Кіріспе

Quercus virginiana, сондай-ақ оңтүстік мәңгі жасыл емен деп аталады, Оңтүстік-Шығыс АҚШ-қа ендемик мәңгі жасыл емен ағашы. Көптеген басқа түрлер де бос түрде мәңгі жасыл емен деп аталғанымен, оңтүстік мәңгі жасыл емені Ескі Оңтүстіктің ең танымал символы болып саналады. АҚШ-тың оңтүстік аймағында бүгінде осы еменнің көптеген өте үлкен және ескі түрлерін кездестіруге болады.

Сипаттама

Өмір сүретін емендер жапырақтарын жыл бойы сақтап тұрса да, олар нағыз мәңгі жасыл емес. Өмір сүретін емендер көктемде жаңа жапырақтар біткенге дейін жапырақтарын бірден тастайды. Кейде қартаятын жапырақтар қыста сарға айналып немесе қоңыр дақтарға ие болуы мүмкін, бұл ағашқа қараған кезде, көбінесе жазда көрінетін емен шөбінің (oak wilt) белгілеріне ұқсатып жіберуі мүмкін. Өмір сүретін еменнің жапырақтары шектес климатта немесе құрғақ немесе суық қыста ертерек түсіп қалуы мүмкін. Қабығы қара, қалың және бойлық бағытта терең ойықтармен жарылған. Жапырақтары қатты, былғары тәрізді, үстіңгі жағы жылтыр қою жасыл, ал астыңғы жағы ақшыл сұр және тығыз томентті, қарапайым және әдетте жалпақ, сүйекті, көлденең жиектері бар, ұзындығы және ені , бірінен соң бірі орналасқан. Аталық гүлдері жасыл түсті, ілмек тәрізді шоғырлармен, ұзындығы 5 см. Жемістері (емен жаңғақтары) кішкентай, сопақ пішінді (овоидты немесе сопақ эллипсоидты), жылтыр, қоңырдан қараға дейін, көбінесе ұштары қара, және жеке-жеке немесе топтамалармен орналасқан. Оның төменгі бұтақтары көбінесе жерге қарай иіліп, кейін жоғары қарай иіледі. Олар тік бұрыштармен өсе алады; ежелгі американдықтар оларды жол көрсеткіштері ретінде пайдалану үшін көшеттерді иіп, ерекше бұрыштарда өсуіне мүмкіндік берген. Оңтүстік еменінің терең тамыры бар, ол жас кезінде оны бекітеді және ақырында кеңінен таралған тамыр жүйесіне айналады. Бұл, сондай-ақ, оның төменгі ауырлық орталығы және басқа факторлар оңтүстік еменін қатты, ұзаққа созылған желдерге, мысалы, дауылдарда болатын желдерге өте төзімді етеді.

Таксономия

Quercus virginiana Quercus тұқымдасының оңтүстік тірі емендер бөліміне (Virentes бөлімі) жатады. Бұл ағашқа көптеген қолданылатын атаулар бар, оның ішінде "Вирджиния тірі емені", "қосымша тірі емен", "бұталы тірі емен", "плато емені", "плато тірі емені", "жартасты тірі емен" және (испан тілінде) "робле". Оны өз өсіп-өңдеген аймағында көбінесе "тірі емен" деп атайды, бірақ толық атауы "оңтүстік тірі емені" оны басқа тірі емендерден ажыратуға көмектеседі, бұл мәңгі жасыл еменнің кез келген түрі үшін қолданылатын жалпы термин. Осы көптеген атаулардың болуы, әсіресе оның жақын туыстарының жіктелуіне байланысты даулардың жалғасуын көрсетеді. Кейбір авторлар басқалары Quercus virginiana-ның түрі деп санайтын формаларды жеке түрлер ретінде таниды. Атап айтқанда, Солтүстік Америка флорасында түрлер ретінде қарастырылатын екі таксон, АҚШ Орман шаруашылығы қызметі бойынша оңтүстік тірі еменінің түрлері ретінде қарастырылады: жартасты тірі емен, Quercus fusiformis (Q. virginiana var. fusiformis) және құмды тірі емен, Quercus geminata (Q. virginiana var. geminata). Жағдай одан әрі күрделенеді, себебі оңтүстік тірі емені жоғарыда аталған екі түрмен, сондай-ақ ергежейлі тірі еменмен (Q. minima), батпақты ақ еменмен (Q. bicolor), Дюран еменімен (Q. durandii), қаптал еменмен (Q. lyrata), иілген еменмен (Q. macrocarpa) және қалың еменмен (Q. stellata) будандасады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Тірі емен Мексика шығанағының төменгі жағалауында және АҚШ-тың төменгі шығыс жағалауында өсіп, көбейіп жатқан жабайы табиғатта кездеседі. Оның туған жері оңтүстік-шығыс Вирджиниядан басталады, содан кейін оңтүстікке қарай Солтүстік Каролина арқылы жағалау бойымен Оңтүстік Каролинаның ішкі жағалауына дейін созылады, онда оның ареалы ішкі жағалауға қарай кеңейе бастайды. Тірі еменнің ареалы оңтүстікке қарай жылжыған сайын ішкі кеңістікте кеңейіп, оңтүстік Джорджияда өсіп, бүкіл Флориданы оңтүстікке қарай Флорида кілстеріне дейін қамтиды. Тірі емен Флориданың Мобил шығанағына дейін, содан кейін Миссисипидегі оңтүстік екі қатар округтер арқылы батысқа қарай өседі. Тірі емен Луизиананың оңтүстік үштен бір бөлігінде өседі, кейбір тосқауыл аралдарды және оңтүстік приходтардың шашыраңқы бөліктерін қоспағанда. Техас штатының Порт-Лавакасынан асып кеткенше тірі еменнің ареалы жағалауға жақын болып қалады. Мексика шығанағы мен АҚШ-тың оңтүстік Атлантика жағалауының жазықтарында тірі емен жеке және аралас түрлердегі орманды құрайды, саванналарды ұсатады және төменгі жағалаудағы жазықтарда жиі кездеседі. Тірі емен ауыр топырақтан (балшық топырақтан) органикалық заттар немесе ұсақ бөлшектер қабаттары бар құмға дейін өседі. Тірі емен кейбір теңіз орманды құрамында басым болады, әсіресе өрттің жиілігі мен ұзақтығы шектеулі болғанда. Тірі емен биік топографиялық жерлерде, сондай-ақ батпақтар мен саздақтардағы шағын тоғайларда кездеседі. Жалпы алғанда, оңтүстік тірі емен жағалауға жақын өседі және сирек теңіз деңгейінен 300 фут (91 метр) биіктікке жетеді. Тірі емен әртүрлі ылғалдық жағдайлармен кең ауқымды жерлерде өседі – құрғақтан ылғалдыға дейін. Тірі емен құрғақ жерлерде де, ылғалды жерлерде де жақсы өмір сүреді, егер су ағып тұрса және дренаж жақсы болса, қысқа мерзімді су тасқынына төтеп бере алады. Топырақтың жақсы дренажы тірі еменнің тұрақты өсуі үшін маңызды ресурс болып табылады. Жауын-шашын мөлшері жылына белгілі бір мөлшерде болады, әсіресе көктем мен жаз айларында. Топырақ әдетте қышқыл, pH 5,5 пен 6,5 аралығында болады. Мэриленд штатының Анаполис қаласындағы Тайлер даңғылында немесе Боуи қаласындағы Черривуд-Лейнде өсетін тірі емен – солтүстікке қарай өскен ересек түспесі, бірақ жақын маңдағы Таусонның айналасында көптеген жас өсімдіктер кездеседі. Балтимордың Болтон-Хилл ауданында көптеген сау жас мысалдарды табуға болады.

Экология

Бір деректе оңтүстік тірі емен "жақсы дренажталған топырақта мол ылғалға қарқынды өсумен жауап береді" делінген. Олар отқа төтеп береді, себебі көбінесе от олардың тажын жете алмайды. Ағаш өртенсе де, оның тажы мен тамырлары әдетте өрттен аман қалады және қарқынды өсіп шығады. Сонымен қатар, тірі емен ормандары жақын маңайғы өсімдіктерден оттың кіруін болдырмайды, өйткені олар жанғыш төсеніштің өсуін тежейтін тығыз жамылғыны қамтамасыз етеді. Олар кейдегі су тасқындары мен дауылдарға төтеп бере алады, тұзды шашырауға және топырақтың орташа тұздылығына төзімді. Олар жақсы дренажталған құмды және құнарлы топырақтарда жақсы өссе де, сазды топырақтарда да өседі. Бұтақтары көбінесе шар мохы (Tillandsia recurvata), испан мохы (Tillandsia usneoides), қайта тірілген папоротник (Pleopeltis polypodioides) және паразиттік омыртқа сияқты басқа өсімдік түрлерін қолдайды.

Өсіру

Оңтүстік мәңгі жасыл емен жылы климатты аймақтарда әсемдік үшін немесе көлеңке беру үшін АҚШ-тың оңтүстігінде (8 аймақ және оңтүстік), Мексиканың Нуэво-Леон және Тамаулипас штаттарында, сондай-ақ АҚШ-тың, Еуропаның және Австралияның жылы бөліктерінде өсіріледі. Оның өсіруі салыстырмалы түрде оңай, себебі оңтүстік мәңгі жасыл еменнің көшеттері топырақта жеткілікті ылғал болғанда тез өседі. Егу тереңдігі ағаштың сәтті өсуіне көп әсер етпейді. Бірнеше жылдан кейін мәңгі жасыл еменге сирек қосымша су құю қажет. Оңтүстік мәңгі жасыл емен өте ұзақ өмір сүреді, АҚШ-тың оңтүстігінде 400 жылдан астам ғасырлық көптеген мысалдары бар. Оңтүстік мәңгі жасыл емен USDA Hardiness Zone 8a аймағына сенімді түрде төзімді, бұл оның Атланта және Мемфис маңында ұзақ мерзімді өсіру үшін солтүстік шегін белгілейді.

Қолданылуы

Тірі емен ағашы қатты, ауыр және онымен жұмыс істеу қиын, бірақ өте мықты. Ағаштан жасалған кемелер дәуірінде тірі емендер кемелердің негізгі құрылымдық бөліктері үшін бағаланған, олардың күшін пайдалану үшін табиғи дің мен бұтақ бұрыштары қолданылған. «Конституция» кемесінің қаңқасы Джорджия штатының Сент-Симонс аралынан алынған оңтүстік тірі емен ағашынан салынған, ал ағаш талшықтарының тығыздығы оқтан зардап шекпеуге мүмкіндік берді, соның арқасында ол «Ескі темірқұбыр» деген лақап атын алды. Күні бүгінге дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің меншігінде кең аумақты тірі емен тоғайлары бар. Бүгінде оңтүстік тірі емендердің негізгі қолданысы – жануарларға тамақ және пана беру. Тірі еменнің жаңғақтары маңызды тамақ көзі болып табылатын жануарлардың ішінде аққұйрық бөдене, Флориданың қорғалатын құрт-құйрығы, орман қазы, сарыбелдеуші сорғыш, жабайы түйеқұс, қара аю, түрлі аққұйрық бұғылар және аққұйрық бұғы бар. Ағаш басы өте тығыз болғандықтан көлеңке беруге өте қолайлы, сонымен қатар бұл түр көптеген сүтқоректілерге ұя салуға жағдай жасайды. Үндістер жаңғақтан тамаққа май шығарған, тірі еменнің барлық бөліктерін емдік мақсаттарда, жапырақтарын кілем жасауға, ал қабығын бояу үшін пайдаланған. Көшеттердің тамырлары кейде крахмалға толы, жеуге жарамды түйіршектерді құрайды. Бұрынғы адамдар осы түйіршектерді картоптай пісіріп, қуырып жеген.