Кіріспе
Матильда – 1988 жылы британдық автор Роальд Даль жазған балалар романы. Оны «Джонатан Кейп» баспасы шығарған. Романның басты кейіпкері – қамқорлықсыз ата-анасы бар, ерекше қабілетті Матильда Вормвуд және оның тирандық директор Мисс Транчбулл басқаратын мектептегі өмірі туралы. Бұл кітап әртүрлі форматтарда бейімделген: актрисалар Джоли Ричардсон, Мириам Марголиес және Кейт Уинслет оқыған аудиоверсиялары, Дэнни ДеВито түсірген 1996 жылғы «Матильда» көркем фильмі, BBC Radio 4 радиостанциясының екі бөлімді бағдарламасы, сондай-ақ 2010–2011 жылдары Лондонның Вест-Эндінде, Нью-Йорктің Бродвейінде және әлемнің басқа да қалаларында көрсетілген «Матильда мюзиклі». Мюзиклдің экранизациясы – «Матильда мюзиклі» 2022 жылы шықты. 2003 жылы BBC жүргізген Ұлыбританияның 200 ең үздік романының тізімінде «Матильда» 74-орынды иеленді. 2012 жылы АҚШ-тың «School Library Journal» журналы жариялаған сауалнама бойынша «Матильда» барлық уақыттағы ең жақсы балалар романдарының тізімінде 30-орынға қойылды. 2012 жылы Матильда Вормвудтің суреті Ұлыбритания Корольдік поштасының ескерткіш маркасында пайда болды.
Matilda is a 1988 children's novel by British author Roald Dahl. It was published by Jonathan Cape. The story features Matilda Wormwood, a precocious child with an uncaring mother and father, and her time in school run by the tyrannical headmistress Miss Trunchbull. The book has been adapted in various media, including audio readings by actresses Joely Richardson, Miriam Margolyes and Kate Winslet; a 1996 feature film Matilda directed by Danny DeVito; a two part BBC Radio 4 programme; and a 2010–2011 musical Matilda the Musical which ran on the West End in London, Broadway in New York, and around the world. A film adaptation of the musical, Matilda the Musical, was released in 2022. In 2003, Matilda was listed at number 74 in The Big Read, a BBC survey of the British public of the top 200 novels of all time. In 2012, Matilda was ranked number 30 among all time best children's novels in a survey published by School Library Journal, a US monthly. In 2012, Matilda Wormwood appeared on a Royal Mail commemorative postage stamp.
Сюжет
Букингемширдің шағын ауылында Редингтен автобуспен 40 минут, Айлсбериден 8 миль қашықтықта Матильда Вормвуд пен Мистер Вормвуд туындайды. Ол бірден таңғажайып ертеректілік танытады, бір жасында сөйлеуді, үш жарым жасында оқуды үйреніп, төрт жасында кітапханадағы барлық балалар кітаптарын оқып, үш айлық жасында үлкен үміттер мен Джейн Эйр сияқты классикалық кітаптарға ауысады. Алайда, ата-анасы оны эмоционалдық жағынан қорлайды және оның қабілеттерін мойындаудан мүлдем бас тартады; Матильда ұнжырғасы түспеу үшін, оларға әзіл-оспақ жасауға мәжбүр болады, мысалы, әкесі шапқышын басына жабыстыру, үйдің түтіндіктеріне қарақшы немесе жынды елестету үшін папагайды тығып қою және әкесінің шашын перекисьпен ағарту. Бес жарым жасында Матильда мектепке бара бастайды. Оның сыпайы және жанашыр мұғалімі Дженнифер Ханьемен достық қарым-қатынас жасайды. Мисс Хань Матильданы жоғары сыныпқа көтеруге тырысады, бірақ тираникалық директор Мисс Агата Транчбулл бас тартады. Мисс Хэни сонымен қатар Мистер мен Миссис Вормвудпен қыздарының ақыл-ойы туралы сөйлесуге тырысады, бірақ олар оны елемеді, анасы "ақыл-ой" дегенді кішкентай қыздың қалауы жоқ қасиет деп санайды. Кейінірек Мисс Транчбулл Аманда Трипп есімді қызға шұлық киіп жүргені үшін қарсылық білдіреді (директор қыз кітап бойы ұзақ шашты ұнатпайтынын қайта-қайта көрсетеді) және ойын алаңының қоршауынан қызмен балғамен лақтырады. Брюс Богтроттер есімді бала кейіннен аспазшымен Мисс Транчбуллдың тортын ұрлап ұсталады; директор оны жиналыстың алдында кең торт жеуге мәжбүрлейді, содан кейін күтпеген жерден сәтті болғаннан кейін, табақты ашулы күйінде оның басына ұрып-соғады. Матильда тез арада Мисс Медпен ерекше тығыз байланыс қалыптастырады және Транчбуллдың ата-аналардың оларға сенуіне жол бермеу үшін ата-аналарды аталы-сұлы жазалау арқылы өз оқушыларын қасақана қорқытып, оларды "Шоки" деп аталатын қараңғы шкафқа тастау сияқты шынайы жазалауды бақылайды. Матильданың досы Лавендер су құмырасына тритон салып, Трэнчбуллға әзіл-оспақ жасағанда, Матильда кінәлі деп танылады; ашуланып, ол телекинездің күтпеген күшін пайдаланып, тритонды қамтитын су ыдысын Трэнчбуллға құлатпақ. Матильда өзінің жаңа күш-қуатын Мисс Ханьеге ашады, ол бай әкесі доктор Магнус Ханье күмәнді түрде қайтыс болғаннан кейін оны мысқылдаушы әпкесі өсіргенін айтады, ол Мисс Транчбулл екені анықталды. Транчбулл басқа да қылмыстармен қатар, немере қызының мұрасын ұстап тұрғаны көрінеді; Мисс Хэни бос фермадағы үйде кедейлікте өмір сүруге мәжбүр, ал оның жалақысы Мисс Транчбуллдің оқытушылық мансабының алғашқы 10 жылындағы банктік шотына төленеді, ал ол аптасына 1 фунт стерлингке дейін шектеледі. Матильда үйде телекинезмен айналысады. Кейіннен, Мисс Транчбулл сабақ берген кезде, Матильда телекинетика арқылы тақтаға сақинаны көтеріп, онымен жазуға кіріседі, Магнус Хони рухы ретінде. Мисс Транчбуллға өзінің аты-жөнін (Агата) қолдана отырып, "Магнус" Мисс Транчбуллдан Мисс Хонидің үйін және жалақысын тапсырып, мектепті тастап кетуін талап етеді, бұл Мисс Транчбуллдың құлдырауына әкеледі. Келесі күні мектеп директорының орынбасары Трилби мырза Транчбулдың үйіне келіп, оның бос екенін, тек Транчбулдың асығыс кетіп қалғанын көреді. Ол ешқашан көрінбейді, ал келесі күні Мисс Хань жергілікті заңгердің кеңсесінен хат алады, оған әкесінің өмір бойы жинаған ақшасы оның банкіде қауіпсіз екенін және бала кезінде өмір сүрген мүлік оған қалдырылғанын айтады. Трилби жаңа директор болады, өзін қабілетті және жақсы мінезді екенін дәлелдеп, мектептің атмосферасы мен оқу бағдарламасын күрт жақсартады және Матильданы 11 жасар балалармен бірге жоғары сыныпқа тез көшіреді. Матильданың көңіліне қуаныш әкелгені, ол телекинезге қабілеті жоғалады. Мисс Хэнидің теориясы бойынша, бұл Матильда өзінің миын күрделі оқу бағдарламасына жұмсайды, бұл оның миының үлкен энергиясын аз қалдырады. Матильда Мэйлдиге үйіне жиі келіп тұрады, бір күні үйіне оралғанда ата-анасы мен ағасы Майкл Испанияға кетуге асығып жиналып жатыр. Мисс Хони мұны полиция Мистер Вормвудтың ұрланған көліктерді сатумен айналысатынын білгені үшін деп түсіндіреді. Матильда Мисс Хэннимен бірге тұруға рұқсат сұрайды, оған оның ата-анасы көңілсіз келіседі. Матильда мен Мисс Хэнни бақытты аяқталуын табады, өйткені Вормвудтар ешқашан көрінбей қашады.
Роман жазу
Дальдың романның бастапқы нұсқасы Матильданы зұлым, ақылдан адасқан қыз ретінде бейнеледі, оның аты Хиляре Беллоктың "Қорқынышты өтірік айтқан Матильда" атты өлеңінен алынған. Ол әділдігі жоқ мұғалімге ат жарысында ақша жеңуге көмектесу үшін психокинетикалық қабілеттерін пайдаланып, өз ата-анасын қиын жағдайға түсірді. Дальдың өмірбаяншысы Джереми Треглоун автордың құжаттарын, соның ішінде романның жобаларын зерттеп, американдық редактор Стивен Роксбургтің Farrar, Straus and Giroux баспасында оқиғаны жаңаша құруға зор үлес қосканын атап өтті. Матильданы кітап оқуды жақсы көретін, күштері зорлық-зомбылықтан кейін пайда болған, әдемі бала етіп жасау – осы редактордың идеясы болды. Роксбург сондай-ақ негізгі кейіпкерлерге қатысты түрлі өзгерістерді ұсынды, олар аяқталған романға енгізілді. Даль қолжазбаны басқа баспаға апаруды шешкен кезде, екеуі арасы суық болды. Қолжазбаның өңделген нұсқасын Puffin Books баспасы жариялады. Даль бір сұхбатында бастапқыда қателік жасағанын, кітапты қайта жазуға бір жылдан астам уақыт кеткенін айтты, бірақ Роксбургтың еңбегін еске алған жоқ.
Қабылдау
Кітап жарық көргеннен кейінгі жылы 1989 жылы Қызыл үй балалар кітабы сыйлығын алды. 2000 жылы ол Blue Peter Book Award сыйлығын алды. 2003 жылы "Матильда" романы BBC британдықтардың барлық уақыттардағы ең үздік 200 романының тізіміне енген "The Big Read" сауалнамасында 74-орынды иеленді. Time журналы "Матильданы" барлық уақыттардағы ең үздік 100 жасөспірімдер кітабының тізіміне қосты. Әлем бойынша 17 миллион дана сатылды, ал 2016 жылдан бері сатылымы Дальдің басқа туындыларын басып өтті. 2023 жылы BBC "Барлық уақыттардағы ең үздік 100 балалар кітабы" сауалнамасында осы романды 10-орынға қойды.
Дальдың шабыты
"Жаман және жеккөрінішті" Пратчетт ханым, Кардифф қаласында Даль бала кезінде жиі баратын тәтті дүкеннің иесі, Дальдың Мисс Транчбулл кейіпкерін жасауына себеп болды. Мистер Вормвуд Дальдің Букингемширдегі Ұлы Миссенден ауылынан таныс болған нағыз адамға негізделген. Ұлы Миссендендегі кітапхана миссис Фелпс кітапханасына шабыт берді, онда Матильда төрт жас үш айлық кезінде классикалық әдебиетті тамашалайды. Матильданың кітап оқуға құштарлығы туралы Люси Даль оның әкесінің романының, ішінара, кітапқа деген сүйіспеншілігі туралы екенін айтты: "Оның жүрегінде кітаптардың жоғалып кетуі мүмкін деген терең, шынайы қорқыныш болған деп ойлаймын, және ол осы туралы жазғысы келді".
Бейімделулер
1990 жылы Фарнемдегі Редгрейв театры Рони Робинсонның адаптациясымен, Кен Ховард пен Алан Блейклидің музыкасымен музыкалық нұсқасын қойды, ол Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапармен жүрді. Матильда рөлінде Аннабель Ланьон, Мисс Транчбулл рөлінде Джонатан Линсли ойнады, қойылым әртүрлі пікірлер тудырды. Романның екінші музыкалық нұсқасы – «Матильда мюзиклы», Дэннис Келли мен Тим Минчин жазып, Корольдік Шекспир компаниясы тапсырыс берген, 2010 жылдың қараша айында тұңғыш рет көрсетілді. Ол 2011 жылдың 24 қарашасында Вест-Эндтегі Кембридж театрында ашылды. 2013 жылдың 11 сәуірінде Бродвейдегі Шуберт театрында дебют жасады. Мюзикл АҚШ-та гастрольдік сапармен жүріп, 2015 жылдың шілдесінде Австралияда көрсетілді. Сахналық қойылым көрермендер арасында үлкен сұранысқа ие болып, сыншылардың мақтауына бөленді, Ұлыбританияда бірнеше «Оливье» сыйлығы мен АҚШ-та «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Бір сыншы оны «Билли Эллиоттан кейінгі ең жақсы британдық мюзикл» деп атады. 1996 жылы роман «Матильда» фильміне бейімделді. Матильда рөлінде Мара Уилсон ойнады, режиссерлік жұмысын Дэнни ДеВито жасады, ол сонымен қатар Мистер Вормвуд рөлін ойнап, оқиғаны баяндады. Фильмде барлық кейіпкерлердің (Вельс актрисасы Пэм Феррис ойнаған Мисс Транчбуллдан басқа) ұлттығы британдықтан американдыққа өзгертілді. Коммерциялық сәттілікке жете алмаса да, шығуымен бірге сыншылардың жоғары бағасын алды және Rotten Tomatoes сайтында 21 сыншының пікіріне сүйене отырып, 90% рейтингке ие болды. 2009 жылдың желтоқсан айында BBC Radio 4-тің «Classic Serial» бағдарламасы Шарлотта Джонстың романың екі бөлімдік адаптациясын ұсынды, баяндаушы ретінде Ленни Генри, Матильда рөлінде Лорен Мот, Мисс Транчбулл рөлінде Никола МакАулиф, Мисс Мед рөлінде Эмеральд О’Ханрахан, Миссис Вормвуд рөлінде Клэр Рашбрук және Мистер Вормвуд рөлінде Джон Биггинс ойнады. Кітап үш рет аудиокітап ретінде жазылды. 2004 жылы Джоли Ричардсон Harper Childrens Audio үшін толыққанды аудиокітапты оқыды. Сондай-ақ 2004 жылы Мириам Марголиес Penguin Random House үшін қысқартылған нұсқаны оқыды. 2013 жылы Кейт Уинслет Listening Library үшін толыққанды аудиокітапты оқыды және 2014 жылы Америка кітапханалар қауымдастығы оның орындалуы үшін «Odyssey» сыйлығына ұсынды. 2018 жылдың 27 қарашасында Netflix «Матильданы» анимациялық сериал ретінде бейімдеп жатқаны хабарланды, ол «The BFG», «The Twits» және «Charlie and the Chocolate Factory» сияқты Роальд Дальдың басқа кітаптарымен бірге «анимациялық оқиғалар сериясының» бөлігі болады. Музыкалық қойылымның бейімделуі 2022 жылы Sony Pictures Releasing және Netflix компанияларымен шығарылды. Матильда рөлінде Алиша Уэйр, Мисс Транчбулл рөлінде Эмма Томпсон ойнады, режиссерлік жұмысын Мэтью Вархус жасады.