Кіріспе

Шотландия аралдар тобы

Клайд шығанағының аралдары, Ішкі және Сыртқы Гебридтер, Оркней және Шетланд аралдарынан кейін Шотландияның ірі арал топтарының біріншісі болып табылады. Олар Эйршир мен Аргилл және Бьют арасындағы Клайд шығанағында орналасқан. Шамамен қырық арал мен кеспе тастар бар. Тек төртеуінде ғана адам тұрады, ал тоғызы одан ірі. Ең үлкен және ең көп халқы бар аралдар – Арран және Бьют. Оларға арналған паромдық қатынастар бар, сондай-ақ Ұлы Кумбра және Холи Айлендке де қызмет көрсетеді. Шотландияның төрт үлкен архипелагындағы аралдардан өзгеше, осы топтағы аралдардың ешқайсысы бір-бірімен немесе материкпен көпірлермен байланысқан емес. Аймақтың геологиясы және геоморфологиясы күрделі, аралдар мен оларды қоршаған теңіз шығанақтарының әрқайсысының ерекше ерекшеліктері бар. Атлант мұхиты мен Солтүстік Атлант ағысының әсерінен жұмсақ, ылғалды теңіздік климат қалыптасады. Мұнда жануарлар дүниесінің әртүрлілігі бай, соның ішінде сирек кездесетін үш түрлі эндемикалық ағаш өседі. Ірі аралдар неолит дәуірінен бері үздірілмейтін жерде қоныстанған. Олардың тұрғындарының мәдениетіне 500 жылдан бастау алған Дал Риата патшалығының пайда болуы ықпал еткен. Кейін аралдар Кеннет МакАльпин басқарған Альба патшалығының құрамына саяси жағынан қосылды. Орта ғасырдың басында аралдарға викингтердің шабуылдары болды. 13 ғасырда олар Шотландия Корольдігінің бір бөлігіне айналды.

Геология және география

Биік таулар шекарасы үзілісі Бьюттің және Арранның солтүстік бөлігі арқылы өтеді. Сондықтан геологиялық тұрғыдан алғанда, аралдардың бір бөлігі Биік Жерде, ал қалғаны Орталық Төмендікте орналасқан. Арранның геологиялық жағынан Шотландияға ұқсастығы соншалық, кейде оны «Миниатюралық Шотландия» деп атайды және геологтар үшін танымал мақсатты жер болып табылады. Олар Арранға оның интрузивті магмалық жер бедерін, мысалы, сілдер мен дикелерді, сондай-ақ әртүрлі жастағы шөгінді және меташөгінді тау жыныстарын зерттеу үшін келеді. 1787 жылы геолог Джеймс Хаттон мұнда алғашқы конформдылықты тапқан. Оны ашқан орын геология ғылымын зерттеу тарихындағы ең танымал жерлердің бірі болып саналады. Биік таулар шекарасы кешенін құрайтын аз метаморфоздалған тау жыныстары тобы Биік таулар шекарасы үзілісі бойымен үзіліс-үзіліс орналасқан. Олардың ең айқын көрінісі – Бьюттегі Лох Фад маңында. Арранның оңтүстігінде орналасқан Айлса Крейгте рибекит қамтитын сирек кездесетін микрогранит түрі – «Айлсит» кен орны бар. «Кейс оф Скотланд» компаниясы одан керлинг тастарын жасау үшін пайдаланады. (2004 жылғы мәліметтер бойынша, әлемде қолданылатын керлинг тастарының 60-70% осы аралда қазылған граниттен жасалған.) Шотландияның қалған бөлігі сияқты, Клайд фьорды да плейстоцен мұз дәуірінде мұздықтармен жабылған, ал ландшафты мұз басудың күшті әсеріне ұшыраған. Сол кезде Арранның ең биік шыңдары нунатактар болған болуы мүмкін. Теңіз деңгейінің өзгеруі және соңғы мұздың шегінуінен кейін жердің изостатикалық көтерілуі бүкіл жағалаудың ерекшелігіне айналған көтерілген жағажайлардың артындағы тік жарларды қалыптастырды. Бұл күштердің әсері мұз басудан кейінгі жағалауларды картаға түсіруді күрделі міндетке айналдырды. Аралдардағы топырақтың әртүрлі түрлері олардың геологиялық әртүрлілігін көрсетеді. Бьютте ең өнімді жерлер орналасқан, және Шотландияның оңтүстік-батысына тән шөгінділердің үлгісі байқалады. Эрозияға ұшыраған аңғарларда қиыршық тас және басқа да мұздық шөгінділерінің қоспасы бар. Басқа жерлерде, әсіресе оңтүстік және батыста, көтерілген жағажайлар мен теңіз шөгінділері кездеседі, олар кейбір жерлерде, мысалы, Страванан маңында, құмды шығанақтардан ішкі макайр ландшафтын құрайды. Бұл аралдар орналасқан Клайд фьорды Ирландия теңізінің солтүстігінде жатыр және көптеген тармақталған шығанақтарға ие. Олардың кейбіреулері, Лох Гойл, Лох Лонг, Гаре Лох, Лох Файн және Клайд өзенінің сағасы сияқты, өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Кейбір жерлерде мұз басудың теңіз түбіне әсері айқын байқалады. Мысалы, Арран мен Бьют арасы терең, олардың арақашықтығы шамалы болса да. Аралдардың барлығы жел мен толқындардың әсеріне ұшырайды. Айлса Крейг, Пладда және Давар сияқты түрлі маяктар кемелерді бағыттауға көмектеседі.

Климат

Клайд шығанағы 55 және 56 градус солтүстік ендікте орналасқан. Бұл Канададағы Лабрадор және Алеут аралдарының солтүстігіндегі ендікпен бірдей. Дегенмен, Солтүстік Атлантика ағысының – Гольфстримнің солтүстікке қарай ұлануының – әсері қысқы ауа райын жұмсартады. Осының нәтижесінде аймақ ылғалды, жұмсақ теңіздік климатқа ие. Температура әдетте салқын, қаңтарда шамамен және шілдеде теңіз деңгейінде орташа температура байқалады. Теңіз деңгейінде қар сирек жатады, ал аяз құрлықтағыдан көбінесе аз болады. Шотландияның батыс жағалауындағы көптеген аралдар сияқты, орташа жылдық жауын-шашын мұнда да жоғары: Бьютте, Кумбраларда, Арранның оңтүстігінде және Арранның солтүстігінде. Арран таулары тіпті ылғалдырақ: олардың шыңдарына жыл сайын жаңбыр жауады. Мамыр, маусым және шілде – ең күннөлді айлар: орташа есеппен, осы үш айдың ішінде жыл сайын 200 сағатқа жуық күн сәулесі тіркеледі. Оңтүстік Бьютте күн ашық күндердің саны ерекше көп. Аргилл, Клайд сағасы және сол кездегі Шотландияның батысындағы өзге де аймақтардың тұрғындары ерекше мегалитикалық құрылыс стилін дамытты, ол бүгінде Клайд қабірлері деп белгілі. Олардың шамамен 100-ге жуығы табылды. Олар өлгендерді жерлеу үшін пайдаланылған. Олар тікбұрышты немесе трапеция тәрізді, кішкентай жабық камерасы бар, оған адам денесі қойылған. Олардың сыртқы қабырғалары үлкен тас плиталармен қапталған (кейде кішігірім бөліктерге бөлінген). Сондай-ақ, оларда жерлеумен байланысты көрсетілімдер немесе рәсімдер үшін пайдаланылған алдыңғы алаңша бар. Олар көбінесе Арран, Бьют және Кинтайр аймақтарында кездеседі. Клайд қабірлерінің келген қоныс аударушылар салған неолиттік ескерткіштердің ең ерте түрі болған деп саналады. Алайда, олардың тек бірнешесі радиокөміртектік әдіспен зерттелген. Аррандағы Монамордағы қабір б.з.д. 3160 жылға дейін салынған, бірақ басқа дәлелдер оның одан да ертерек, шамамен б.з.д. 4000 жылға дейін салынғанын көрсетеді. Аймақта сонымен қатар ерте заманнан сақталған көптеген тұрған тастар бар, оның ішінде Аррандағы Макри Мурдегі алты тас шеңбері және Ұлы Кумбра мен Бьюттегі басқа да мысалдар бар. Кейіннен қола дәуіріндегі қоныс аударушылар да әр түрлі жерлерде мегалиттер салған. Олардың көпшілігі б.з.д. 2-мыңжылдыққа жатады. Алайда, камералы қабірлердің орнына, бұл халықтар жерлеу қораларын салған, мысалы, Инчмарноктан табуға болады. Осы кезеңде, әсіресе оның басындағы кезеңде қоныстануға қатысты мәліметтер аз. Дегенмен, Бьютте б.з.д. 2000 жылға дейінгі бір маңызды артефакт табылды. Бүгінде "Инч патшайымының мойын әшекейі" деп белгілі, ол лигниттен (көбінесе "жеттік" деп аталады) жасалған зергерлік бұйым. Ерте темір дәуірінде бриттік мәдениет үстемдік құрды. Шотландияның оңтүстігін римдіктердің осы аралдарға басып кіргені туралы ешқандай дәлел жоқ.

Шотландияның алғашқы билігі

Біздің заманымыздың 2-шы ғасырынан бастап аймақта ирландтық ықпалы байқалды, ал 6-шы ғасырда гаелдер Дал Риата патшалығын құрды. Бұрынғы тұрғындарынан, мысалы, P-кельт тілінде сөйлейтін бритондықтардан өзгеше, бұл гаелдер гаел тілінің бір түрін қолданды (оның қазіргі нұсқасы бүгінге дейін Гебрид аралдарында қолданылады). Осы кезеңде, қасиетті Ниниан және басқалардың күш-жігері арқасында христиандық діні дрюидизмді бірте-бірте ығыстырды. Дал Риата патшалығы 5-ші ғасырдың соңында Фергус Мордың билігінен бастап, 8-ші ғасырдың соңында басталған викингтердің шапқыншылықтарына дейін гүлденді. Осы кезеңде қазіргі Айрширдің жағалауына жақын аралдар Стратклайд патшалығының құрамында болды деп есептеледі, ал негізгі аралдар Кеннет МакАлпин (Cináed mac Ailpín) құрған Алба патшалығының бір бөлігіне айналды.

Викингтердің ықпалы

9 ғасырдан бастап 13 ғасырға дейін Клайд аралдары норвегиялық Судрейяр мен Шотландия арасындағы шекаралық аймақ болды, және олардың көпшілігі норвегиялық үстемдікке бағынды. 12 ғасырдың соңғы жартысынан бастап, және 1200 жылдардың басында, аралдар Сомхайл мак Гиолла Бригде мен оның ұрпақтарының билік ошағы болған болуы мүмкін. Осы кезеңде аралдар Шотландия басқарушысының ықпалына өткен және кеңейіп келе жатқан Стюарт иелігіне қосылған секілді. Шотландия билігінің батысқа қарай кеңеюі 1230 жылы аймаққа норвегиялық шапқыншылықтың себебі болды, олар Ротсей қамалын басып алды. 1263 жылы Хакон Хаконарсон басқаратын норвегиялық әскерлер бұл шабуылды қайталады, бірақ Клайд фиордының жағасында өткен шотланд және норвегиялық әскерлері арасындағы Ларгс шайқасы әскери тұрғыдан шешуші болмады. Бұл шайқас Шотландиядағы норвегиялық биліктің әлсіреуіне және соңында құлауына әкелді. Хакон Оркнейге қайтып, 1263 жылдың желтоқсан айында қайтыс болды, өлім төсегінде ежелгі сагалар оқылып оған көңіл көтерілді. Оның қайтысынан кейін, 1266 жылғы Перт шарты бойынша, Норвегия тажы "бұрыннан-ақ оларға тиесілі" болған аралдарға қатысты барлық құқықтарын Шотландия Корольдігіне өткізді.

Қазіргі Шотландия

Саяси тұрғыдан алғанда, 1266 жылы Перт шарты жасалғаннан бастап бүгінгі күнге дейін Клайд аралдарының барлығы Шотландияның құрамында болды. Діни тұрғыдан алғанда, ерте ортағасырлық дәуірден бастап барлық аралдар Адам аралындағы Пилде орналасқан Содор және Мэн епархиясының бөлігі болды. 1387 жылдан кейін Аралдар епископтығының орталығы солтүстікке, бірінші Скай аралындағы Снизортқа, содан кейін Айонаға көшірілді. Бұл жағдай Шотландияның католик шіркеуінен айырылған, яғни 16 ғасырда Шотландияда Реформация басталғанға дейін сақталды. 1700 жылдардың ортасы маңызды өзгерістердің ғасырының басталуын білдірді. Көлік, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығының жаңа түрлері ғасырлар бойы сақталған өмір салтына нүке айырды. 1746 жылғы Кулоден шайқасы кландық жүйенің аяқталуын болжады. Бұл өзгерістер кейбіреулердің өмір деңгейін жақсартты, бірақ басқалары үшін шығынға айналды. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Гамильтонның 10-шы герцогы Александр (1767–1852) және басқалар Аранның көптеген тұрғындарына ауыр соққы тигізген, «Жоғарғы Таулы Жерлерді Тазарту» деп аталатын даулы ауыл шаруашылығы реформасын жүзеге асырды. Бүкіл ауылдар босатылды, ал аралдың гаэль мәдениетіне қайырсымсыз нұқсан келтірілді. (Осы бағдарламадан аралдан қуылған шаруаларға арналған ескерткіш кейіннен Ламлаш жағалауында орнатылды, оны қуылғандардың кейбір канадалық ұрпақтары қаржыландырды.) 1850 жылдардан бастап 20 ғасырдың соңына дейін «Клайд Пуфферлер» деп аталатын жүк кемелері (20 ғасырдың басындағы «Vital Spark» әңгімелер жинағы арқылы танымал болды) аралдардың жұмыс аттары болды, олар аралдарға және аралдардан көптеген өнімдер мен тауарларды тасымалдады. 1889 жылдың мамыр айында Каледониялық Бу Кеме Компаниясы (CSP) құрылды және Каледония темір жолы үшін Гуроктан және одан бу кемелерімен жүретін қызметтерді бастады. Компания көп ұзамай бәсекелес кеме операторларын сатып алып, кеңейді. Дэвид МакБрейн Глазгодан Ардришайгқа дейінгі кеме қызметін жүзеге асырды, бұл «Патшалық жол» деп аталатын Обанға дейінгі бағыттың бір бөлігі болды. 20 ғасырда көптеген аралдар Ларгс және Трон сияқты материктегі курорттар сияқты туристік орындар ретінде дамыды, бірақ «Суда» демалуды ұнататын Глазго тұрғындарына қызмет көрсетті. 1973 жылы CSP және MacBraynes Клайд және Батыс Хайлендтегі операцияларын Caledonian MacBrayne деген жаңа атаумен біріктірді. Мемлекеттік корпорация ретінде олар Ұлы Кумбра, Арран және Бьютке қызмет көрсетеді, сондай-ақ фьорд арқылы материктен материкке паромдарды жүзеге асырады. Жеке компаниялар Арраннан Холи Айлға қызмет көрсетеді. Саяси тұрғыдан алғанда, 1890 жылдан 1975 жылға дейін аралдардың көп бөлігі дәстүрлі Бут графтығын құрады, ал оның тұрғындары графтық кеңеспен өкілдік етілді. Алайда, 1975 жылғы қайта ұйымдастырудан кейін аралдар шамамен тең бөлініп, екі қазіргі заманғы кеңес органына бөлінді: Аргилл және Бьют, және Солтүстік Айршир. Тек Айлса Крейг және Оңтүстік Айрширдегі Леди Айл ғана осы екі кеңес аймағының құрамына кірмейді.

Шалғайдағы аралдар

Үлкен аралдардан алыс орналасқан кіші аралдар төменде бөлек сипатталған. Гаре-Лохта екі арал бар: Жасыл арал және Перч-Рок. Гаре-Лох шағын, бірақ онда Ұлыбританияның Trident ядролық су асты кемелері орналасқан Faslane әскери-теңіз базасы орналасқан. Оңтүстік шетінде көл Клайд теңізінің сағасы арқылы Рхуға ашылады. Сондай-ақ, Аран мен Кинтайр түбегінің арасында орналасқан Килбранан сағасында бірнеше арал бар. Олар: Ан-Струтхлаг, Кур аралы, Эйлен-Каррах (Каррадейл), Эйлен-Каррах (Скипнес), Эйлен-Грианайн, Эйлен-Сюнадейл, Гул аралы, Росс аралы және Торн аралы. (Скандинавиялық сагалар Кинтайр түбегі туралы әңгіме айтады. 11 ғасырдың соңында Норвегияның патшасы (Магнус Босаяқ) өзінің аймақтық иелігін кеңейту жоспарын жасады. Ол Шотландияның патшасын (Малькольм III немесе Эдгар) Шотландияның батыс жағалауындағы жерді иеленуге келісті, егер кемемен оны айналып өтуге болар болса. Содан кейін Магнус өзінің ұзын кемелерінің бірін Кинтайр түбегінің солтүстік шетіндегі тар жер арқылы сүйреп жіберді, ол Кинтайрды материкке қосып тұр. (Тар жер Шығыс Лох-Тарберт пен Батыс Лох-Тарберт арасында орналасқан). Ол кеменің рульін өзі басқарды. Содан кейін, Кинтайрдың "Гебрид аралдарындағы ең жақсы жерлерден де жақсы" екенін жариялап, кемесін тар жер арқылы сүйреп өткізудің жарты аралды "айналып өтуге" тең екенін және осылайша жарты арал "кемемен айналып өтуге болатын жер" саналатынын мәлімдеді. Осы амалдың нәтижесінде ол жарты аралды иеленуді талап ете алды, ол оннан астам жыл норвегиялық билікте болды.) Лох-Файнде де бірнеше аралдар мен шкерлер бар, ол Бьют сағасынан ішке қарай созылады және Шотландияның теңіз көлдерінің ең ұзыны болып табылады. Олар: Дункуан аралы, Эйлен-Ардгадан, Эйлен-а’ Бхуик, Эйлен-Аоганн, Эйлен-а’ Хомрайг, Эйлен-ан-Дүнэйн, Эйлен-Буидхе (Ардмарнок), Эйлен-Буидхе (Портавади), Эйлен-Фраух, Эйлен-Мат-Гамна, Эйлен-Мор, Глас-Эйлен, Хизер аралы, Инвернеил аралы, Килбрид аралы және Лиат-Эйлен. Солтүстік Айрширдегі Ат аралын қоршап тұрған бірнеше аралдар бар: Брод-Рок, Ист-Ислет, Халфтайд-Рок, Хай-Рок және Норт-Ислет. Леди аралы Троонға жақын Оңтүстік Айрширдің жағалауында орналасқан. Бір кезде мұнда "жақсы су көзі бар ескі шіркеу" болған. Бірақ 1821 жылдың маусым айында біреу "шөптесін және жайылымды" өртеп жіберді. Жаңбырдан кейін көктайғақтардың көп бөлігі теңізге кетіп, аралдың жайылымдық қабілетін толығымен жойды. Лох-Гойл мен Лох-Лонгта аралдар жоқ, олар фирттің солтүстік бөлігінде орналасқан, фьорд тәрізді салалар. Эйлен-Аойдх, Портавадиден оңтүстікке қарай; Эйлен-Леатан, Килбранан сағасында Торисдейл шығанағының оңтүстігінде; Island Muller, Kilbrannan Sound-тан солтүстікке қарай Campbeltown.

Табиғат тарихы

Клайд шығанағының төңірегінде қызыл бұғы, қызыл сүрегі, барс, сусар, у, және жалпақ тілді кесірткелер мекендейді. Шығанақтың өзінде гавань дельфиндері, батқан акулалар және дельфиндердің әртүрлі түрлері кездеседі. Даваарда жабайы ешкілер өмір сүреді. Аймақта 200-ден астам құс түрі тіркелді, оның ішінде қара гагара, қарақұс, сұңқар және алтын бүркіт бар. Сондай-ақ, қызыл тұмсықты қарға аралда енді көбеймейді. Арранда Арран аққазы деп аталатын сирек кездесетін эндемикалық ағаштардың үш түрі өседі: шотланд немесе Арран аққазы, тілімделген жапырақты аққазы және Катакол аққазы. Олардың барлығы тек Глианн Диомханда ғана табылса, әлемдегі ең қауіпті ағаш түрлерінің қатарына жатады. (Глианн Диомхан бұрын ұлттық табиғи қорық ретінде тағайындалған, бірақ 2011 жылы бұл мәртебесінен айырылды) және ол ерекше ғылыми маңызы бар аумақ ретінде белгіленген аймақтың құрамында қала береді. 1980 жылы 283 Арран аққазы және 236 тілімделген жапырақты аққазы ғана жетілген ағаштар ретінде тіркелді, ал мал жаюдың күшті әсері мен жәндіктердің зияны орманның жаңаруына кедерілгі келтіріп отыр деп саналады.

Этимология

Рим тарихшысы Тацит Клайд өзенін Клота деп атаған. Бұл атаудың шығу тегі нақты емес, бірақ бәлкім, бритон тіліндегі Clouta сөзінен шыққан, ол ескі уэльс тілінде Clut болып өзгерген. Бұл есім сөзбе-сөз "жуу" дегенді білдіреді, бұл өзен құдайына сілтеме болуы мүмкін, оны "жуушы" немесе "құйылысқан" деп есептеген. "Бют" сөзінің шығу тегі де белгісіз. Скандинавиялық атауы – Бот, бұл көне ирланд тілінде "от" деген мағынаны білдіреді, және сигналдық оттарға сілтеме болуы мүмкін. "Арран" сөзінің этимологиясы да толыққанды анықталмаған. Хасвелл Смит (2004) бұл сөзді бритон тілінен "биік жер" деген мағынада алынған деп санайды, ал Уотсон (1926) бұл сөз кельт тіліне дейінгі кезеңге жатуы мүмкін деп болжайды.

Арал Шығу тілі Мағынасы Қазіргі гаэль аты Баламалы шығулар
Арран Мүмкін Аран Бритон биік жер
Даваар Eilean Dà Bhàrr Гаэль Барр аралы Eilean Dà Bhàrr
Ұлы Камбрей Cymri Ағылшын/Бритон бритондардың жері Cumaradh Mòr Гаэль "кимвр халқының жері" дегенді білдіреді.
Абайн "Санда аралы" деп те аталады.