Кіріспе
Scutigera coleoptrata, сонымен қатар үй жүзқаяғы деп те аталады, – бұл жүзқаяқтардың бір түрі. Олар әдетте сарғыш-сұр түсті болып келеді және 15 жұпқа дейін ұзын аяқтары болады. Олар Жерорта теңізі аймағында пайда болған, бірақ қазір әлемнің басқа да аймақтарына таралып, адамдар тұратын үйлерде де тіршілік ете алады. Олар жәндіктермен қоректенеді, басқа бунақденелілерді – мысалы, жәндіктер мен кенелерді – өлтіріп жейді.
Scutigera coleoptrata, also known as the house centipede, is a species of centipede that is typically yellowish grey and has up to 15 pairs of long legs. Originating in the Mediterranean region, it has spread to other parts of the world, where it can live in human homes. It is an insectivore; it kills and eats other arthropods, such as insects and arachnids.
Этимология
1758 жылы Карл Линней өзінің «Жаратылыс жүйесі» еңбегінің оныншы басылымында бұл түрді сипаттап, Scolopendra coleoptrata деп атады және оның «колеоптерге ұқсас кеудесі» бар екенін жазды. 1801 жылы Жан Батист Ламарк scutigera-ны scolopendra-дан бөліп, бұл түрге Scutigera coleoptrata деген атау берді. «Скутигера» сөзі латын тіліндегі gerere және scutum сөздерінен туындаған, өйткені бұл көп аяқты жәндіктің арқасындағы пластиналардың пішіні осылай болады.
Морфология
Ересек Scutigera coleoptrata денесі әдетте белгілі бір ұзындықта болады, бірақ кейде одан да ірілеу түрлері кездеседі. Үй жүзқаяқтары қоршаған ортасына байланысты үштен жеті жылға дейін өмір сүреді. Олар үшінші жылында көбейе бастайды. Құбылу үшін аталық және аналық бір-бірін айналып жүреді. Олар антенналары арқылы бірін-бірі анықтайды. Аталық спермасын жерге қояды, ал аналық оны жұмыртқаларын ұрықтандыру үшін пайдаланады.
Егемендік және экология
Үй жүзқаяқтары өрмекшілер, кереует бітесі, термиттер, тарақандар, күміс балықтар, құмырсқалар және басқа да үйдің буынтық аяқтыларымен қоректенеді. Олар форципулалары арқылы у береді. Бұл улары олардың жақ сүйектерінің бөлігі емес, сондықтан олар шағу арқылы емес, улау арқылы зиян келтіреді. Олар көбінесе түнгі аңшылар. Көздері жақсы дамыған болса да, аң аулау кезінде көбінесе антенналарына сенеді. Антенналары оларды иіс пен сезімталдық ақпаратқа сезімтал етеді. Олар жемтіктерін ұстап тұру үшін жақтары мен аяқтарын пайдаланады. Осылайша, олар бір уақытта бірнеше кішкентай жәндіктермен күресе алады. Жемтікті ұстау үшін олар оған секіріп түседі немесе "лассо" деп аталатын техникамен аяқтарын қолданады. Жемтіктерін аяқтарымен ұрып-соғулары да сипатталған. Басқа жүзқұйрықтар сияқты, олар да дыбыс шығара алады. Тамақтану зерттеуінде S. coleoptrata қауіпті жәндіктерден сақталып, мүмкін болатын жемді ажырата алатынын көрсетті. Олар жемнің қандай қауіп төндіруіне байланысты тамақтану әдісін де өзгертеді. Құрттарға қатысты, олар уды енгізгеннен кейін одан қашықтап, әсер етуіне уақыт береді.
Адамдармен өзара іс-қимыл
Оның аяқтары тропикалық туыстарына қарағанда қысқа болғанымен, S. coleoptrata өмірінің барлық кезеңін ғимараттың ішінде, көбінесе үйлердің бірінші қабаттарында өткізе алады. Көптеген үй иелері үй жүзтілерінің жылдамдығы мен сыртқы түріне байланысты алаңдауы мүмкін. Дегенмен, олар адамдарға ешқандай қауіп төндірмейді және көбінесе пайдалы, себебі тарақандар сияқты зиянды жәндіктерді аулайды. Олар агрессивті емес және көбінесе мазаланғанда немесе жасырынған жерінен шыққанда қашады. Сондықтан, жүзтіле бұрышқа тіреліп немесе күшпен ұсталмаса, шағу әрекеті сирек болады. Оның кішкентай форципулалары теріге енуге қиындық тудырады, тіпті шағу сәтті болған жағдайда да, бал арасы шаққандағыдай жеңіл, жергілікті ауырсыну мен ісік пайда болады. Жүзтіле шаққанда аллергиялық реакциялар кездеседі, бірақ олар сирек; шағудың көпшілігі тез және асқынусыз жазылады.