Кіріспе

Қаланың тарихи алдыңғысы – Кумыкияда орналасқан Анжи (Анджи) порты, ол 8-ші ғасырдан белгілі Кумыктар мемлекеті Таркидің иелігінің бір бөлігі болған. Қала Петр I құрметіне Петровское деп аталды. 1857 жылы қала мәртебесін алғаннан кейін Петровское бекінісі Петровск порты болып өзгертілді. Ресей революциясынан кейін Петровск порты 1921 жылғы 14 мамырда большевик революционері Махач Дахадаевтың [ru] құрметіне Махачкала деп аталды. Сол күні ол жаңа құрылған Дагестан Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасының (Дагестан АССР) астанасы болды. Кеңес Одағының тарауынан кейін қала Дагестан Республикасының астанасы болды. Махачкала Солтүстік Кавказдың маңызды экономикалық, білім беру, ғылыми және мәдени орталығы болып табылады. Қала Каспий теңізіндегі Ресейдің ірі теңіз порты және көлік түйіні. Қазіргі уақытта Ресейдегі ең қарқынды дамып жатқан қалалардың бірі және құрылыс шарына толы.

Тарих

Махачкаланың тарихи алдыңғылары Тарки және Анжи (немесе Анджи, немесе Анжи қала) қалалары болды, олардың тарихы, кейбір деректерге сәйкес, Хазар дәуірінен бастау алады. Кейбір жылнамаларда бұл Хазарлардың Семендер астанасындағы Анжи-кала деп аталатын бекініс екені айтылады. Дагестанды мұсылмандар жаулаған алғашқы кездерде, мұсылман халқы көбейді. Омейяд халифасы Хишам ибн Абдулмелік (724-743 жылдары билік еткен) тұсында, халифаның бауыры Маслама өзінің жорыстары арқылы аймақта исламдық үстемдік орнатуға жетті. Келесі жылдары Омейяд сардары Марван ибн Мохаммед Дагестанға сәтті шабуылдар ұйымдастырды. Дегенмен, 796 (180 хижри) жылы Хазарлар Дербентті басып алғанда аймақтағы исламдық үстемдік аяқталды. Аббасидтердің алғашқы кезеңінде Хазарларға қарсы күрес жалғасты. Екі ғасырға созылған бұл күрес мұсылман арабтарының жеңісімен аяқталды. 815 жылы шейх Әбу Исақ пен шейх Мұхаммед әл-Кинди 2000 шамасындағы ерікті әскермен Дагестанға келді және ислам дінін таратуға тырысты. 11 ғасырдың екінші жартысында Селжұқ түркілері аймақтың бір бөлігін бақылауына алды. 1222 жылы Дагестанға моңғолдар шапқындады. Қара теңіздің солтүстігінде және Кавказда билік еткен кумандар (қыпшақтар) аймақтың түркіленуіне маңызды үлес қосты. Кейіннен Дагестанды Ілхандықтар, Алтын Орда хандығы, Тимурідтер, Ширваншахтар және Сафавидтер биледі. Дагестан 1578-1606 жылдар аралығында Осман империясының құрамына кірді. Сафавидтер 19 ғасырдың басында Дагестанда шиизмді таратуға тырысты, бірақ Дагестандықтардың қатты қарсылығына тап болды. Шах Аббас II 1639 жылы Дагестанда маңызды ықпалға ие болды. 17 ғасырдан бастап Ресейдің назарын аудара бастады. 17 ғасырдың басынан бастап Иран, Ресей және Османдықтар арасындағы ықпал үшін күрес ошағы болды. 1857 жылы бекініске қала мәртебесі берілді. Қаланың орысша атауы – Петровское (Петро́вское) – 1722 жылы Персия жорығы кезінде аймақта соғыс жүргізген Ресей императоры Петр I-нің құрметіне берілді. Алайда, жергілікті кумықтар арасында қала әлі де Анжи-Қала, яғни «Жеміс бекінісі» (Qala – бекініс немесе қабырғалы қала, ал Anzhi / Inzhi / Inji – кумық тілінде «жеміс» деген мағынаны білдіреді) деп белгілі болды. Сондай-ақ, Анжи арқа деген төбе де бар, ол «Анжи төбесі» дегенді білдіреді. 1894 жылы теміржол желісі қаланы Владикавказ (қазіргі Солтүстік Осетия – Алания) және Баку (қазіргі Әзірбайжан) қалаларымен байланыстырды. Бірақ, дамуға қарамастан, 1904 жылғы баяндамада қалада безгек таралуы және ауыз судың жарамсыздығы туралы мәліметтер келтірілді. 1919 жылдың қаңтарында, Ресей азамат соғысы кезінде, Ұлыбританияның №221 эскадрильясы Петровскіде орналасты. Наурыз айында оларға №266 эскадрилья қосылды, және екі эскадрилья да Астрахан және басқа да жерлерде большевиктер күштеріне қарсы бомбалау операцияларына қатысты. 1919 жылдың тамызында екі эскадрилья да Петровскіден шығарылды. 1920 жылдың наурызында қалаға Қызыл Армия басып кірді. Кеңес Одағының ыдырауы кезінде қала қысқа мерзімге Шәмілқала деп аталды, бұл Дагестан еркіндік күрескері имам Шәмілдің құрметіне берілген ат. Аймақ кеңестік кезеңде теңіздік сынақтар өткізу станциясы ретінде пайдаланылды, соның нәтижесінде жақын жердегі Каспийск маңында ерекше теңіз бекінісі салынды. 2013 жылғы Халықаралық дағдарыс тобының есебінде қала «бір миллионға жуық халқы бар қала» деп сипатталған, және құрылыс шарына байланысты экономикалық ресурстардың өсуі, жер бағасының көтерілуі, инфрақұрылымды, көлікті, тұрғын үйді, сот жүйесін және әкімшілік қызметтерді жаңғыртуға қаражат бөлінуі туралы айтылған. Бірақ тіпті қысқа сапардан да көшелердің лас болуы, ғимараттардың қирауы, коммуналдық қызметтердің жеткіліксіздігі, тым көп құрылыс, жоспарсыздық және қоғамдық көліктің нашар ұйымдастырылуы сияқты мәселелер байқалды.

Кумык халқының жер аударылуы және Махачкаланың кеңейуі

1944 жылғы 12 сәуірде Тарки, Кяхулай және Альбурикент құмық ауылдарының тұрғындарын, оларға тиесілі аймақтармен бірге, жер аударылған шешендердің қоныстарына көшіру туралы шешім қабылданды. Босатылған жерлердің көп бөлігі Махачкала қалалық кеңесіне (8166 гектардың 6243 гектары), сондай-ақ таулы аймақтардағы ұжымдық шаруашылықтарға және Махачкаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарына берілді. 1957 жылы құмық халқы қайтып келгеннен кейін ұжымдық шаруашылықтардың жерлері қайтарусыз кетті, жеке меншіктер де жоғалды, көптеген үйлер таулы аймақтардан көшіріліп келген адамдармен толтырылды. Ежелгі қаланың тарихи ескерткіштері қиратылып, Махачкаланың инфрақұрылымы үшін құрылыс материалдары ретінде қолданылды.

21 ғасыр

Махачкалада, басқа ресейлік қалалардағыдай, 2022 жылғы Ресей жұмылдыруына, сондай-ақ Эндирей ауылынан 110 адамды Украинадағы Ресейдің ағымдағы басып алуына шақыруға қарсы наразылықтар мен полициямен қақтығыстар болды. BBC хабарлағандай, 2022 жылдың қыркүйегіне қарай Украинада 301 дагестандық әскери қызметкер қаза тапты. Бұл көрсеткіш Дагестаннан бес есе көп халқы бар Мәскеу облысынан он есе жоғары болды. 2023 жылдың 14 тамызында Махачкаладағы жанар май стансасындағы өрт бірнеше жарылысқа әкеліп, кем дегенде 25 адамның қаза табуына және 66 адамның жаралануына себеп болды. 2023 жылғы 29 қазанның кешінде Махачкала әуежайында антисемиттік тәртіпсіздіктер болды, нәтижесінде Ресей Федерациясы Ішкі істер министрлігінің (МВД) 500 қызметкері оны бақылауға алып, 2023 жылғы 30 қазан таңына дейін уақытша жапты. 28 және 29 қазанда «Утро Дагестана» («Утро Дагестана») телеарнасы Telegram арнасында 7 қазан күні Израильге жасалған Хамас шабуылынан қашқан «Израильден келген босқындар» туралы жалған хабарларды жариялай бастады, олар Солтүстік Кавказда пайда болды. Кейін бұл погромға шақыруға ұласты. Дагестан облысының әкімі Сергей Меликов «Утро Дагестананың» тәртіпсіздіктерге қатысқанын және Украинадағы адамдарды, оларды «бандеровшылар» деп атаған, сондай-ақ Илья Пономаревті, ол Facebook парақшасында «Утро Дагестанамен» байланысын жоққа шығарды, погромды бастаушы деп айыптады. Ресей Сыртқы істер министрлігінің Ақпарат және баспасөз департаментінің директоры Мария Захарова және Владимир Путиннің жеке баспасөз хатшысы Дмитрий Песков Сергей Меликовтің украиндық науқас қозушылардың погромға қатысқандығы туралы жалған айыптауларын қолдады. Махачкала қаласы муниципалдық бөлім ретінде Махачкала қалалық округі ретінде тіркелген.

Қалалар бөлінісі

Әкімшілік мақсаттарда қала батыстан шығысқа қарай үш қалалық ауданға бөлінеді: Кировский, Советский және Ленинский. 2015 жылдың мамыр айында осы үш қалалық аудан муниципалдық мәртебе алды.

Қауіпті жағдайлар

Махачкала соғыс жүріп жатқан аймақтарға жақын болғандықтан, қала мен төңірегіндегі аймақта қауіпсіздік қызметтерінің күшті өкілдігі бар. 2011 жылдың 25 қарашасында Махачкала қаласында 3 мыңға дейін адам қатысқан наразылық акциясы өтті, онда қауіпсіздік қызметтері жасаған заңсыз әрекеттерге тоқтау салу талап етілді. 2011 жылдың 15 желтоқсанында тәуелсіз "Черновик" газетінің негізін қалаушы, ресейлік тергеу журналисі Гаджимурат Камалов көрінеу салдарын жоққа шығара алмайтын қастандық салдарынан атылып өлтірді.

Көлік

Қалаға Уыташ әуежайы қызмет көрсетеді, ол Ресейдің басқа қалаларымен байланыс жасайтын аймақтық әуежай. Ресей темір жолдары, Солтүстік Кавказ темір жолы арқылы Махачкалаға және одан жүк және жолаушылар тасымалын жүзеге асырады. Каспий теңізінің халықаралық порты шикі мұнай, мұнай өнімдері, құрылыс материалдары, астық, жүк және ағашпен айналысады және тәулігіне 24 сағат бойы жұмыс істейді. Порт Ресейдің басқа аймақтарымен, сондай-ақ Беларусь, Украина, Балтық елдері, Иран, Түркия және Орталық Азиямен байланыс мүмкіндігін ұсынады. Порттағы локомотив депосы портты Солтүстік Кавказ темір жолы желісімен байланыстырады.

Спорт

Қаланың негізгі футбол командасы, ФК «Динамо» Махачкала, қазіргі уақытта екінші дивизиондағы Ресей бірінші лигасынде ойнайды. Олар 15 200 орындық «Динамо» стадионында өнер көрсетеді. Қаланың бұрынғы жетекші командасы «Анжи» Махачкала футбол клубы «Анжи Арена» стадионына көшуден бұрын «Динамо» стадионында ойнаған. «Анжи» клубын 2011 жылы Дағыстандық тауарлар миллиардері Сүлеймен Керимов сатып алды, оның инвестициялары клубқа бразилиялық әлем чемпионы Роберто Карлос және камерундық шабуылшы Самуэль Этуо сияқты ойыншыларды шақыруға мүмкіндік берді. Этуо клубта ойнаған кезінде әлемдегі ең көп жалақы алатын футболшыға айналды. Клуб өзінің алтын дәуірін басынан өткізіп, екі маусым қатарынан (2011–12 және 2012–13) топ-5-ке кірді және екі рет УЕФА Еуропа лигасына қатысып, әр жолы 16-ға дейін жетті. Алайда, 2013 жылдан кейін аймақтағы жағдайдың нашарлауына байланысты ойыншылар Мәскеуге көшіп, жаттығуларын сол жерде жалғастырды, ал Махачкаладағы жергілікті ойындар қарулы күзетпен өтті. Бұл жағдайға бюджеттің күрт қысқартылуы да қосылды, нәтижесінде клуб көптеген негізгі ойыншыларын жоғалтып, 2013–14 маусымында турнир кестесінде соңғы орынға түсті, ал 2022 жылы үшінші дивизионға дейін құлдырағаннан кейін таратылды.

Климат

Махачкаланың суық, жартылай құрғақ климаты (Köppen: BSk) бар, онда жылы, салыстырмалы түрде құрғақ жаздар және салқын, салыстырмалы түрде ылғалды қыстар болады. Кавказдың күшті жаңбыр көлеңкесі және Сібір антициклонының Тибет және Моңғолия үстірттерінде пайда болып, батысқа еркін жылжу мүмкіндігі климатты өте құрғақ етеді, бірақ салыстырмалы түрде төмен ендік және Каспий теңізіне жақындығының арқасында қыста жиі бұлтты және Ресей стандарттары бойынша өте жұмсақ болады. Жаздар күн сәулесіне толырақ, бірақ сонымен қатар құрғақ, себебі аймақ Үнді муссонынан күшті төмен қарайтын ауа ағындарына ұшырайды, ал ең көп жауын-шашын қыркүйектен қарашаға дейін күз айларында жауады. 1987 жылғы қазан айы ең жауынды ай болды, ал 1958 жылғы ақпан, 1974 жылғы қазан және 1986 жылғы сәуірде жауын-шашын жауған жоқ. 1882 жылдан бастап жүргізілген бақылаулар бойынша ең суық ай 1929 жылғы ақпан болды, орташа айлық температурасы -27°C, ал ең ыстық айлар – 2010 жылғы шілде және 2014 жылғы тамыз, олардың орташа температурасы 27,1°C (81°F) құрады, бірақ 2017 жылғы 9 тамыз ең ыстық күн болып тіркелді, температура 40,2°C (104°F) жетті. Ең суық түн 2012 жылғы 9 ақпанда болды, онда температура төмендеп, 1888 жылғы 28 желтоқсандағы бұрынғы рекордты (- ) жаңартты.

Маяк

Махачкала маяғы - жұмыс істеп тұрған маяк. Қаланың ескерткіші.