Кіріспе

Оңтүстік Шетланд аралы, Шотландия.
Фейр аралы (/'feər//, /aɪ//l/; Fara), кейде Фейрисл деп те аталады, Шетланд материгінен шамамен және Оркни аралдарының ең солтүстік аралы – Солтүстік Рональдсейден орналасқан ең оңтүстік Шетланд аралы. Бүкіл архипелаг Шотландияның ең солтүстік жағалауында, Солтүстік теңізде жатыр. Ұлыбританиядағы ең шалғайдағы тұрғын арал (және Ұлыбританиядағы ең солтүстік елді мекендердің бірі) ретінде Фэр Айл жабайы құстарды бақылайтын станциясы, қызықты тарихи кемелердің құлау оқиғалары, шотланд және Шетланд үлгісіндегі дәстүрлі музыка, сондай-ақ дәстүрлі тоқу өнерімен танымал. Арал 1954 жылдан бері Шотландияның Ұлттық қорына тиесілі.

Тарих

Фейр аралы неолит дәуірінен бері мекенделген, бұл аралда шикізаттың тапшылығы болғанымен, ол бағалы балық аулау суларымен оралған. Темір дәуіріне қатысты екі мәлім орны бар: Ландбергтегі төбелік бекініс және Киркигеодағы ерте христиандық елді мекеннің негізіндегі үйдің іргетасы. Жер аттарының көп бөлігі 9 ғасырдағы Солтүстік аралдарға жасалған викингтердің шапқынынан кейін пайда болған. Осы жерлер ғасырлар бойы пайдаланылып келгендігі анық. 9-15 ғасырлар аралығында Фейр аралы Норвегияның иелігінде болды. 1469 жылы Шетланд, Оркнимен бірге Дания королінің қызы Маргарет Шотландия королі Джеймс III-ке үйленген кездегі құдайының бір бөлігі болды. 1588 жылдың 20 тамызында испандық Армаданың флагманы «Эль Гран Грифон» Стромс-Хеллиер шығанағында құлап, 300 теңізшіні алты апта бойы арал тұрғындарымен бірге өмір сүруге мәжбүр етті. Ыдырау 1970 жылы табылған. 1877 жылы «Блэк Уотч» атты үлкен канадалық желкенді кеме Фейр аралында апатқа ұшырады. 1954 жылы Фейр аралын құс станциясын құрған Джордж Уотерстоннан Шотландияның Ұлттық қоры сатып алды. Сол онжылдықта тұрғындарға электр энергиясы қолжетімді болмады және тек кейбір үйлерде ғана су болды; халық саны алаңдау тудыратын деңгейде азайып барады. 1900 жылы шамамен 400 адамды құраған халық саны тұрақты түрде кемиді. 2015 жылы аралда 55 тұрақты тұрғын болды, олардың көп бөлігі шаруалар еді. 2021 жылдың сәуір айында халық саны 48 адамға жетті және арал Ұлыбританиядағы барлық ересек тұрғындарына COVID-19 вакцинасы салынған алғашқы орын болды. Аралда адамның қызметінің ең ерте белгілерінен бастап Екінші дүниежүзілік соғыстағы радар станциясының қалдықтарына дейін 14 қорғалатын ескерткіш бар. Екі автоматты маяқ тізімдегі ғимараттар ретінде қорғалады. Арал Шетланд, Оркни және Шотландияның материгі арасындағы маңызды теледидар, радио, телефон және әскери байланыс желілерін жүргізетін жоғары технологиялық релелік станцияларға ие. Осылайша ол материк пен шалғайдағы аралдарды байланыстыратын тарихи сигнал станциясы рөлін жалғастырады. 1976 жылы теледидар релелік жабдықтары Шетландқа түсті хабар тарату мүмкіндігін беру үшін жаңартылғанда, жаңа жабдықтар Фейр аралындағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы бұрынғы радар станциясының ғимараттарында орналастырылды. Көптеген теледидар сигналдары Оркниден Шетландқа (Шотландия материгінен емес) Оркнидің Килиланг Хилл тарату станциясы арқылы жіберіледі.

Соғыс уақытындағы әскери рөл

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әуе күштері (RAF) Атлантика шайқасы барысында Уорд төбесінде (712 фут (217 м)) радар станциясын салған. Бұзылған ғимараттар мен Ниссен шатырлары әлі де сақталып тұр. Бір кезде Уорд-Хилл төбесіне жабдықтама жеткізу үшін қолданылған кабельдік тар темір жол қазір пайдаланылмайды. 1941 жылдың 17 қаңтарында метеорологиялық ұшаққа айналдырылған неміс Heinkel He 111 бомбалаушысы аралға құлаған; апат орнындағы қалдықтар бүгінгі күнге дейін жатыр. Лервик қайығы аралға жеткенге дейін, Оркнейден келген екі қайық тұтқындарды алуға бағыт алғанда жағаға тіреліп қалды. Оңтүстік шам нысана болып табылды. 1941 жылы шабуыл кезінде көмекші күзетшінің әйелі қаза тауып, қызы жарақат алды; 1942 жылы тағы бір күзетшінің әйелі мен қызы да шабуылда көз жұмды. 1941 жылдың 22 шілдесінде Норвегияның Олесун қаласынан барлау миссиясынан оралғанда, ұшқышы офицер М.Д.С. Худ басқарған Spitfire X5401 ұшағы Фэр-Айлға апатқа ұшырады. Ұшқыш апат орнының ұшу-қону жолағын кесіп өтетін жолдың жанында болғанын еске алды. Апаттың себебі салқындатқыш сұйықтығының ағуы болып шықты, нәтижесінде қозғалтқыш қызып кеткен. Ұшақ қалпына келтіріліп, қайтадан ұшты, ал ұшқыш соғыстан аман қалды.

Құс бақылау орталығы

1948 жылы Джордж Уотерстон аралда тұрақты құс обсерваториясын құрды. Құстардың көші-қонын бақылау үшін маңызды болғандықтан, ол аралдағы басым бөлік баспананы қамтамасыз етті. Обсерваторияның алғашқы директоры Кеннет Уильямсон болды. Басқа құс обсерваторияларынан ерекшелігі – жатақхана емес, толық қызмет көрсетілетін жайғастыру ұсынылғандығында еді. 2010 жылы жаңа обсерватория салынды: екі қабатты ағаш үй, құны 4 миллион фунт стерлинг және шамамен 30 қонаққа арналған. 2010 жылғы обсерватория ғимараты 2019 жылдың 10 наурызында өрт сөндіру кезінде қирады; обсерваторияның мұрағаттары цифрлық форматқа ауыстырылғандықтан зардап көрмеді. Қайта құруға кеткен шығын 7,4 миллион фунт стерлингке бағаланды.

Инфрақұрылым

Құс обсерваториясының рестораны мен кешкі уақытта ғана жұмыс істейтін кішкентай барынан басқа, аралда пабтар мен мейрамханалар жоқ. Бір дүкен, бір мектеп және жиналыстар мен қоғамдық шаралар өткізілетін қоғамдық зал бар. Аралда полиция бөлімшесі жоқ; негізгі полиция бөлімшесі Лервик қаласында, ал Брей ауылында учаскелік полиция бөлімшесі орналасқан. Аралға жолаушы тасымалын SIC Ferries компаниясының Good Shepherd IV кемесімен немесе Лервик қаласының жанындағы Тингвол әуежайынан тоғыз орындық жолаушылар ұшағымен, аймақтық Directflight тасымалдаушысы арқылы жүзеге асырылады.

Электрмен жабдықтау

Фэр-Айл ұлттық желіге қосылмаған; электр қуатын Фэр-Айл электр компаниясы қамтамасыз етеді. 1980 жылдардан бастап электр қуатын екі дизель генераторы және екі жел турбинасы өндірді. Егер жел турбиналары жеткілікті қуат берсе, дизель генераторлары автоматты түрде өшірілетін. Артық қуаттылық үй жылыту үшін бөлек желі арқылы таратылды, ал қауымдастықтың ғимараттарындағы су жылытқыштар мен жинақтағыш жылытқыштарды басқару үшін жиілікке сезімтал, бағдарламаланатын релелер қолданылды. 2018 жылдың қазан айында аяқталған 3,5 миллион фунт стерлингтік жоба аясында үш жел турбинасы, күн панельдері және батареялар орнатылғаннан кейін аралда тәулік бойы электр қуаты қамтамасыз етілді. 2019 жылдың 16 сәуірінде Openreach компаниясы EE 4G антеннасын іске қосты. 2023 жылы арал Шетланд және Оркни арасын байланыстыратын кабельдің тармағы ретінде теңіз асты талшықты кабель арқылы қосылды. Бұл 1979 жылы іске қосылған қашықтықтан байланыс микротолқындық желісіне қосымша және жаңарту болды. Содан кейін аралдағы барлық үйлерге толық талшықты желілер қолжетімді болды.

Тез жәрдем қызметі

Фейр Айлда бір өрт сөндіру машинасымен жабдықталған өрт сөндіру станциясы бар, және оны жергілікті еріктілерден құралған өрт сөндіру тобы қамтамасыз етеді. Бұл бастапқыда 2013 жылдың 1 сәуірінде Шотландияның Ұлттық Өрт сөндіру және құтқару қызметіне біріктірілген Таулы және Аралдар Өрт сөндіру және құтқару қызметінің бөлігі болды. 1996 жылы арал тұрғындары жергілікті деңгейде ұйымдастырылған ерікті өрт сөндіру бригадасын құрды. Кейіннен бұл мемлекеттік өрт сөндіру қызметіне қосылды, кәсіби оқыту ұйымдастырылды, ал жергілікті қызметке «ұстап тұру» режиміндегі өрт сөндірушілер статусы берілді. Алғашқы арнайы салынған өрт сөндіру машинасы 2002 жылы аралға жеткізілді. 2011 жылдың қазанында 140 000 фунт стерлингтік өрт сөндіру станциясын салуға арналған келісім-шарт Шетланд компаниясы – Ness Engineering-ке берілді, ол өрт сөндіру станциясын салуды және жабдықтауды аяқтады, соның ішінде аралдың электр және сумен жабдықтау жүйелеріне қосылу, сондай-ақ ғимарат ішінде жаңбыр суын жинау жүйесін орнату жұмыстарын жүргізді. Жаңа өрт сөндіру станциясы 2013 жылдың 14 наурызында ресми түрде ашылды. Аралда жағалау күзетінің шағын жартас құтқару тобы бар. Өрт сөндіру қызметі сияқты, жағалау күзеті де (ерікті) жедел қызмет болып табылады. Фейр Айл жағалау күзетінің жартастан құтқару тобы төрт дөңгелекті квадроциклмен жабдықталған алғашқы британдық жағалау күзеті бөлімшесі болды. Квадроцикл HM Coastguard түсімен боялған, Battenburg белгілерімен безендірілген және қосымша жабдықтарды тасымалдауға арналған тіркемесі бар. Фейр Айлда жедел медициналық көмек көрсетілмейді. Жұмысты жергілікті медбике жүзеге асырады. Егер жазатайым оқиға немесе төтенше жағдай туындаса, медбике жараланғандарды Шетланд материгіне, әдетте тікұшақпен әуедегі жедел жәрдем арқылы жеткізілгенге дейін алғашқы көмек көрсетеді. Ауа райының нашарлауы немесе өмірге қауіп төнуі мүмкін жағдайларда, жағалау күзетінің тікұшағы науқасты эвакуациялауды жүзеге асыра алады.

Ауа

Fair Isle әуежайы аралды Лервикке жақын Тингвол әуежайына және Шетланд материгінде орналасқан Самбург әуежайына апта сайын рейстермен қамтамасыз етеді. Оркнидегі Киркваллға ұшулар 2017 жылдың қыркүйегінде Loganair компаниясымен басталуы жоспарланған. Жеке ұшақтар бұл әуежайды пайдаланады және аптасына үш күн, күніне екі рет рейстер келіп-кетіп тұрады. Аралда шектеулі қызметтер ұсынатын шағын терминал ғимараты бар. Өрттен қорғауды аралдық өрт сөндіру қызметі жүзеге асырады. Аралда екі тікұшақ алаңы бар; біреуі Оңтүстік Фейр аралындағы маяқта орналасқан және Солтүстік Маяк кеңесі мен HM Coastguard тікұшақтары пайдаланады, ал екіншісі Солтүстік Фейр аралындағы маяқта.

Теңіз

Екі негізгі порты бар, солтүстік және оңтүстік порттар; екеуі де табиғи жолмен пайда болған, Бу Несс мүйісімен қорғалған. Оларды тар құмды тілме бөліп тұрады. Солтүстік порт – аралға келіп-кетіп жатқан тауарлар, азық-түлік және Royal Mail пошта қызметтерінің басты арнасы. Good Shepherd IV паром Фэрл Айлдың солтүстік порты мен Шетланд материгіндегі Грутнес арасында қатынайды. Тек жазда ғана паром Лервиктен екі аптада бір рет жүреді.

Жол

Аралдың бойымен созылатын жол, оның халқы барлық елді мекендерін байланыстырады.

Білім

Фейр Айлда екі сынып бар бір бастауыш мектеп бар. Толық уақытты директор және жартылай уақытты көмекші мұғалім жұмыс істейді. Оқушылар саны уақыт өте өзгеріп тұрады, бірақ көбінесе бес пен онның арасында болады, 2021 жылы үш оқушы болды. Орта мектеп жасындағы арал тұрғындары әдетте аралдан тыс, Шетланд материгінде білім алады, онда жатақханаларда тұрып оқиды және демалыс уақытында Фейр Айлда болады.

Дін

Христиан діні – Фейр аралында ресми түрде ұйымдастырылған жалғыз дін. Екі шіркеу бар, бірі – методист, екіншісі – Шотландия шіркеуі (пресвитериан). Методист шіркеуінде тұрақты, жалақысыз пастор бар, ол Шетланд материгіндегі толық уақытты пастордың алдында есеп береді. Методист шіркеуі 1886 жылы салынған. Шотландия шіркеуі 1892 жылы салынған. Фейр аралын қамтитын Шотландия шіркеуінің приходы – Дунросснес, ол Сэндвик, Каннингсбург және Кварф приходтарымен біріктірілген. Қауымның пасторы – Чарльз Х. Грейг мырза.

Қорғау атаулары

Аралдың көп бөлігі NatureScot тарапынан ғылыми маңызы бар ерекше табиғи аумақ (SSSI) және ерекше қорғалатын аймақ (SCA) деп белгіленген. Арал мен оны қоршаған теңіздер де NatureScot-тың құстарды қорғауға арналған ерекше аумағы (SPA) ретінде белгіленген, себебі онда маңызды құс түрлері кездеседі. 2016 жылы Фэр-Айл айналасындағы теңіздер Теңіз қорғалатын аумағы (MPA) деп жарияланды. 2019 жылдан бастап ол Шотландиядағы "Демонстрациялық және зерттеу" MPA ретінде арнайы белгіленген жалғыз MPA болып табылады. Осы MPA мәртебесінің мақсаты мыналар болып анықталған: