Кіріспе

Тез соққылы софтболдағы соққы түрі
Тез соққылы софтболда "көтерілу допшасы" – жоғары қарай траекториямен және кері айналыспен тасталатын, допқа жоғары қозғалыс беру мақсатындағы соққы түрі. Көтерілу допшасының тиімділігіне екі фактор ең басты рөл атқарады – қозғалысы мен жылдамдығы. Суға салушылар (питчерлер) көтерілу допшасының қозғалысына сүйенеді, соққы аймағында тұрғандай көрінетін, бірақ соққы аймағының жоғарғы бөлігіне және одан тысқары қарай қозғалатын доптарды соққыға түсіру үшін. Сонымен қатар, көтерілу допшасын төменгі соққы аймағында да қолдануға болады, бұл шабуылшыны (баттер) доп соққы аймағынан шығып кетеді деп ойлатып, соққы бермеуге итермелейді, бірақ шындығында доп соққы аймағынан өтіп, соққысыз қалып келуіне себеп болады. Көтерілу допшасы – жоғары жылдамдықты соққы, әдетте питчердің жылдам допшасымен бірдей немесе оған жақын жылдамдықпен тасталады. Әйелдер арасындағы колледж деңгейінде көтерілу допшалары әдетте сағатына 60-70 миль жылдамдықпен тасталады, ал ең мықты питчерлер сағатына 70 мильден жоғары жылдамдыққа қол жеткізе алады. Көтерілу допшасын Женни Финч танымал еткенімен, ол оны (басқа да соққылармен бірге) Альберт Пухольс, Алекс Родригес және Барри Бондс сияқты бірнеше бейсбол лигасының ойыншыларын соққыға жығып жіберді. Дегенмен, ең тиімді софтбол питчерлері көтерілу допшасын басқа соққылармен бірге қолданады. Моника Эбботт пен Кэт Остерман көтерілу допшасын өз питчинг тәсілінің бір бөлігі ретінде қолданған ең мықты питчерлердің қатарында саналады.

"Артық" дегенге қарсы

Көтерілген доптың қаншалықты көтерілетіні туралы пікірталас бар. Ойыншылардың, жаттықтырушылардың және бақылаушылардың көпшілігінің сенуіне сәйкес, көтерілген доп ұшу барысында жоғары қарай өсетін траекторияны көрсетеді. Егер 2 өлшемде, жағынан қарасақ, доптың ұшу жолы бастапқы нүктеге қатысты дөңгелек қисық сызық болып табылады. Көпке тараған әңгімелер одан да әрі барып, доптың ұшуы тақтаға жақындағанда бір немесе бірнеше кенеттен бағыт өзгертулерін немесе "секірулерін" көрсетеді. Басқаларының пікірінше, көтерілудің көрінуі – бұл көтерілген доптың төменгі нүктеден жоғары қарай лақтырылуынан туындаған көз иллюзиясы, ал доптың ұшу жолы жоғары қарай азаятын траекторияны (яғни, доп босатылғаннан жоғарырақ нүктеде тақтаны кесіп өтеді, бірақ оның доғасы бастапқы нүктеге қатысты ойыс) құрайды. Пікірталастың негізгі мәселесі – Магнус күші деп аталатын доптың айналуынан туындаған күш, допқа әсер ететін басқа күштердің әсерін жете ала ма, әлде жоқ па, және осының нәтижесінде доп ұшу жолының бір бөлігінде жоғары қарай қозғала ма.

Ғылыми еңбектері

Армстронг Атлантик мемлекеттік университетінде қолданбалы физика бойынша студент жүргізген бақылау зерттеуінде доптың ұшу жолын тіркеу үшін допты лақтыру машинасынан және адамнан лақтырылған көтерілмелі доптардың бейнесінен алынған кадрлар пайдаланылды. Бір кадрда доптың үдемелі жоғары траекторияда қозғалатыны көрінеді; алайда, бұл кадр JUGS LITE FLITE добы деп аталатын жаттығу добының белгілі бір түрінен алынған, оның массасы реттелген софтболының массасының үштен бірін құрайды (59,5 г, ал реттелген софтболының массасы – 181,71 г). Осыған ұқсас кадрда, бірдей жылдамдықпен (70 миль/сағ) лақтырылған реттелген софтболының траекториясы төмендейтіні көрінеді, бірақ автор нәтижені «көтерілу байқалмайды» деп түсіндіреді. Адам лақтырған доптың суретінде жоғары қарай траектория байқалады, алайда камера арт жағынан көлбеу бұрыштан орнатылғандықтан және суретке графикалық элементтер қойылғандықтан доптың қозғалысының доғасын бағалау қиын, доптың өзін көруге болмайды. Егер доптың үдемелі жоғары траекториясы көрінсе, автордың доптың нақты суретін неге графикалық көрсеткішпен жабуы түсініксіз. Бұл зерттеуде допқа берілген айналу жылдамдығы мен бұрышы туралы ешқандай мәлімет келтірілмейді. Қорытындысында автор, жақсырақ бейне жабдықтары мен допты лақтыру машинасы болғанда, көтерілмелі доптың шынымен көтерілетінін дәлелдеуге болатынын «сендіреді». Тағы бір зерттеуде түрлі софтболының траекториясын, соның ішінде көтерілмелі допты модельдеу үшін теориялық физика тәсілі қолданылды. Авторлар Ньютонның қозғалыс заңдарын пайдаланып, гравитация, соққы және Магнус күшінің әсерін ескере отырып, доптың әртүрлі уақыттардағы орнын есептейді, бұл оларға доптың траекториясын үш өлшемде модельдеуге мүмкіндік береді. Көтергіш коэффициенті мен ұшыру бұрышының бірнеше мысалдары келтірілген және екі мысал үшін екі өлшемді траекториялар графикте көрсетілген. Бастапқы ұшыру бұрышы 3 градусқа тең болған жағдайда траектория қисық болады – «көтерілу» фазасында оң траектория төмендейді, ал соңғы фазасында теріс траектория артады. Зерттеуде, көтергіш коэффициентінің орташа мәндерін ескере отырып, 65 миль/сағ жылдамдықпен лақтырылған доптың соққы аймағынан босату нүктесінен жоғары өтуі үшін кем дегенде 3 градус ұшыру бұрышы болуы керек екені қорытындыланды (соққы аймағының төменгі және босату нүктелері 1,5 футқа тең). Бұл зерттеу көрсеткендей, жалпы жағдайда Магнус күшінің өзі ғана басқа күштердің әсерін жеңуге жеткіліксіз. Доптың биіктігіндегі өзгеріс негізінен допты лақтыру бұрышына байланысты – бұрыш жоғары болғанда, доп тақтаны босату нүктесінен жоғары кесіп өтеді. Доптың траекториясы әлі де төмендейді (яғни, жоғары қарай төмендеу траекториясында немесе төмен қарай төмендеу траекториясында). Бұл мақалада көтергіш коэффициенті үшін айтарлықтай жоғары мәндерді қолдана отырып, көтерілмелі доптардың модельдік траекториялары ұсынылмайды, сондықтан адамның жеткілікті айналуды жасап, Магнус күшін жеткілікті деңгейге көтере алатыны әлі де ашық сұрақ болып қалады.