралының тіркелген ғимараттары деп жариялады.

The early 20th century saw a revival of music and dance, and a limited revival of the Manx language – although the last "native" speaker of Manx Gaelic died in the 1970s. In July 1947 the Taoiseach of the Republic of Ireland, Éamon de Valera, visited, and was so dissatisfied with the lack of support for Manx that he immediately had two recording vans sent over

During the 20th century the Manx tourist economy declined, as the English and Irish started flying to Spain for package holidays. The Manx Government responded to this by successfully promoting the island, with its low tax rates, as an offshore financial centre, although Man has avoided a place on a 2009 UK blacklist of tax havens. The financial centre has had its detractors who have pointed to the potential for money laundering. In 1949 an Executive Council, chaired by the Lieutenant Governor and including members of Tynwald, was established. This marked the start of a transfer of executive power from the unelected Lieutenant Governor to democratically elected Manx politicians. Finance and the police passed to Manx control between 1958 and 1976. In 1980 a chairman elected by Tynwald replaced the Lieutenant Governor as Chairman of the Executive Council. Following legislation in 1984, the Executive Council was reconstituted in 1985 to include the chairmen of the eight principal Boards; in 1986 they were given the title of Minister and the chairman was re titled "Chief Minister". In 1986 Sir Miles Walker CBE became the first Chief Minister of the Isle of Man. In 1990 the Executive Council was renamed the "Council of Ministers". The 1960s also saw a rise in Manx nationalism, spawning the parties Mec Vannin and the Manx National Party, as well as the now defunct Fo Halloo (literally "Underground"), which mounted a direct action campaign of spray painting and attempted house burning. On 5 July 1973 control of the postal service passed from the UK General Post Office to the new Isle of Man Post, which began to issue its own postage stamps. The 1990s and early 21st century have seen a greater recognition of indigenous Manx culture, including the opening of the first Manx language primary school. Since 1983 the Isle of Man government has designated more than 250 historic structures as Registered Buildings of the Isle of Man.